قوعام • 29 قازان، 2019

يزرايلدەن ۇيرەنەرىمىز كوپ

98 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە «وتانداستار قورى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى (كەاق) تاراپىنان «قانداستاردى وتانىنا قايتارۋدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن زەردەلەۋ» زەرتتەۋ جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. اتالعان قۇرىلىم وكىلدەرى وسى جوبا اياسىندا بىرقاتار مەملەكەتكە ىسساپارىمەن بارىپ قايتتى. بۇل ەلدەردىڭ قاتارىندا يزرايل دە بار. بۇل ماسەلەدە يزرايلدىك تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ءبىزدى قىزىقتىراتىنىن ەسكەرە وتىرىپ، تاياۋدا قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى يزرايلگە باستاپ بارعان «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەركىن ءانۋار ۇلى وڭعارباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

–ەركىن ءانۋار ۇلى، «قان­داستاردى وتا­نى­نا قايتا­رۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ­دىڭ حالىق­ارالىق تاجىريبەسىن زەردەلەۋ» جوبا­سىن جۇزەگە اسىرۋداعى نەگىزگى ماقسات قانداي؟

ء–بىزدىڭ زەرتتەۋ جوبامىزدىڭ ماقساتى – تۇرىپ جاتقان ەلدەرىندە دياسپورالاردى قولداۋدىڭ تۇرلەرى مەن نىساندارىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن، مەملەكەتتىك جانە باسقا باعدارلامالار نەگىزىندە شەتەلدە تۇرا­تىن وتانداستاردىڭ ەلگە ورالۋىن، قونىس اۋدا­رۋىن، ەلدە بەيىمدەلۋگە كومەك كورسەتۋدى جانە دياسپورانىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىن زەردەلەۋ.

–تاياۋدا ءوزىڭىز قازاقستاندىق دەلە­گا­تسيا­­نى باسقارىپ يزرايل­گە بارىپ قايت­­تىڭىز. سىرت­تاعى وتانداستارىن قولداۋ، ەلگە ورال­عاندارىنا جاعداي جاساۋ ماسە­لەسى بۇل ەلدە زاڭنامالىق تۇرعىدا قا­لاي، قان­داي دەڭگەيدە شەشىمىن تاپ­قان ەكەن؟ ولاردىڭ اتالعان باعىتتا قانداي ەرەك­شە­لىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىن اڭعار­دىڭىز؟

–يزرايلدە رەپاترياتسيا پرو­تسەسى ەۆرەي­لەردىڭ يزرايل مەم­لە­كەتىنە كو­­شىپ كەلۋ ۇدەرىسىن رەت­تەيتىن «ورالۋ تۋرا­لى»، سونداي-اق «ازاماتتىق تۋرالى» زاڭ­دا­رى­نا سايكەس قاراستىرىلادى. مىسالى، «ورالۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس يزرايل مەم­لەكەتىنە ەۆرەيلەردىڭ ءۇشىنشى بۋىنعا دەيىنگى ۇرپاقتارىنا جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشە­لەرىنە كەلۋگە رۇقسات ەتىلەدى. نەگىزگى رەپاتريانتقا ونىڭ ەۆرەي ۇلتىنان اتا-اناسى نەمەسە اجەسى/اتاسى بار ەكەنىن راستايتىن قۇجات قاجەت. بۇل رەتتە يزرايلدە ۇلتتىق تەگى اناسىنان بەرىلەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. بىراق وعان قاراماستان، اليا (يمميگراتسيا/رەپاترياتسيا) قۇقىعى ەۆرەيلەردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە اكەسى جاعىنان دا بەرىلەدى.

ەلگە ورالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى «اليا كۇنى تۋرالى» زاڭىندا بەلگىلەنگەن. بۇل زاڭنىڭ ماقساتى – يزرايل مەملەكەتىندە اليا ماڭىز­دىلىعىن بىلدىرەتىن جىل سايىنعى اتاۋلى كۇندى بەلگىلەۋ.

–يزرايل بيلىگىنىڭ شەتتەگى قان­داس­تا­رىن ەلگە قايتارۋ ىسىندە مەملەكەتتىك قول­داۋ ءىسى قا­لاي جۇيە­لەنگەن؟ ولاردا وسى ىس­پەن شۇعىلداناتىن قانداي قۇرىلىمدار بار؟

–يزرايل مەملەكەتى جاڭا رەپا­تريانت­تار­دىڭ كەلۋىنە قىزى­عۋشىلىق تانىتۋدا. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت ولاردىڭ جاعدايىن رەتتەيتىن نورمالاردى ۇنەمى جە­تىلدىرۋدە. رەپاتريانتتاردى بەيىم­دەۋگە باعىتتالعان ەڭ ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – تۇراقتى تۇرۋعا كەلىپ جاتقان ادامدارعا ءبىلىم الۋ جانە داعدىلارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان مەملە­كەت­تىڭ كومەگى.

اليا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگى قونىس اۋدارۋ باعدار­لاماسىنىڭ بىرەگەي وپەراتورى بولا وتىرىپ، ەلگە كەلگەن رەپاتريانتتارعا كو­مەك­­تىڭ، كەڭەستەر مەن قولداۋدىڭ كەڭ سپەك­ت­رىن ۇسىنادى. اتالعان ميني­سترلىك جاڭا ازاماتتار ءۇشىن كوپ­تەگەن جەڭىلدىكتەر، ونىڭ ىشىندە بىرنەشە جىلعا «نولدىك تابىس سالىعى»، سونداي-اق مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ بويىنشا جەڭىلدىكتەر ۇسىنادى. يزرايلگە كەل­گەننەن كەيىن رەپاتريانتتار قوسىمشا «Background Check» اتتى تەكسەرۋدەن وتەدى. سودان كەيىن ءيزرايلدىڭ جاڭا تۇرعىندارىنا ىشكى پاس­پورت، «كوتەرمە» اقشا، تەگىن sim-كارتا، مەديتسينالىق كەپىلدىكتەر (اۋرۋحانا كاسساسىنا جازىلۋ) بەرىلەدى.

يزرايلگە رەپاترياتسيادان كەيىن ءبىرىن­شى جىلى جاڭا رەپاتريانتتار «ابسورب­تسيا كار­زەڭكەسىن» («سال كليتا») الۋعا قۇقىلى. «ابسوربتسيا كارزەڭكەسى» – بۇل رەپات­ريانت­تار­عا يزرايلگە كەلگەن سوڭ باستاپقى كەزەڭدە جاي­عاستىرۋعا ارنالعان اقشالاي كومەك. كو­مەك ۋلپاندا (يۆريت ءتىلىن وقىتاتىن مەكتەپ) وقۋ كەزەڭىندە (6 اي ىشىندە) ءومىر ءسۇرۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ رەتىندە ۇسىنىلادى جانە يزرايلدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ العاشقى 12 ايىندا تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋعا دوتاتسيانى قامتيدى. «ابسوربتسيا كارزەڭكەسى» بارلىق رەپاتريانتتارعا، ولاردىڭ شىققان ەلىنە قاراماستان، بەرىلەدى.

«ابسوربتسيا كارزەڭكەسىن» الۋعا «رەپاترياتسيا ءۇشىن» ۆيزاسى بويىنشا يزرايلگە العاشقى رەت كەلگەن رەپاتريانتتار، جاڭا رەپاتريانت مارتەبەسىن الۋ الدىنداعى ءۇش جىلدىڭ 24 ايىنان اسپايتىن ۋاقىت ارالى­عىن­دا يزرايلدە ۇزدىكسىز نەمەسە جالپى ۋاقىت ساناعاندا تۇرعان رەپاتريانتتار، رەپاتريانتتار-ازاماتتار – شەتەلدە تۋعان جانە جوعارىدا اتالعان بارلىق كريتەريلەرگە جاۋاپ بەرەتىن يزرايلدىكتەر جانە يزرايلگە ورالعان كامەلەتكە تولماعاندار قۇقىلى.

رەپاتريانتتاردىڭ رەپاتريانت مارتەبەسىن العان ساتتەن باستاپ ءبىر جىل ىشىندە «ابسوربتسيا كارزەڭكەسىن» الۋعا قۇقىعى بار. شەتەلگە كەتۋ «ابسوربتسيا كارزەڭ­كەسى» بويىنشا تولەم­دەردى توقتاتۋعا سەبەپ بولادى. سونداي-اق ءار­تۇرلى باعدارلامالار بار. مىسالى، «ۆاۋ­چەر» باعدارلاماسى اليا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ارقىلى جاڭا ماماندىققا وقىتۋ قۇنىنىڭ 80%-ىن نەمەسە يزرايلدە ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەسكى مامان­دىق بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى مەملەكەت وتەي­تىندىگىن قاراستىرادى.

ۋلپان – بارلىق رەپاتريانتتاردى يۆريت نەگىزدەرىنە ۇيرەتەتىن ارنايى مەكتەپ. ۋلپاننىڭ باستى ماقساتى – رەپات­ريانت­تار­دىڭ يزرايلدىك قوعاممەن بارىنشا جەڭىل ىقپال­داسۋعا دايىنداۋ.

«مەنىڭ قالامنان كەلگەن تاگليت» اتتى ساپار باعدارلاماسى ءيزرايل­دىڭ اۋماق­تا­رىنا بارۋعا ارنالعان 10 كۇن ارالىق قى­زىق­تى ساياحاتقا باعىتتالعان. ناالە – رە­پات­­رياتسياعا قۇقىعى بار وقۋ­شىلارعا يز­رايل­دە ورتا ءبىلىمدى اياقتاۋعا جانە الەم­نىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى مويىندايتىن يزرايلدىك كەمەلدىك اتتەستاتىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يزرايل ۇكىمەتىنىڭ جانە ەۆرەي اگەنتتىگىنىڭ باعدارلاماسى. ماسا جوباسى – يزرايل ۇكىمەتى مەن ەۆرەي اگەنتتىگىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى. جوبانىڭ ماق­سا­تى – دياسپورا ەلدەرىندە تۇرىپ جاتقان 18-30 جاس ارالىعىنداعى ەۆرەيلەردىڭ جىل سايىن يزرايلدە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ.

–بۇل ەلدە وسى ماسەلەدە مەم­لەكەت-جەكە­مەن­شىك ارىپتەستىك تەتىگى ىسكە قوسىلعان با؟

–بۇل سۇراعىڭىزعا وراي «سوح­نۋت» ەۆرەي اگەنتتىگىنىڭ قىز­مەتىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. اگەنتتىك 80 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى يزرايل مەن الەمدەگى ەۆرەي حالقىنىڭ اراسىن بايلانىستىرۋشى بولىپ كەلەدى. «سوحنۋت» ەۆرەي اگەنتتىگى 1929 جىلى قۇر­ىل­عان، يەرۋساليمدە ورتالىعى بار، كوم­مەر­تسيا­لىق ەمەس حالىقارالىق ەۆرەي ۇيىمى. اگەنتتىكتىڭ قىزمەتى ەۆرەي حالقىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا ىقپال ەتۋگە، يزرايل­دە جاڭا رەپاتريانتتاردى باستاپقى ورنا­لاس­تى­رۋعا باعىتتالعان. سونى­مەن قاتار اگەنتتىك يزرايلدە جانە بۇكىل الەمدە جاس ەۆرەيلەردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن نىعايتۋ ءۇشىن نەگىزگى كۇش-جىگەردى شوعىر­لاندىرادى. سوحنۋت جەكە قورلارمەن قارجىلاندىرىلادى، سونداي-اق قايىرمالدىق كومەكتەرىن دە قابىلدايدى. سونىمەن قاتار ول ءوز مۇلكى ارقاسىندا اقشا تابادى. قازىرگى ۋاقىتتا يزرايل مەملەكەتى مەن سوحنۋت اراسىندا ەلگە رەپاترياتسيا بويىنشا كومەك كورسەتۋ، سونداي-اق شەتەلدەگى ەۆرەي قاۋىمداستىقتارىنا قاتىستى اقپارات الماسۋ تۋرالى رەسمي شارت بار. وسىعان وراي، سوحنۋت قىزمەتى ءىشىنارا اليا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى.

سوحنۋت اگەنتتىگىنىڭ مىندەتى: باسقا ەلدەر­دە­گى ەۆرەي حالقى مەن يزرايل مەملەكەتى اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ، ەۆرەي مادەنيەتى، تاريحى جانە ءداستۇرى سالا­سىن­دا­عى اعارتۋشىلىق قىز­مەتتى، يۆريت ءتىلىن ۇيرەنۋگە ۇم­تى­لىستى قولداۋ، يزرايل مەم­لەكەتىندە قونىستانۋعا شەشىم قابىلداعان رەپاترياتسياعا قۇقىعى بار ازاماتتارعا اقپا­راتتىق جانە كەڭەستىك كومەك كورسەتۋ، ەۆرەي مادەنيەتىن، تاريحىن، يۆريت ءتىلىن جانە داستۇرلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن يزرايلدەن تىس وزگە مەملەكەتتەردەگى ەۆرەي قاۋىم­داستىقتارىنا جاردەمدەسۋ، بالا­لار مەكتەبى جانە مەكتەپكە دەيىنگى مەكە­مەلەرگە، ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىكتەرى شەك­تەۋلى بالالارعا قايىرىمدىلىق، ۇيىم­داس­تى­رۋشىلىق جانە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ.

ء–يزرايلدىڭ شەتتەگى وتانداستارىن شا­قىرۋ ىسىندەگى ناتيجەسى قانداي؟ جالپى، ولار­دىڭ بۇگىنگە دەيىن قانشا قانداسى ەلى­نە ورالعان؟

– اليا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا سوڭعى جىلدارى رەپاترياتسيا دەڭگەيى بىرنەشە ەسە وسكەن (كوبىنەسە فرانتسيا، تمد ەلدەرى: 1/3 – ۋكراينادان، 1/3 – رەسەيدەن، 22 مىڭ – قازاقستاننان) جانە وڭىردەگى ساياسي جاعدايعا، مىندەتتى اسكەري قىزمەتكە جانە جوعارى باعالارعا قاراماستان، سوڭعى وتىز جىلدا ەلگە 1،5 ملن-عا جۋىق ادام كەلگەن. سوڭعى جىلدارى، تمد ەلدەرىنەن يزرايلگە كەلگەن رەپاتريانتتار سانى بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىش ورىن الۋدا جانە بۇل سان ءالى دە وسۋدە. ەگەر 10-20 جىل بۇرىن يزرايلگە نەگىزىنەن ورتا تاپتىڭ وكىلدەرى، ءتۇرلى ماماندىعى بار جۇمىسشىلار كەلسە، سوڭعى جىلدارى تۇرعىلىقتى جەرىن اۋىستىرۋدى شەشكەن بيزنەسمەندەردىڭ ۇلكەن ۇلەسى تىركەلۋدە.

–اتالعان سالا بويىنشا يزرايل­دىك وزىق تاجىريبەلەردى وزىمىزدە قولدانۋعا ءبىز­دىڭ مۇم­كىندىگىمىز بار ما؟

–يزرايل مەملەكەتىنىڭ تاجىريبەسىن قا­زاقس­تاندىق زاڭنا­مانى جەتىلدىرۋدە قول­دا­نۋعا بولادى. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن، «شەتەلدەگى وتانداستاردى مەم­لەكەتتىك قول­داۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭ جوباسىنىڭ تۇجى­رىمداماسىن، «شەتەلدەگى وتانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن، «شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىن جانە رەپاترياتسيانى قولداۋ بويىنشا» 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تۇجى­رىم­داماسىن، «شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىن جانە رەپاترياتسيانى قولداۋ بويىنشا» 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەۋ بارىسىندا يزرايل مەملەكەتىنىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋ كوزدەلۋدە.

رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن، يزرايل مەملەكەتىنىڭ تاجىريبەسى مىسالىندا رەپات­ريانت­تارعا، سون­داي-اق شەتەلدە تۇراتىن وتان­داس­تارعا قاتىستى قولداۋ جۇيەسىن، بالالار جانە جاستار باعدارلامالارىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ تاجىريبەسىن، ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جاڭا ماماندىققا وقى­تۋ نەمەسە ەسكى كاسىبى بويىنشا ءبىلىمىن جەتىل­دىرۋ باعدارلامالارىن، جاس دارىگەرلەر مەن مەديتسينالىق جوو ستۋدەنتتەرىنە (18-29 جاس)، IT، ناقتى عىلىمدار، باسقارۋ جانە بيزنەس سالاسىنداعى جاس ماماندارعا (18-26 جاس); سپورتشىلار مەن بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستاناتىندارعا (18-26 جاس); فوتوگرافتاردىڭ، ديزاينەرلەر مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ (18-26 جاس) مۇددەلەرى مەن كاسىبي قىز­مەتىنە باعىتتالعان ارنايى باعدار­لامالارىن ەلىمىزدە قولدانۋ قاجەت.

بۇعان قوسا، اتالعان ەلدىڭ تاجى­ريبەسى مىسالىندا يزرايل كوللەدجدەرى مەن ۋنيۆەر­سي­تەتتەرىنە تۇسۋگە ارنالعان امبەباپ جانە ەڭ تانىمال باعدارلاماسىن (17 جاستان 21 جاسقا دەيىن)، ينۆەستيتسيالىق كاپيتالدى تارتۋ رەتىندە كوشى-قون ءۇردىسىنىڭ تيىمدىلىگى بويىن­شا ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن، رەپاتريانتتاردى «ابسوربتسيا كارزەڭكەسى»، مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋمەن جانە رەپاتريانتتارعا قاتىس­تى وزگە دە جەڭىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ تاجىري­بەسىن قازاقستاندىق زاڭنا­مانىڭ ەر­ەكشە­لىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ قولدانۋ ما­ڭىز­دى.

 

اڭگىمەلەسكەن

جولدىباي بازار،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار