قوعام • 29 قازان، 2019

ستاندارتتى ءومىر

67 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى كەزەڭدە باتىس ەلدەرىندە ادام ءومىرىنىڭ ستاندارتتالا باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل ەلدەردە ادامنىڭ وقىپ، جەتىلىپ دامۋىنا بولىنەتىن الەۋمەتتىك شىعىندار­دىڭ ۇلعايتىلۋىن، ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋىنە، ءبىلىم الۋىنا، دەنساۋلىعىن كۇتۋىنە قولاي­لى جاعداي تۋعىزىلۋىن، ەكونوميكا ارقىلى تۇسەتىن كىرىستەردى ءبولۋ مۇقيات قارالىپ، بۇل رەتتە دجيني كوەففيتسەنتىنىڭ (ادامدار اراسىنداعى تابىس ايىرماشىلىعىنىڭ كورسەتكىشى) قولدانىلۋىن سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.

باتىس ەلدەرىندە «ورتاشا ستاتيستيكالىق ادام» دەگەن ۇعىم كوپتەن بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، مىنە، وسى «ورتاشا ستاتيستيكالىق ادام» ستاندارتتالعان ءومىر يەسى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ستاتيستيكالىق كورسەتكىش ارقىلى حالىقتىڭ قالىڭ بولىگىنە ءتان ونىڭ الەۋمەتتىك بەينەسى، سونىڭ ىشىندە جاس مولشەرى، دەنساۋلىق جاعدايى، ءبىلىم دەڭگەيى، تابىسى مەن جۇمسايتىن شىعىنىنىڭ كولەمى، بىلايشا ايتقاندا، ءبارى ەسكەرىلگەن.

ارينە وسى جازىپ وتىرعانىمىزدىڭ جۇر­ناق­­تارى ءبىزدىڭ ەلدە دە بار. ماسەلەن «ورتاشا ستاتيستيكالىق ادام» كورسەتكىشىن ءبىزدىڭ ستا­تيس­­تيكالىق ورگاندارىمىز دا ەسەپتەپ بەرە ال­ادى. بىراق ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ءالى ستاندارت­تالعان ءومىر رەتىندە قاراستىرۋعا كەلمەيدى. ەگەر قاراستىراتىن بولساق، ءبىزدىڭ ستاندارتتالعان ءومىرىمىز تىم تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن جانە ونىڭ قازىرگى ادامعا ءتان بارلىق قاجەتتىلىكتەردى قامتي الماعانىن كورگەن بولار ەدىك.

ارينە دامىعان باتىس ەلدەرى، جەكە ادام ءومىرىنىڭ ستاندارتىن ۇسىنا الاتىنداي جەتىستىككە بىردەن كەلگەن جوق. «ەكونوميكا نەعۇرلىم ەركىن بولسا، سوعۇرلىم الەۋمەتتىك بولادى» دەپ نەمىس ەكونوميسى، ءارى ساياسي قايراتكەرى ليۋدۆيگ ەرحارد ايتقانداي، ادامنىڭ تابىس تابۋ نيەتىنە جول اشقان الەۋمەتتىك نارىق ەكونوميكاسى مەن ۇزاق جىلدار بويى العا ماقسات قويا وتىرىپ ۇلت بولىپ جۇمىلا ەڭبەك ەتۋشىلىك ولاردى وسى جاعدايعا جەتكىزدى. بۇل رەتتە ءوندىرىس يەسى كاپيتاليستەر جۇمىسشىلارعا ولاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە جەتكىلىكتى جوعارى جالاقىنى بىردەن ۇسىنا قويعان جوق. وسى جولدا قانشاما ەرەۋىلدەر بولدى. جۇمىسشىلار مۇددەسىن قورعايتىن كاسىپ­وداق جۇمىس ىستەدى. سوڭىندا ەكى جاق ماسە­لەنى كوپ ۋشىقتىرماي ءتىل تابىسىپ وتىردى. ويتكەنى ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مەملەكەت زاڭدارى ارقىلى رەتتەلدى.

ەكىنشىدەن، ءومىردىڭ ستاندارتتالۋىنا جول اشقان العىشارتتار دا بۇل ەلدەردە ەرتەرەك قالىپتاسقانىن بايقايمىز. ماسەلەن ادام مەن قوعامنىڭ كوپتەگەن قاجەتتىلىكتەرىن قاناعات­تاندىرۋعا نەگىزدەلىپ، ءبىلىم، كاسىپتىك بىلىكتىلىك پەن داعدى جيىنتىعىن قۇرايتىن «ادام كاپيتالى» ۇعىمى باتىستا وتكەن عاسىردىڭ بەل ورتاسىنان باستاپ قولدانىلا باستادى. باسىندا بۇل تەرمين ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىن نىعايتۋ ءۇشىن ونىڭ وقىپ ءبىلىم الۋىنا، ەڭبەككە ۇيرەنۋىنە قارجى جۇمساۋ قاجەتتىگىن ءبىلدىردى. كەيىننەن ۇعىم اياسى كەڭي ءتۇستى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس، ەندى وعان ادامنىڭ تۇتىنۋشىلىق شىعىندارى، وتباسىن اسىراۋعا، كيىم مەن تاماق الۋعا، تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتىپ، مادەنيەتىن دامىتۋعا جۇمسالاتىن شىعىندارى قوسىلدى. وسىنداي جاعدايعا وراي مەملەكەت ءۇشىن «ادام كاپيتالىن» دامىتۋ شىعىندى ماسەلە سانالعان ەدى. بىراق بەرتىن كەلە «ادام كاپيتالىن» دامىتۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى ماسەلە ەكەنى انىقتالدى. جاقسى ءبىلىم العان، كاسىپتىك شەبەرلىگى جوعارى، دەنساۋلىعى مىعىم ادامدار قاي ەلدە كوپ بولسا، سول ەلدىڭ باسقالاردان وزىق داميتىنى بەلگىلى بولدى. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا زامانىندا «ادام كاپيتالىنىڭ» قادىرى ءتىپتى ارتا ءتۇستى. وسىنى باسقالاردان بۇرىنى­راق سەزىنگەن اقش بۇكىل الەمنەن وقىعان، بىلىك­تى ادامداردى وزىنە تارتا باستادى. قازىر بۇل ەل وسى ساياساتى ارقىلى دايىن كاپيتالعا يە بولۋدا.

باتىس ەلدەرى وزدەرىنىڭ قولدا بار مۇمكىن­دىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ، ادام ءومىرىنىڭ ستاندارتتالۋ ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا تەتىكتەر مەن ادىستەردى مولىنان قولدانۋدا.

ماسەلەن، XVIII عاسىردا پايدا بولعان «باقىت يندەكسى» دەگەن ۇعىمدى ءىس جۇزىندە قولدانۋعا كىرىستى. ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى، الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ كولەمى، ءومىردىڭ ۇزاقتىعى، ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ازاماتتاردىڭ وزدەرى قابىلداپ شەشە الۋى، بيلىك پەن بيزنەسكە دەگەن سەنىم دەڭگەيى مەن ادامداردىڭ مىرزالىعى وسى «باقىت يندەكسىن» ايقىنداۋشى فاكتورلار قاتارىنا جاتادى ەكەن. سوڭعى جىلدارى ءار جىل سايىن بۇۇ-نىڭ «باقىت تۋرالى بۇكىلالەمدىك بايانداماسى» ازىرلەنەتىن بولعان. 2018 جىلعى مالىمەت بويىنشا بۇل جونىندەگى الدىڭعى ورىندارعا فينليانديا، نورۆەگيا، دانيا يە بولعان. اقش 18-ورىنعا، ۇلىبريتانيا 19-ورىنعا، ال وزبەكستان 44-ءىن­شى، رەسەي 59-ىنشى، قازاقستان 60-ورىنعا جايعاسقان.

ارينە ءبىزدىڭ ويىمىزشا ادام ءومىرىنىڭ ستاندارتتالۋى ونىڭ تۇرمىسىمەن قاتار وي-ساناسىنا، ءتىپتى سەزىمىنە دە اسەرى ەتۋى مۇمكىن. ماسەلەن باقىت پەن قايعى اتتى ۇلى تابيعي ۇعىمداردىڭ ءوزى ستاندارتتالۋى عاجاپ ەمەس. بۇل جاقسىلىق پا، جوق الدە جاماندىق پا؟ ونى ايتا المايمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار