كونگرەسس وتكىزۋدەگى ماقسات – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تامىز ايىندا « ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا ءسوز سويلەپ, التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جوشى حان ەسىمىن ۇلىقتاۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. وسىنداعى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە ىرگەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا وراي ۇلىس تاريحىن تالقىلاۋ, ناسيحاتتاۋ, تاريح عىلىمى مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالداۋ, مۇراجايلار مەن مۇراعاتتار جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ, ۇلتتىق تاريح بويىنشا ورتا مەكتەپ پەن جوو وقۋلىقتارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ەكەن.
جوعارىدا ماقساتى ايقىندالعان شارانى ناتيجەلى اتقارىپ شىعۋ ءۇشىن عىلىمي فورۋم: ۇلى دالا تاريحىنداعى جوشى تۇلعاسى; جوشى ۇلىسى جانە تۇركىلىك الەم; التىن وردا جانە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى; ۇلىتاۋ – ۇلت تاريحىنىڭ وزەگى; وتاندىق تاريح عىلىمى مەن بىلىمىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر اتتى بەس تاقىرىپ بويىنشا جۇمىس جوسپارىن باعىتتاپتى.
ماڭىزدى جيىندى اشىپ, كەلەلى كەڭەستىڭ بەتاشار ءسوزىن باعىشتاعان تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى باسقارما توراعاسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆ مىرزا, قازىرگى تاڭدا وتاندىق تاريحنامانى زەرتتەۋدىڭ جاڭا قالىپتاعى ادىستەمەسىن نەگىزدەپ, تاريح قاتپارىن اشۋ ارقىلى جاڭا يدەيالاردى جانە بۇگىنگى قوعامدا تۋىنداپ وتىرعان تىڭ پايىمداردى مەملەكەتتىك كومپونەنتتەر كونتەكسىمەن قورتىندىلاۋ مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر. قوعامدا تاريحقا دەگەن سەرپىلىس تاريحشى ماماندارعا بەلسەندىلىك اپەردى. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك جۇيەسى جاڭارىپ, زياتكەرلىك قوعامنىڭ جاسامپاز تۇلعاسىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق تاريحتىڭ تىڭ بەلەستەرىن زەرتتەۋدە تاريحي ساباقتاستىقتىڭ بولۋى زاڭدىلىق, دەي وتىرىپ, اتاپ وتىلگەن ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق تاريحشىلار ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي جۇمىلا جۇك كوتەرۋى قاجەت دەگەن جۇرەكجاردى ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
وسىلاي باستالعان كونگرەسس-كەڭەس ءارى قاراي بايانداماشىلاردىڭ ءسوز ساپتاۋىنا جالعاستى. اتاپ ايتساق, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان «التىن وردا تاريحى: تاقىرىپتىڭ جاڭاشا زەردەلەنۋى», اكادەميك بولات كومەكوۆ «دالا وركەنيەتى جانە مەملەكەتتىلىك», ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ورتالىق ازيانىڭ ءداستۇرلى وركەنيەتتەرىن زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تانىمال تاريحشى تالاس وماربەكوۆ «قازاق تاريحى: جاڭا زەرتتەۋلەر كەڭىستىگىندەگى جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى», تۇركولوگ-عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى «جوشى-قىپشاق ۇلىسى» ت.ب. عالىمدار اتالعان تاقىرىپتار بويىنشا كوسىلە سويلەپ, كەسەك-كەسەك پايىمدارى مەن كەمەل ويلارىن ورتاعا تاستاسا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ, جوشىنىڭ ۇرپاعى سۇلتانمامەت سۇلتانعا قاتىستى ارحيۆتىك دەرەكتەردى كوپشىلىككە تانىستىردى.
ماڭىزدى باسقوسۋ بارىسى باياندامالار تىڭداپ, وي تالقىلاۋدىڭ سىرتىندا, سوڭعى جىلدارى اتقارىلعان عىلىمي ەكسپەديتسيا, وتاندىق تاريح قازىناسىنا جاڭادان قوسىلىپ جاتقان كىتاپ-جۋرنالدىڭ تانىستىرىلىمىنا ۇلاستى. سونىڭ ءبىرى – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان «قازاق حاندارىنىڭ جولدارىمەن» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسياسى. جورىققا قاتىسۋىشلار ەلىمىز بويىنشا 4500 شاقىرىم جول ءجۇرىپ, كوپتەگەن بەينەقۇجاتتار مەن سۋرەتتەر جيناعان ەكەن. تاعى ءبىر جاڭالىق – كونگرەسس اياسىندا كۇللى تۇركى الەمىنە ورتاق «Turkic Studies Jornal» اتتى حالىقارالىق جۋرنالدىڭ جارىق كورۋى. شىعارماشىلىق ۇجىم جەتەكشىسى عالىم ش.ىبىراەۆتىڭ پايىمىنشا, جۋرنال ءۇش تىلدە ماقالا جاريالايدى, تاريح, ەتنوگرافيا, فولكلور, ادەبيەت ت.ب. تاقىرىپتار قامتىلادى ءھام رەتسەنزيالار مەن شولۋلار بولادى. اۆتورلارى – الەمگە ايگىلى تۇركولوگتار. بولاشاقتا باسىلىمدى سكوپۋس (scopus) جۇيەسىنە تىركەۋ جايى قاراستىرىلماق.
كوپشىلىك تانىستىرىلىمىنا ۇسىنىلعان كەلەسى تۋىندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورى نۇرسان ءالىمبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى عىلىمي ەنتسيكلوپەديا. بۇل بەس تومدىق العاش رەت 2014 جىلى جارىق كورگەن-ءتىن. ال مىنا تانىستىرىلىمداعى نۇسقاسى جاڭادان تولىقتىرىلعان ءتۇرى ەكەن. ياعني, بەس تومدىق العاشقىسىنان 424 بەتكە كوبەيىپ, تىڭنان 688 ماقالا قوسىلسا, 682 ماقالا جاڭا مالىمەتپەن تولىعىپ, 527 ماقالا ەكىنشى قايتا رەداكتسيالانىپتى. سول سياقتى بەس تومدىقتاعى 5846 ماقالادا ەجەلگى كوشپەندىلەر اراسىندا قالىپتاسىپ, قولدانىستا بولعان 10 مىڭنان استام تازا قازاقى تاريحي-ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلار زەرتتەلگەن. بۇل ەنتسيكلوپەدياعا تۇركى حالىقتارى الەمىندەگى العاشقى زور تۋىندى دەگەن باعا بەرىلدى.
سونىمەن قاتار جيىن ۇستىندە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ جاتقان «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءبىرىنشى تومى جانە قىتاي عالىمى سۋ بەيحايدىڭ قازاق تاريحىنا قاتىستى جازعان «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» اتتى ءتورت تومدىقتىڭ 1,2,3-ءشى تومدارى تانىستىرىلدى. سوڭعى تۋىندىنىڭ جوبا جەتەكشىسى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنحان زاكەن ۇلىنىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز: بۇل تۋىندىلار قىتايلىق عالىمنىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان جازىلعاندىقتان مۇندا شىعىستىق تانىمنىڭ ادىستەمەسى سىڭىرىلگەن. قۇندىلىعى دا وسىندا. ەكىنشىدەن, بۇل كىتاپتاردا ەجەلگى ءۇيسىن, ساق, عۇننان تارتىپ, ورتا عاسىرداعى تۇركى تايپالارى: نايمان, كەرەي, ۋاق, جالايىر, ودان كەيىنگى قازاق حاندىعى داۋىرىنە ءتان وقيعالار جەلىسى باياندالادى. اسىرەسە ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا قازاق دالاسىن وتارلاعان رەسەي ارەكەتىن قاتتى سىنايدى. بۇل تۋىندىلاردىڭ بارلىعى شىن مانىندە ۇلت قازىناسىنا قوسىلعان قۇندى ەڭبەكتەر ەكەنى انىق.
جيىن سوڭىندا كونگرەسكە قاتىسۋشىلار الدا اتقارار جۇمىستاردىڭ جوسپارىن ناقتىلاپ, ماڭىزدى قارار قابىلدادى.
