اسكەري ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى جاڭا كەلىسىم
القالى جيىننىڭ كۇن تارتىبىندە قارالعان نەگىزگى ماسەلە «قازاقستان ۇكىمەتى مەن تۇركيا ۇكىمەتى اراسىنداعى اسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە بولدى. بۇل تۋرالى ءماجىلىس مىنبەرىندە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر داندىباەۆ ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى اتالعان كەلىسىمگە 2018 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە انكارادا قول قويىلدى. تۇركيا – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ءارى نەگىزگى ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى مەملەكەت اراسىنداعى اسكەري باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق 1993 جىلعى 8 تامىزداعى اسكەري ءبىلىم سالاسىنداعى, سونداي-اق 1994 جىلعى 23 اقپانداعى اسكەري عىلىم, تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى ەكى مەملەكەتتىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس كەلمەۋى جانە ولاردا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ بويىنشا قارجىلىق شىعىستارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءتارتىبىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى اسكەري ىنتىماقتاستىق سالاسىندا جاڭا كەلىسىم جاساۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى.
– قاراستىرىلىپ وتىرعان كەلىسىمنىڭ ماقساتى تاراپتار اراسىنداعى تەڭ قۇقىقتىق پەن ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتار نەگىزىندە اسكەري ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن. كەلىسىم اسكەري دايارلىق پەن وقىتۋدى قوسا العاندا, بۇدان بۇرىن قامتىلماعان بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلاردى وتكىزۋ, اۋە كەڭىستىگى ارقىلى اسكەري م ۇلىك ءترانزيتى, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, زاڭ قۇزىرەتتىلىگى, سونداي-اق باسقا دا ماسەلەلەردى كوزدەيدى. وسى قۇجاتتى ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار تاراپتارمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن جىلدىق ىنتىماقتاستىق جوسپارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ قازاقستاننىڭ اسكەري سالاداعى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى اسكەري ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى, – دەدى ت.داندىباەۆ.
مينيسترلىك وكىلىنىڭ بايانداماسىنان سوڭ دەپۋتاتتار كەلىسىمدى ماقۇلدادى.
سوتتالعان ادامدار جازاسىن ءوز ەلىندە وتەيدى
بۇدان كەيىن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ نازارىنا باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ «قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ۇسىندى.
بۇل زاڭ جوباسى 2018 جىلى ناۋرىزدا ەلوردادا جاسالعان شارتتى راتيفيكاتسيالاۋعا باعىتتالعان. قۇجات ەكى ەل اراسىنداعى قۇقىقتىق قارىم-قاتىناسقا قورىتىندى جاسايدى. شارت سوتتالعان ادامنىڭ جازاسىن ءوز ەلىندە وتەۋدى قامتاماسىز ەتپەك. قۇجات بويىنشا سوتتالعان ادامدى بەرۋ ءۇشىن ءتيىستى نەگىزدەر ەسكەرىلگەن. بۇل تۇرعىدا ادام قابىلداۋشى تاراپتىڭ ازاماتى بولۋى, جاسالعان ارەكەت ەكى جاقتىڭ زاڭى بويىنشا قىلمىس دەپ سانالۋى, وتەلمەگەن جازا كەمىندە ءبىر جىلدى قۇراۋى كەرەك.
– ارينە قۇجاتتا سوتتالعان ادامداردى بەرۋدەن باس تارتۋ نەگىزدەرى دە قاراستىرىلعان. مىسالى, ەل ەگەمەندىگىنە, قاۋىپسىزدىگىنە, قوعامدىق تارتىپكە نۇقسان كەلتىرەتىن بولسا, سوتتالعان ادام قىلمىستان كەلگەن زالالىن وتەمەسە نەمەسە ءبىزدىڭ ازاماتتارعا قارىز بولسا ءوز ەلىنە قايتارىلمايدى. قازىرگى تاڭدا موڭعوليادا جازاسىن وتەپ جاتقان قازاقستان ازاماتتارى جوق. ال ەلىمىزدە موڭعوليانىڭ 5 ازاماتى جازاسىن وتەپ جاتىر, – دەدى م.احمەتجانوۆ.
جالپى, قازاقستان اتالعان قۇجاتقا ۇقساس شارتتى 22 مەملەكەتپەن بەكىتكەن. جاقىندا وسىنداي قۇجاتقا وزبەكستان, ۆەتنام, كيپر, ارگەنتينا, دومينيكان جانە باسقا دا ەلدەرمەن قول قويۋ جوسپارلانىپتى. ال موڭعوليامەن جاسالعان كەلىسىمگە وسى وتىرىستا دەپۋتاتتار قولداۋ كورسەتتى.
سونىمەن قاتار پلەنارلىق وتىرىستا دەپۋتاتتار قازاقستان مەن وزبەكستان ۇكىمەتتەرى اراسىندا ەڭبەكشى كوشىپ-قونۋشىلاردىڭ ەڭبەك قىزمەتى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن قارادى.
بۇعان قوسا سالىقتىق بازانى بۇركەمەلەۋگە جانە پايدانى سالىق سالۋ اياسىنان الىپ كەتۋگە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ ماقساتىندا سالىق كەلىسىمدەرىنە قاتىستى شارالاردى ورىنداۋ جونىندەگى كوپجاقتى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋدى نازارعا الدى.
ءتىل ورتالىقتارىن ساقتاۋعا ءتيىسپىز
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالعان سوڭ ادەتتەگىدەي دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە باعىتتالعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. مىسالى, ماجىلىسمەن فاحريددين قاراتاەۆ Nur Otan پارتياسى فراكتسياسى مۇشەلەرىنىڭ اتىنان پرەمەر-مينيستر اسقار مامينگە جولداعان ساۋالىندا مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى بىرنەشە ماسەلەنى كوتەردى. ول, اسىرەسە, ەلباسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىن بارلىق قازاقستاندىقتىڭ 95 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەدى دەگەن مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تىلدىك قۇرىلىمداردى ساقتاۋعا ءمان بەردى.
– تiل تۋرالى زاڭنىڭ جانە مەملەكەتتىك باعدارلاما مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى اكىمدىكتەردە تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى جانە سولارعا قاراستى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىقتارى قۇرىلعان ەدى. الايدا, قازىر بىرنەشە وبلىستا تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى وزگە باسقارمالارعا قوسىلىپ, تىلدەردى وقىتۋ ورتالىقتارى جابىلىپ, مەملەكەتتىك ەمەس سەكتورعا ءوتىپ جاتىر. اقمولا, قىزىلوردا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەن. نۇر-سۇلتان قالاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن ارحيۆ ءىسى باسقارمالارى بىرىكتىرىلگەن. پاۆلودار جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا, ءتىپتى مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارمالارى قوسىلىپ كەتكەن. الماتى قالاسىندا باسقارما مۇلدە جويىلىپ, قازىرگى كەزدە قالا اكىمى اپپاراتىندا وسى ماسەلە بويىنشا بىرنەشە مامان عانا جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق اتىراۋ, تۇركىستان وبلىستارىندا, شىمكەنت قالاسىندا تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى مۇلدەم جوق. لاتىن ءالىپبيى قازاقتىلدى ورتاعا ەنگىزىلەدى دەسەك, وندا بۇل وڭىرلەردە تىلدىك رەفورمانى جۇرگىزۋ ۇلكەن كەدەرگىلەرگە ۇشىرايدى. ءتىل ورتالىقتارىندا دا جاعداي وسىنداي, – دەدى دەپۋتات.
سونداي-اق امانجان جامالوۆ, قۇرالاي قاراكەن, رومان كيم جانە نارينە ميكاەليان وزدەرىنىڭ ساۋالدارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ەكولوگيا, جەراستى سۋ قورى ماسەلەلەرىن كوتەردى.
