«اقتا نە اق؟ قار – اق, ۇستاساڭ قولىڭدى توڭدىرادى. قارادا نە قارا؟ قازان – قارا, اس ىشسەڭ قارنىڭدى تويدىرادى» دەگەن حالىق تاعلىمى دا قازاننىڭ قازاق ءۇشىن ماڭىزىنىڭ تەرەڭدە ەكەنىن سەزدىرسە كەرەك.
اس قۇرالى بولعان قارا قازان قازاقتىڭ قورعانى, پاناسى دا بولعان. اشتىقتان امان ساقتاعان وسىناۋ ءۇي ىدىسىنىڭ جار استىنان جاۋ شاپقاندا ءسابيىن قارا قازاننىڭ استىنا تىعىپ, امان الىپ قالعاندار تۋرالى كوپ كىتاپ تاپتىشتەيدى.
قازەكەڭ استارلاپ جەتكىزەتىن كەيبىر ۇعىمداردىڭ قازانعا قاتىستىسى دا جەتەرلىك. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەي اۋىلدارداعى زيراتتاردان قابىردىڭ ۇستىنە نەمەسە سول مولانىڭ ىشىندە توڭكەرۋلى قازاندى كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل حالىق تۇسىنىگىندە «اۋلەتتىڭ وتى ءوشتى, ەشكىمى قالمادى» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني, مۇراگەرى جوق, بالالارى قالماعان اۋلەتتى وسىلاي ءبىلدىرىپ وتىرعان. ەرتەرەكتە ۇلكەندەر «قازاندى توڭكەرمە» دەپ ۇرىسىپ جاتۋشى ەدى, ونىڭ ارتىندا وسىنداي استارى بار.
قازاق «ىرىسىم وزگە ۇيگە كەتىپ قالادى» دەپ قىزعا قازان بەرمەگەن. سول سياقتى قايتىس بولعان ادامنىڭ تۇقىمى توقتاۋسىز ولە بەرسە, زيراتىنا قۇران وقىتىپ, قازان توڭكەرگەن. قازاقتىڭ سۋعا كەتكەن ادامدى, سول ءۇيدىڭ قازانىن سۋعا توڭكەرىپ الگى ادامدى ىزدەيتىن دە ىرىمى بار. كوپ جاعدايدا قازان سۋعا كەتكەن جاننىڭ تۇسىنا قالقىپ بارىپ, دوڭگەلەنىپ تۇرىپ الادى ەكەن. تاڭعالارلىق جايت, بىراق بۇل حالىق تاجىريبەسىندە بار نارسە.
ەلىمىزدىڭ ەرتەدەن جەتكەن ەرەكشە مۇراسىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – تۇركىستانداعى تايقازان. ءامىر-تەمىر بابامىز سوقتىرعان دەپ سانالاتىن وسىناۋ قۇندى جادىگەردىڭ جەتى ءتۇرلى اسىل مەتالدان جاسالعانى باياندالادى ءبىر جازبالاردا. ءبىر قىزىعى, وسى ۇلكەن ىدىستىڭ كىشكەنتاي عانا ماي شام سەكىلدى وتتىقپەن قايناعانى دا ايتىلادى.
قازاقى ۇعىمدا قازاننان ايرىلۋ قۇت-بەرەكەدەن ايرىلۋمەن تەڭ سانالعان, كەكتەسكەن, جاۋلاسقان جۇرتتىڭ جاۋىنىڭ مىسىن باسۋ, رۋحاني جەر ەتۋ ءۇشىن قازانىن تارتىپ اكەتەتىن دە جاعدايلارى بولعان. بۇل ۇلكەن ماسقارا سانالعان.
«قازانىڭ تولى بولسىن», «قازانىڭ وتتان تۇسپەسىن» دەگەنى قازاقتىڭ وزىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان العىسى, باتاسى. «قازانىڭ قايناماسىن» دەگەن قارعىستى دا قالدىرعان قازاق.
كەلىن تولعاتقاندا جارىستىرا قازان اسىپ, تولعاقتى جەڭىلدەتكەن دە, بۇل جورالعىسىنا «جارىسقازان» دەپ ات قويعان دا وسى اتام قازاق. سىيلاس, قۇرالىپتاس ادامداردىڭ «قازان شەگەلەي كەلدىك» دەپ استارلاپ ءبىر-بىرىنە قىدىرىستايتىنى دا وسى اس يەسى – قارا قازانعا قاتىستى.
اقتوبە جاعىندا «ايرىلىسار كوجە» دەپ اتالاتىن سالت بار. مۇنى كەيبىر وڭىردە «ايرىلىس قازان» دەپ تە اتايدى. ياعني, قونىس اۋدارىپ, كوشىپ جاتقان وتباسىنىڭ كورشىلەرى مەن اعايىنىن شاقىرىپ, قوناق قىلۋى, قوشتاسۋى.
زامانا اعىمىمەن ەل جاڭارىپ جاتىر, تابيعاتتىڭ ءوز وتىنى – گاز كەلدى قولدانىسقا. اۋلاداعى وشاق, قازاننىڭ ءمانى تومەندەي باستادى. رۋحاني تامىرىڭ, تاعلىمىڭ – قارا قازاندى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇمىتتىرماۋ, بۇل دا بۇگىنگى كوپ مىندەتتىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
قارشىعا ەلەمەسوۆ
