وسى شارادان كەيىن جاريالاعان العاشقى جولداۋىندا پرەزيدەنتىمىز ءوز ويىن ناقتى ماقساتپەن دايەكتەي كەلە, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءتول تاريحىمىزعا تۋريستەر نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان تويلاۋدى ءجون سانايتىنىن جەتكىزدى. وسى رەتتە شەتەلدىكتەردىڭ تاريحي بايلىعىمىز تۋرالى نە بىلەتىنى قاراپايىم تاريحشى رەتىندە مەنى تولعاندىردى.
وسى ماقالانى جازۋ كەزىندە جوعارىداعى ساۋالعا جاۋاپ تابۋ ماقساتىمەن حالىقارالىق دەرەككوزدەردەن التىن وردا تۋرالى نە جازىلعانىن زەردەلەدىم. الدىمەن از-كەم شولىپ شىعايىق. 20 جىلدان اسا ۋاقىت بويى وقىرماندارعا ءتۇرلى تاقىرىپتا, سان سالادا زەرتتەۋ ماقالالارىن ۇسىنىپ كەلە جاتقان 13 ميلليون قولدانۋشىسى, 100 شاقتى عالىم, زەرتتەۋشى, جۋرناليستەن قۇرالعان ماقالا جازۋشىلارى بار www.thoughtco.com پورتالى 2019 جىلدىڭ 24 اقپانىندا «التىن وردا قانداي بولعان؟ موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى كۇشى» (What was the Golden Horde? The Mongol Empire’s greatest settled forcە) اتتى جۇمىستى جاريالاعان. ماقالانى ازيا بويىنشا تاريحشى, اقش-تاعى بوستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ PhD دوكتورى دارەجەسىن يەلەنگەن كاللي ششەپانسكي (Kallie Szczepanski) جازىپتى. اۆتور وسى ەڭبەگىن: «التىن وردا – 1240-1502 جىلدارى رەسەي, ۋكراينا, قازاقستان, مولدوۆا جانە كاۆكاز جەرلەرىن باسقارعان وتىرىقشى موڭعولدار توبى. التىن وردانى شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتۋ حان قۇرعان», دەپ باستايدى. نەگىزىندە الىپ يمپەريانىڭ عۇمىرى جوشى ۇلىسىنان باستاۋ العانى ءمالىم, ياعني ونىڭ تاريحى ءسال تەرەڭدەۋ.
گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدارداعى ەڭبەكتەرمەن بولىسەتىن, عىلىمي بلوگتار, كىتاپتار, جۋرنالدار مەن ماقالالاردىڭ 4 پلاتفورماسىنان قۇرالاتىن فرانتسۋزدىق OpenEdition ءىرى اقپاراتتىق قۇرالىنىڭ سايتىندا تاريح زەرتتەۋشىسى توماس تانەستىڭ (Thomas Tanase) «التىن وردانىڭ حريستيان حانى ما؟ «كوكتوگانۋس» جانە التىن وردانىڭ يسلامدانۋ كەزىندەگى گەوساياساتى» (A Christian Khan of the Golden Horde? ‘Coktoganus’ and the geopolitics of the Golden Horde at the time of its Islamisation) اتتى ماقالاسىن جاريالاعان. اۆتور فرانتسۋزداردىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الاتىن جازۋشى پيزانىڭ ۆارفولومەيى 1390 جىلدارى جازعان (De conformitate vitae beati Francisci ad vitam Domini Iesu) ەڭبەككە سىلتەمە جاساپ, سول كىتاپتا كەزدەسەتىن «تارتار» دەپ بەرىلگەن كەيىپكەر كوكتوگانۋس (بۇدان ءارى كوكتوعان) تۋرالى ايتادى. كوكتوعان التىن وردانى 1291-1312 جىلدارى بيلەگەن توقتا حانمەن جانە ودان كەيىن بيلىك باسىنا كەلگەن وزبەك حانمەن قاتار اۋىزعا الىناتىنى جازىلعان. ماقالانى جازۋشى «سوندا وسىنداي كىتاپتار مەن تاريحي دەرەكتەردە كەزدەسەتىن كوكتوعان توقتا حان با؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. «ەگەر كوكتوعان مەن توقتا شىنىمەن دە ءبىر ادام بولسا, وندا ول حريستيان ءدىنىن قابىلداعانىن بىلدىرەدى عوي» (If Coktoganus and Toqta really are one and the same person, he would have converted to Western Christianity), دەگەن اۆتور مۇسىلمان دەرەككوزدەرىندە توقتانىڭ ءبىراۋىزدان «پۇتقا تابىنۋشى» رەتىندە سيپاتتالاتىنىن اتاپ (Toqta is unanimously described by Muslim sources as an ‘idol-worshipper’) ءوتىپتى. ماقالا مازمۇنىندا فرانتسۋزداردىڭ ەۋروپاداعى بىرقاتار ەلدەردى جاۋلاپ العان التىن وردانىڭ كەڭ كولەمدى ساياساتىنا قالاي ارالاسقانىن ايتا كەلە, كوكتوعاننىڭ حريستيان ءدىنىن قابىلداۋى مۇمكىن ەمەستىگىنە نەگىز جوعىن دايەكتەپ, كوكتوعان توقتانىڭ تۋىسى دەگەن فرانتسۋز تاريحشىسى ريچارد جاننىڭ 1998 جىلى جازىلعان ەڭبەگىندەگى بولجامعا توقتايدى.
پولياكتاردىڭ www.podgorski.com سايتىندا «التىن وردا حاندىعى» (Khanate of the Golden Horde» تاقىرىبىندا كەڭ كولەمدى ماتەريال: «التىن وردا – موڭعول يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ءحىىى عاسىردا ورناعان, اۋەلدە موڭعول, كەيىنىرەك تۇركىلەنگەن حاندىق» دەپ باستالادى. سودان سوڭ, بريتان ەنتسيكلوپەدياسىنا (Encyclopaedia Britannica) سىلتەمە جاسالعان ماقالادا حاندىقتىڭ بۇدان بولەك جوشى ۇلىسى جانە قىپشاق حاندىعى اتاۋىمەن دە بەلگىلى ەكەنى باياندالادى. ماتەريالدا سونداي-اق امەريكالىق تاريحشى چارلز حالپەريننىڭ (Charles J. Halperin) 1985 جىلعى «رەسەي جانە التىن وردا» اتتى كىتابىنداعى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ, «التىن وردانىڭ حالقى كوبىنە يسلامدى كەيىنىرەك قابىلداعان موڭعول مەن تۇركىلەردىڭ ارالاسۋىنان قۇرالدى», دەلىنگەن. بۇل – جوعارىداعى التىنوردالىقتاردىڭ دىنىنە قاتىستى ءسوز قوزعالعان اۆتوردىڭ بولجامىنا قوسىلعان ءۇن ىسپەتتى. مەنىڭشە, تەولوگتارعا تاپتىرمايتىن تاقىرىپ. وزگە ەڭبەكتەرگە قاراعاندا جان-جاقتى زەردەلەنگەن ماقالادا التىن وردادا كوشپەلى ەمەس, وتىرىقشى مادەنيەتتىڭ دامىعانى جانە ونىڭ XIV عاسىر باسىندا استاناسى بولعان, سونداي-اق ورتاعاسىرداعى ەڭ ءىرى شاھار ساناتىنا قوسىلاتىن ساراي-بەركە قالاسىندا 600 000 حالىق مەكەندەگەنى جازىلىپتى.
ال ساياحاتشىلار نە دەيدى؟ جيھانكەز-جازۋشى, بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى انگليالىق الان بورو (Allan Boroughs) موڭعوليانىڭ استاناسى ۇلان-باتىرعا بارعان 2011 جىلعى ساپارىن «التىن وردانىڭ ورتاسىندا» اتتى تسيكلدى بلوگتا باياندايدى. وندا تاريحقا تىم تەرەڭدەمەيدى, بار بولعانى موڭعولداردىڭ قوناق كۇتۋىنە, ساياحاتشى ءۇشىن قانداي كۇن سىيلايتىنىنا, سۋىقتان ساقتانۋ ءۇشىن ەتتى كوپ جەيتىنىنە توقتالعان. ناسا دەگەن موڭعول گيدىنىڭ قالانى ارالاتۋدى مىندەتتى تۇردە شىڭعىس حاننىڭ ەسكەرتكىشىنەن, جارتى الەمنىڭ بيلەۋشىسىنەن باستاعانىن جەتكىزەدى. بۇل تۇستا ايتايىن دەگەنىمىز جيھانكەزدىڭ جازۋى ەمەس, ءدال سول نەمەسە سونداي ساياحاتشىلار التىن وردا تاقىرىبىن موڭعولياعا بارعاندا ەمەس, قازاقستانعا كەلىپ جازسا دەيمىز. ال تاريحي بايلىعىمىز توڭىرەگىندە ءوز عالىمدارىمىزدىڭ عالامدىق تىلدە جازۋى – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بۇل شەتەلدىكتەردىڭ التىن وردا تۋرالى ناقتى ءارى شىنايى اقپارات الۋىنا عانا ەمەس, ەلىمىزدى وزگە جۇرتقا تانىتۋىندا, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ءتۋريزمدى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
كۇلايحان مولدابەكوۆا,
تاريحشى
