قوعام • 28 قازان، 2019

ەل تاريحىنىڭ ەلەۋلى تۇستارى ەكشەلدى

71 رەت كورسەتىلدى

وتكەن اپتا سوڭىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتاندىق تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى «جوشى ۇلىسى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا كەزەكتى VII جيىنىن وتكىزدى.

كونگرەسس وتكىزۋدەگى ماقسات – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تامىز ايىندا « ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريس­تىك فورۋمىندا ءسوز سوي­لەپ، التىن وردانىڭ نەگىزىن قا­لاۋشى جوشى حان ەسىمىن ۇلىقتاۋ تۋرالى ايتقان بولا­تىن. وسىنداعى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە ىرگەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا وراي ۇلىس تاريحىن تالقىلاۋ، ناسيحاتتاۋ، تاريح عىلىمى مەن ءبىلىم بە­رۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تال­داۋ، مۇراجايلار مەن مۇ­را­عات­تار جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ، ۇلتتىق تاريح بويىن­شا ورتا مەكتەپ پەن جوو وقۋ­­لىقتارىنىڭ جاعدايىن جاق­سار­تۋ ەكەن.               

جوعارىدا ماقساتى اي­قىن­دالعان شارانى ناتيجەلى اتقا­رىپ شىعۋ ءۇشىن عىلىمي فورۋم: ۇلى دالا تاريحىنداعى جوشى تۇلعاسى; جوشى ۇلىسى جانە تۇر­كىلىك الەم; التىن وردا جانە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي سا­باق­­تاستىعى; ۇلىتاۋ – ۇلت تاري­حىنىڭ وزەگى; وتاندىق تاريح عىلىمى مەن بىلىمىندەگى وزەك­تى ماسەلەلەر اتتى بەس تاقى­رىپ بويىنشا جۇمىس جوسپارىن با­عىتتاپتى.

ماڭىزدى جيىندى اشىپ، كەلەلى كەڭەستىڭ بەتاشار ءسوزىن باعىشتاعان تاريحشىلاردىڭ ۇلت­تىق كونگرەسى باسقارما تو­را­عاسى، ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆ مىرزا، قازىرگى تاڭدا وتاندىق تاريحنامانى زەرت­تەۋدىڭ جاڭا قالىپتاعى ادىس­تەمەسىن نەگىزدەپ، تاريح قات­پا­رىن اشۋ ارقىلى جاڭا يدەيا­لاردى جانە بۇگىنگى قوعامدا تۋىنداپ وتىرعان تىڭ پايىم­دار­دى مەملەكەتتىك كومپونەنتتەر كونتەكسىمەن قور­تىن­دىلاۋ مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر. قوعامدا تاريحقا دەگەن سەرپى­لىس تاريحشى ماماندارعا بەلسەندىلىك اپەردى. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي، الەۋمەتتىك جۇيەسى جا­ڭا­رىپ، زياتكەرلىك قوعام­نىڭ جا­سامپاز تۇلعاسىن قالىپ­تاس­­تىرىپ، ۇلتتىق تاريحتىڭ تىڭ بەلەستەرىن زەرتتەۋدە تاريحي ساباقتاستىقتىڭ بولۋى زاڭ­دىلىق، دەي وتىرىپ، اتاپ وتىل­گەن ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق تاريحشىلار ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي جۇ­مىلا جۇك كوتەرۋى قاجەت دە­گەن جۇرەكجاردى ۇسىنىسىن جەت­­كىز­دى.

وسىلاي باستالعان كونگ­رەسس-كەڭەس ءارى قاراي بايان­دا­ما­شىلاردىڭ ءسوز ساپتا­ۋى­نا جالعاستى. اتاپ ايتساق، مەم­لە­كەت تاريحى ينس­تي­تۋ­تىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان «التىن وردا تاري­حى: تاقىرىپتىڭ جاڭاشا زەردە­لەنۋى»، اكادەميك بولات كومە­كوۆ «دالا وركەنيەتى جانە مەم­لە­كەتتىلىك»، ءال-فارابي اتىن­داعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ورتالىق ازيانىڭ ءداستۇرلى وركە­نيەتتەرىن زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، تانىمال تاريحشى تالاس وماربەكوۆ «قازاق تاريحى: جاڭا زەرتتەۋ­لەر كەڭىستىگىندەگى جوشى ۇلى­سى­نىڭ تاريحى»، تۇركولوگ-عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى «جوشى-قىپشاق ۇلىسى» ت.ب. عا­لىمدار اتالعان تاقىرىپتار بو­يىنشا كوسىلە سويلەپ، كەسەك-كەسەك پايىمدارى مەن كەمەل ويلارىن ورتاعا تاستاسا، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ، جوشىنىڭ ۇرپاعى سۇلتانمامەت سۇلتانعا قاتىستى ارحيۆتىك دە­رەك­تەردى كوپشىلىككە تانىستىردى.

ماڭىزدى باسقوسۋ بارىسى باياندامالار تىڭداپ، وي تالقى­لاۋدىڭ سىرتىندا، سوڭعى جىل­دارى اتقارىلعان عىلىمي ەكس­پەديتسيا، وتاندىق تاريح قازى­ناسىنا جاڭادان قوسىلىپ جاتقان كىتاپ-جۋرنالدىڭ تانىس­تىرىلىمىنا ۇلاستى. سونىڭ ءبىرى – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى مەم­لەكەت تاريحى ينستيتۋتى ۇيىم­داس­تىرعان «قازاق حاندارىنىڭ جولدارىمەن» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسياسى. جورىققا قاتى­س­ۋى­شلار ەلىمىز بويىنشا 4500 شاقىرىم جول ءجۇرىپ، كوپ­تە­گەن بەينەقۇجاتتار مەن سۋرەت­تەر جيناعان ەكەن. تاعى ءبىر جاڭالىق – كونگرەسس اياسىندا كۇللى تۇركى الەمىنە ورتاق «Turkic Studies Jornal» اتتى حالىقارالىق جۋرنالدىڭ جا­رىق كورۋى. شىعارماشىلىق ۇجىم جەتەكشىسى عالىم ش.ىبىراەۆ­تىڭ پايىمىنشا، جۋرنال ءۇش تىلدە ماقالا جاريالايدى، تاريح، ەتنوگرافيا، فولكلور، ادەبيەت ت.ب. تاقىرىپتار قامتىلادى ءھام رەتسەنزيالار مەن شولۋلار بولادى. اۆتورلارى – الەمگە ايگىلى تۇركولوگتار. بولاشاقتا باسىلىمدى سكوپۋس (scopus) جۇيەسىنە تىركەۋ جايى قاراستىرىلماق.

كوپشىلىك تانىستىرىلىمىنا ۇسىنىلعان كەلەسى تۋىندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورى نۇرسان ءالىمبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى عىلىمي ەنتسيكلوپەديا. بۇل بەس تومدىق العاش رەت 2014 جىلى جارىق كورگەن-ءتىن. ال مىنا تانىستىرىلىمداعى نۇسقاسى جاڭادان تولىق­تى­رىل­عان ءتۇرى ەكەن. ياعني، بەس تومدىق العاشقىسىنان 424 بەتكە كوبەيىپ، تىڭنان 688 ماقا­لا قوسىلسا، 682 ماقالا جاڭا مالىمەتپەن تولىعىپ، 527 ماقالا ەكىنشى قايتا رەداكتسيا­لا­نىپتى. سول سياقتى بەس توم­دىقتاعى 5846 ماقالادا ەجەلگى كوشپەندىلەر اراسىندا قالىپ­تا­سىپ، قولدا­نىس­تا بولعان 10 مىڭنان استام تازا قازاقى تاريحي-ەت­نو­گرافيالىق كاتەگوريا­لار، ۇعىم­­دار مەن اتاۋلار زەرتتەلگەن. بۇل ەنتسيكلوپەدياعا تۇركى حالىقتارى الەمىندەگى العاشقى زور تۋىندى دەگەن باعا بەرىلدى.

سونىمەن قاتار جيىن ۇستىندە ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس­تاماسىمەن قولعا الىنىپ جاتقان «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءبىرىنشى تومى جانە قىتاي عالىمى سۋ بەيحايدىڭ قازاق تاريحىنا قا­تىستى جازعان «قازاقتىڭ جال­پى تاريحى» اتتى ءتورت توم­دىقتىڭ 1،2،3-ءشى تومدارى تانىستىرىلدى. سوڭعى تۋىن­دى­نىڭ جوبا جەتەكشىسى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنحان زاكەن ۇلىنىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز: بۇل تۋىندىلار قىتايلىق عالىمنىڭ كوز­قاراسى تۇرعىسىنان جازىل­عان­دىقتان مۇندا شىعىستىق تانىمنىڭ ادىستەمەسى سىڭىرىلگەن. قۇن­دىلىعى دا وسىندا. ەكىن­شى­دەن، بۇل كىتاپتاردا ەجەلگى ءۇيسىن، ساق، عۇننان تارتىپ، ورتا عاسىرداعى تۇركى تايپالارى: نايمان، كەرەي، ۋاق، جالايىر، ودان كەيىنگى قازاق حاندىعى داۋىرىنە ءتان وقيعالار جەلىسى باياندالادى. اسىرەسە ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا قازاق دالاسىن وتارلاعان رەسەي ارەكەتىن قاتتى سىنايدى. بۇل تۋىندىلاردىڭ بارلىعى شىن مانىندە ۇلت قازىناسىنا قوسىلعان قۇندى ەڭبەكتەر ەكەنى انىق.

جيىن سوڭىندا كونگرەسكە قا­تىسۋ­شىلار الدا اتقارار جۇ­مىس­­تاردىڭ جوسپارىن ناقتى­لاپ، ماڭىزدى قارار قابىلدادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

جاس تەننيسشىلەر جارادى

تەننيس • بۇگىن، 08:32

تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

ۇقساس جاڭالىقتار