قوعام • 25 قازان، 2019

ءتىل تاعدىرى تالقىلاندى

132 رەت كورسەتىلدى

قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى اتا زاڭىمىزدا اي­قىندالعانىمەن، ءومىر تالابى، زامان سۇرانىسى، قوعام قا­جەت­تىلىگىنە اينالا الدى ما؟ قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كە­ڭەي­تۋ جولىنداعى ءاربىر قازاق­ستان­دىقتىڭ ءرولى قانداي؟ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۇڭعىش ءتىل فورۋمىنا جينالعان جۇرتشىلىق قازاق ءتىلى مەن ءالىپبيى توڭىرەگىن­دەگى وسىنداي سان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ، مەملەكەتتىك ءتىل سايا­ساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى تالقىعا سالدى.

القالى باسقوسۋعا ەلىمىزدىڭ مادە­نيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا، پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن مينيسترلىك، ۇلتتىق كومپانيالار مەن مەديتسينالىق ورتالىقتار، شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى، سونداي-اق ءتىل كوميتەتىندە ءار جىلدارى قىزمەت اتقارعان توراعالار مەن وڭىرلەردەن ارنايى شاقىرىلعان ءتىل جاناشىرلارى، ۇستازدار قاۋىمى، «جاس وتان» جاستار قاناتى ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى، زيالى قاۋىم قاتىستى. بارلىق وبلىستاردان كەلگەن جاۋاپتى ماماندار مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قاتىستى، لاتىن ءالىپبيىن يگەرۋگە بايلانىستى ءار ءوڭىردىڭ جەتىستىكتەرىنەن حابار بەرە­تىن كورنەكى كورمە وتكىزدى. فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا مودەراتورلىق ەتكەن شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتي­كالىق ورتالىعى» كەاق-نىڭ باس ديرەكتورى الىبەك اسقار مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ ماسەلەسىن بارلىق جەردە كەڭىنەن قولعا الىپ، كەشەندى ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى بويىنشا كوزقاراسىن باتىل ءبىلدىردى.

– تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزگەنى­مىزگە دە مىنەكي، 27 جىل تولىپتى. وسى جىلدارى ەلىمىز ەكونوميكادا، ساياسات­تا، الەۋمەتتىك سالادا كوپتەگەن جەتىس­تىكتەرگە، الۋان يگىلىكتەرگە قول جەتكىزدى. الايدا بۇلقىنساق شامامىز جەتپەي، ايعايلاساق داۋىسىمىز جەتپەي بۋلىققان ءبىر ماسەلە بار. ول – مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى. بىلايعى بوتەن جۇرتتان ۇيات بولدى، قازاق ءتىلىن ءالى كۇنگە تۇعىرىنا قوندىرا الماي قينالۋدامىز. قازىر قالادا دا، دالادا دا قازاق تىلىندە سويلەگەندى كورسەك – بالاشا قۋاناتىن بولدىق. انا سوزىنە ءتىلىن سىندىرا الماي جاتقان بالدىرعانعا ءبىرىنشى سىنىپتان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتەمىز دەپ كۇپيدىك. قۇداي ساقتاپ، وسى جىلعى تامىز كەڭەسىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدى ءۇشىنشى سىنىپقا اۋىستىردى. بۇل وزگەرىسكە جۇرتشىلىق قۋانىپ جاتىر، – دەگەن ول ەلىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى ءارى كەزەك كۇتتىرمەيتىن اۋقىمدى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ويلاستىرۋعا وزگە ارىپتەستەرىن بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.

جيىندا ءسوز العان ەلىمىزدىڭ مادە­نيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەل­باسى­نىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جانە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا، سونداي-اق «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ» اياسىندا مينيسترلىكتىڭ كوپتەگەن جۇمىستاردى اتقارىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. اسىرەسە، ءتىلىمىزدىڭ قوعام­داعى قىزمەتىن ارتتىرىپ، ونىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ ءىسى مينيسترلىك نازارىندا ەكەنىن ايتقان اقتوتى رايىمقۇلوۆا جاھاندانۋ جانە ۇلتتانۋ ۇدەرىسىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىراتىن رەفورما – جاڭا الىپبيگە كوشۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.

– وسى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى مىندەتتەردى ايقىنداۋ جانە اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرىن ناسيحاتتاۋ رۋحاني جانە ساياسي ما­ڭىز­دى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ءالىپبي رەفورماسىنىڭ جالپىحالىقتىق سيپات الۋ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. ونىڭ جولدارىن انىقتاۋ، قازاقستانداعى جانە الەمدىك تىلدىك قاۋىمداستىقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ ءرولى مەن مارتەبەسى تۋرالى زاما­ناۋي ءبىلىم، اقپارات، ناسيحات الاڭدارى­نىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ بۇگىنگى فورۋم­نىڭ مىندەتى، – دەگەن مينيستر رەسپۋب­ليكالىق فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ، قابىلدانعان شەشىمدەر مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا جانە ءالىپبي رە­فور­ماسىنىڭ ناتيجەلى جۇرگىزىلۋىنە ءتيىس­تى سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى.

قازاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ احۋالى جونىندە ءسوز بولعاندا، ءتىل مارتەبەسىنىڭ جاعدايىن بارىنشا شىنايى اشۋ ارقىلى، مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قاجەتتى ۇسىنىمدار بارىنشا اشىق تالقىلاندى. ەلىمىزدەگى توعىز وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى قالالاردا تۇگەل جابىلعان ءتىل باسقارمالارى فو­رۋم­­عا جينالعان كوپشىلىكتىڭ ورتاق جانايقايى بولعاندىعىن اڭعاردىق. ءتىل توڭىرەگىندە قالىپتاسقان مۇنداي جاع­دايدىڭ بارشا جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزگەن ءتىل ماماندارى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى داۋىردە قوعامدىق قاتىناستى باستى يگىلىگىنە اينالدىرۋ بويىنشا ارنايى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. بۇل رەتتە ءسوز العان قايراتكەر، عالىم، ءتىل جاناشىرى امانگەلدى ايتالى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا ادال قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن كاسىبي مامانداردى كوپتەپ تارتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

–  الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا، قازىرگى جاستار قازاق ءتىلىن بىلەدى، وتباسىندا ءوزارا سويلەسەدى. بىراق مەملەكەتتىك اپپاراتتا قازاق ءتىلىن بىلە­تىن جاستارعا جول تار. ورىس ءتىلىن بىلمەسە جولاتپايدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز ادام­مەن كەلەدى، كادرلارمەن شەشىلەدى. سون­دىق­تان ءتورتىنشى ۇرپاق – كەيىنگى تولقىندى بيلىككە كوبىرەك تارتۋىمىز كەرەك. ءتىلىمىز سول كەزدە عانا ءوزىنىڭ تۇعىرىنا مىنە باستايدى، – دەپ ءتۇيدى اقساقال. ال ىرگەدەگى اقمولا وبلىسىنىڭ جاعدايىن ساراپتاعان قحا عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسىنىڭ مۇشەسى عوسمان تولەعۇل قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق قىزمەتىن جانداندىرۋ، قازاق ءتىلىن تاريحىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى، عۇرپىمىزدى جەتكىزۋشى قۇرال عانا ەمەس، حالقىمىزدىڭ ەرتەڭىن جالعاستىرۋشى، عىلىم مەن ەكونوميكانى ىلگەرىلەتۋ تەتىگى تۋراسىندا شەشىلە سويلەدى.

– وسى جەردە مىناداي ماسەلەگە توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىنا قاراستى تىل­دەردى وقىتۋ ورتالىقتارى ەلىمىزدەگى ءتىل سايا­ساتىن جۇرگىزۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جۇمىستارى باستالعاندا دا بۇل قۇرىلىم­داردىڭ اتقاراتىن ماڭىزى زور. الايدا قازىر بىرنەشە وبلىستا تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىن وزگە باسقارمالارعا قوسىپ، تىلدەردى وقىتۋ ورتالىقتارى جابىلىپ مەملەكەتتىك ەمەس سەكتورلارعا ءوتىپ جاتىر. وسىنىڭ  سالدارىنان قازاق ءتىلىن وقىتۋ، تىلگە سۇرانىستى ارتتىرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋ، لاتىن ءالىپبيىن وقىتۋ كەشەۋىلدەپ جاتىر، – دەگەن ءتىل جاناشىرى تىلدىك قۇرىلىمدارعا ءتيىسۋدى توقتاتۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

– ءوزىم اقمولا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىندا 14 جىل جۇمىس ىستەپ، زەينەتكە شىقتىم. قازىر قاراپ وتىرسام، قانشاما جۇمىس اتقارىل­دى. سونىڭ ءبىر پاراسىن عانا ايتايىن. جۇمىستى باستاعاندا اقمولا وبلىسىندا 700-دەن اسا ەلدى مەكەننىڭ 29 پايىزىنىڭ عانا اتاۋى قازاقشا ەدى. ال ەندى 14 جىلدىڭ سوڭىندا ولاردىڭ 52 پايىزىن تۇگەل قازاقشالادىق. سول جىلدارى وبلىستاعى بىرقاتار اۋدان مەن ەكى قالادا ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىن اشتىق، بۇل وڭاي جۇمىس بولعان جوق. بۇعان كەتەتىن قارجىنى داۋ-دامايمەن، ايعاي-سۇرەڭمەن شەشتىك. ەندى مىنە سولاردى شەتىنەن جابۋ باستالدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق تىلىنە اينالدىرۋ ىسىندە ءتىل باسقارمالارى مەن ورتالىقتار شەشۋشى ءرول اتقارادى. جابۋ ارەكەتتەرىن جالعاستىرا بەرسەك ءتىل ساياساتى قالاي جۇزەگە اسادى؟ بۇل قۇرىلىمداردىڭ شتاتى، ولارعا جۇمسالاتىن قارجى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ بولماشى بولىگىن عانا قۇرايدى، – دەگەن ول ءالىپبي رەفورماسىنىڭ ءساتتى جۇرگىزۋ، سالالىق تەرمينولوگيانى جەتىلدىرۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن ويلاستىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.

ءتىل فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى عىلىم، ءبىلىم جانە ءتىل; بيزنەس جانە ءتىل; زاڭ جانە ءتىل; باق جانە ءتىل; مەملەكەتتىك ءتىل بولاشاعى – جاستار بولاشاعى; وڭىرلەردەگى تىلدىك احۋالدى تالداۋ سىندى بىرنەشە باعىتتاردى قامتىعان سەكتسيالىق جۇمىستارمەن جالعاستى. «بيزنەس جانە ءتىل» سەكتسيالىق الاڭىنىڭ مودەراتورى سوفيا قاجياقپارقىزىنىڭ ايتۋىنشا، پىكىرتالاس بارىسىندا بيزنەستەگى قازاق ءتىلىنىڭ احۋالى، وسى سالاداعى قولدانىسى، بيزنەس، قارجى سياقتى باسقا دا ماماندىقتاردا وقيتىن بولاشاق مامانداردىڭ قازاق تىلىندەگى كاسىبي قۇزىرەتتىلىگى، قازاق ءتىلىنىڭ بولا­شاعى مەن ۇلتارالىق قارىم-قاتى­ناس­تا­عى ءرولى قاراستىرىلعان. سونداي-اق ماسس-مەديا كەڭىستىگىن ءارتۇرلى جاستا­عى بالالارعا ارنالعان ساپالى، ماز­مۇندى قازاق تىلىندەگى كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋ، قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كور­پۋسىن ازىر­لەۋ، «مەن قازاقشا سوي­لەي­مىن» جال­پى­حا­لىقتىق قوزعالىس ۇيىم­داس­تىرۋ سىندى جۇمىستار دا فورۋم قاتىسۋ­شى­لارى­نىڭ نازارىنان شەت قالمادى.

قارالعان ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق تۇجىرىم بەكىتىلىپ، ۇكىمەتكە، پارلا­مەنتكە ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماعا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىن مىندەتتەۋ نورماتيۆتەرىن بەكىتەتىن «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ تۋرالى ۇسىنىس جولداناتىن بولدى. سونداي-اق ناقتىلى ۇسىنىستار نەگىزىندە ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلى­مي-پراكتيكالىق ورتالىعى «جاھان­دانۋ جانە ۇلتتانۋ ۇدەرىسىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگى» رەسپۋبليكا­لىق ءتىل فورۋمىنىڭ ارنايى قارارى قابىلدانىپ، ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە تاپسىرىلماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار