قوعام • 23 قازان، 2019

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

26 رەتكورسەتىلدى

ازاماتتى ارداقتاۋ، ونەر يەلەرىن ورەلى سوزبەن ءوز بيىگىنە شىعارۋ قازاق حالقىنا بىردەن-ءبىر جاراساتىن جاقسى مىنەز. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ – جازىلماعان زاڭدىلىق. بۇل رەتتە بەلگىلى عالىم، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسى جانە قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى جۇماعالي جوكەي ۇلى ناۋرىزباي ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كاسىبي پارلامەنت دەپۋتاتى جۇماعالي جوكەي ۇلى بۇگىنگى تاڭدا جەتپىس جاسقا تولىپ وتىر. مەرەيلى كۇندە ايتۋلى ازامات جايلى ازىراق سىر شەرتە كەتۋگە بولادى.

1949 جىلى جەزقازعان كەن­تىندە تۋعان جۇماعاڭ التى جا­­­سىندا اكەدەن جەتىم قالسا دا، زەرەك ۇل اناسىنىڭ بەرگەن باي تاعىلىمىمەن جاستايىنان ولەڭ-سوزگە ەرەكشە جاقىن، بارعان جەرىندە القالى توپتىڭ الدىنا شىعىپ نەبىر ماقامدى داستانداردى جاڭىلماي  جاتقا سوعاتىن بولسا كەرەك.

اناسى بالاسىنىڭ بويىنا كوڭىل يىرىمدەرىن تامىرشىداي تاپ باساتىن سەزىمتالدىق، جىرعا قۇمارلىق، بىلىمگە قۇش­تارلىق، سىن ساعاتتا قورعاۋشى سا­بىر­لىلىق سياقتى تاماشا­ قاسيەتتەر دارىتا بىلەدى. «تە­گىندە، ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار، مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باس­قا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەك­تىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەگەن اباي ءسوزى وسىندايدا ەرىكسىز ويعا ورالادى.

جۇماعالي جوكەي ۇلى 1972 جىلى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا جا­نە حيميا فاكۋلتەتىن، 1998 جى­لى اباي اتىنداعى الماتى مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك تامام­داعان تالاپ يەسى. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ال­عاشقى ەڭبەك جولىن 1972 جىلى جەز­قازعان قالا­سىندا مەكتەپ مۇعالىمى بولىپ باس­تايدى. قاتارداعى مۇعالىم­نەن تەحنيكۋم وقىتۋشىسى، ۋني­­ۆەرسيتەت پروفەسسورى، كافە­درا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن ات­قارىپ، 2000 جىلى ءو.ا.باي­قوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ جوعارىلايدى.

ج.ناۋرىزباي 2011-2019 جىل­­­دارى ى. التىنسارين اتىن­داعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى كاسىپتىك جانە جوعارى ءبىلىم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولادى.

جالپى، ادام بالاسى تالماي تالاپ قىلسا الىنبايتىن قامال بار ما؟ پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتىپ، ونداعان جىل  اينالاسىندا جۇماعالي ناۋرىزباي ەسىمى سارابدال سايا­ساتكەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. ول 1977-1990 جىلدارى جەزقازعان وبلىستىق پار­­­تيا كوميتەتىندە، ودان سوڭ قا­زاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىندە ەڭبەك ەتىپ، وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي مەكەمەلەرگە باسشىلىق جاسادى.

ەگەمەن ەل بولىپ، كوك باي­راق كوگىمىزدە جەلبىرەگەن جىلدارى ەل بيلىگىن نىعايتۋعا ايان­­باي ەڭبەك ەتتى. ساياساتتىڭ كو­­رىگىن قىزدىرا ءبىلدى. اتاپ ايت­­ساق، پرەزيدەنت جانىنداعى مەم­لەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلت­تىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر پارلامەنتارالىق قا­ۋىم­داستىعى بيۋروسىنىڭ، تمد ەلدەرى پارلامەنتارالىق قاۋىم­داستىعى تۇراقتى كومي­تەتىنىڭ مۇشەسى بولدى.

1995-1999 جىلدارى قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ­ سايلاندى. بۇل جىلدارى «تۇل­عالار تۋرالى تولعانىس»، «وت­كرى­تايا پوليتيكا» سىندى  كى­تاپ­­تاردىڭ اۆتورى اتاندى.

جۇماعالي جوكەي ۇلىنىڭ سال­ماق­تى ساياسي قىزمەتىنە كوز جۇگىرت­سەڭىز الەمدى شارلاۋعا بولادى. بۇعان دالەل، ونىڭ  اقش كون­گرەسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىك جونىندەگى كوميتەتىندە، پەنتا­گون­­­دا، بەلگيادا، ناتو-نىڭ­­ شتاب-پا­تەرىندە وتكەن سە­­­مي­نار­لار مەن كەز­دەسۋ­­لەر­گە، يراندا مۇسىلمان ەل­دە­رى­ پار­­لامەنتشىلەرىنىڭ قۇ­رىل­­­­تاي كونفە­رەنتسياسىنا­، سانكت-پەتەربۋرگتە تمد ەل­دە­رى پارلامەنتارالىق اسسام­بلەياسىنا قاتىسۋىن ايتۋعا بو­­­لادى.

ادام مۇمكىندىگى شەكسىز ەكەن­­دىگىنە جۇماعالي جوكەي ۇلى ايقىن دالەل بولادى. تابيعات وعان دارىندى، قابىلەتتى اياماي سىيلاعان. ونىڭ اقىندىق ونە­رى دە ءوزىنىڭ دارا بولمىسىن كەز كەل­گەن ورتادان ەرەكشەلەپ تۇ­را­دى. ج.جوكەي ۇلىنىڭ «ما­حاب­­بات كيەسى»، «لاعىنداي ەر­كە كيىك­تىڭ»، «عاشىقتىق – با­قىت»، «كۇز-كوڭىل» جيناقتارى بار.

سونداي-اق جۇماعاڭ – كور­كەمسوز شەبەرى. قازاقستان جۋر­نا­ليستەر وداعى سىي­لىعى­نىڭ يە­گەرى رەتىندە ول ءتىل سايا­ساتى، ءبى­لىم بەرۋ، مادەنيەت جانە ۇلت­­­ارالىق قارىم-قاتى­ناس ما­سەلەلەرىنە ارنال­عان كوپ­تە­گەن ماقالاسى جيناقتا­لىپ، «ۇلت­تىڭ ۇلى بولا الساق»، ء«ومىر قاقپاسى» سياقتى كىتاپ­تارى جارىق كوردى.

جالپى ايتقاندا، ج. ناۋ­رىز­باي وتىزدان استام كىتاپتار مەن كىتاپشالاردىڭ، 500-دەن اس­تام ماقالالاردىڭ اۆتورى. عا­لىمنىڭ بۇل شىعارمالارى ءبى­لىم بەرۋ، مادەنيەت، ۇلتتىق سايا­سات، ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياسي ومىرىندەگى سان قىرلى ما­سە­لەلەرگە ارنالعان. ونىڭ قا­­لامىنان تۋعان فيلوسوفيا­لىق ەسسە، اۋدارمالار ءوز الدىنا جەكە اڭگىمەگە تاقىرىپ بو­لارلىق تولايىم دۇنيەلەر.

ج.جوكەي ۇلى ەڭ الدىمەن ەلىمىزگە بەلگىلى ءىرى عالىم. ال­عاشقى ەڭبەك جىلدارىندا ىز­دە­نىمپاز، شىعارماشىل ۇستاز عانا ەمەس، ويلى وقى­مىستى رە­تىندە ءوزىن تانىتا بىلگەن ول  1988 جىلى كسرو پەدا­گوگي­كا­لىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ كا­سىبي ءبىلىم بەرۋ عىلىمي-زەرت­­تەۋ ينستيتۋتىندا «ورتا كا­­سىپ­تىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە وقۋ­­شىلارىنىڭ بەيىمدەلۋىنە پەداگوگيكالىق باسشىلىق» تا­قى­رىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.

1988 جىلى اباي اتىندا­عى­ الما­تى مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتە­تىن­دە «وقى­تۋشىلاردىڭ ەتنو­مادەني ءبى­لىم بەرۋدەگى عى­لى­مي-پەداگوگيكالىق نەگىزدەرى» تا­قىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىن قورعادى. 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميس­سياسىنىڭ شەشىمى­مەن وعان پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى.

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك ج.جوكەي ۇلى «ۇلتتىق مەك­تەپ­تىڭ ۇلى مۇراتى»، «ەتنو­ما­دەني ءبىلىم» سياقتى مونوگرا­فيا­لار­دىڭ، وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى. عىلىمي مەكتەبى قالىپ­تاس­قان ۇستاز 3 عىلىم دوكتورى مەن 10 عىلىم كانديداتىن دا­يىن­­داپتى. ونىڭ بارلىق ەڭ­­بەگىندە  ۇلتتىق مەكتەپتى جەتىل­دىرۋ، ەتنومادەني ءبىلىم بە­رۋ، جان-جاقتى مادەنيەتتى  تۇل­عا قا­لىپ­­تاستىرۋ سياقتى وزەك­تى ما­سە­لەلەر كورىنىس تاۋىپ وتى­رادى.

1990 جىلداردىڭ العاشقى جار­تىسىندا رەسپۋبليكالىق گا­­زەت­تەر مەن جۋرنالداردا عا­لىمنىڭ وسى پروبلەماعا ار­نالعان 100-دەن استام ماقا­لا­سى جاريا­لانىپتى.

عالىم-پەداگوگ الەمدىك ما­دەنيەتتىڭ بايلىعىن يگەرگەن ەركىن شىعارماشىلىق تۇل­­عانى تاربيەلەۋدى باس­تى­ ماق­سات تۇتادى. تۋعان ەل ما­­دە­نيە­­تىنىڭ جەتىستىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ج.ناۋ­رىزباي  ءوزىنىڭ عىلىمي پەدا­گوگيكالىق ەڭبەكتەرىندە قوعام­نىڭ ەتنومادەني ومىرىن­دەگى وسى زامانعى ۇردىستەردى اتاپ كور­سەتەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ەتنو­مادەني ءبىلىم بەرۋ تۇ­جى­رىمداماسىنىڭ وزىندىك دا­مۋى عالىمنىڭ ۇلتتىق ما­دە­نيەتىمىزدى تۇبىرىمەن قايتا جاڭ­عىرتۋ جانە دامىتۋدىڭ تە­تىگىن تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اش­­قان. سونىمەن بىرگە ونىڭ ەڭ­­بەكتەرىندە ءبىلىم بەرۋ ماز­مۇ­نىندا ۇلتتىق باستاۋلار مەن جال­پى ادامي قۇندىلىقتاردى ۇي­لەستىرە وتىرىپ، ەتنومادەني داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ باستى ماقسات ەتىپ قويىلعان.

جۇماعالي  ناۋرىزباي قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسى پار­­لامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋتا­تى بولىپ قىزمەت ات­قار­عان كەزدە «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ ءتىل ساياساتى»، «مەملەكەتتىك جاس­­­تار ساياساتى» تۇجى­رىم­دا­ما­لارىن، قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ءبىلىم تۋرالى، مادە­نيەت تۋرالى، ءتىل تۋرالى، كوشى-قون تۋرالى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋ­رالى زاڭدارىن ازىرلەپ، تال­قىلاۋعا بەلسەنە قاتىستى.

جۇماعالي جوكەي ۇلى ءۇشىن حالىق يگىلىگى جولىندا قىزمەت ەتۋ ساياسي دا ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالادى. ول ءوزىنىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن ءوزىمنىڭ كاسىبي پەداگوگ ەكەن­دىگىمدى ماقتان ەتەمىن. مەن ساياساتكەر رەتىندە ەڭ ال­دى­­­مەن بالالاردىڭ، ولار­دىڭ مۇ­عالىمدەرى مەن اتا-انا­لا­رى­نىڭ مۇددەلەرىن قور­عايمىن. جەت­كىنشەك ۇرپاققا، انالار مەن مۇ­عالىمدەرگە قام­قورلىق جاساۋ­دى كوزدەي وتىرىپ، بارلىق قوعامنىڭ پروبلەمالارىن شە­شۋدى ويلايمىن جانە بۇل يگى­لىكتى ىسپەن ەرەكشە شابىتپەن اينالىسامىن»، دەيدى ول.

الەمدە بەيبىتشىلىكتى اڭساۋ مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارا­سى تىم الشاق، الايدا عالام­دىق قاۋىمداستىق وسى جولدان ءوتۋى ءتيىس. اۆتور ءوزىنىڭ ما­قا­­­لا­سىندا بولاشاققا دەگەن سە­­نىمدى مىناداي سوزدەرىمەن تۇ­­جىرىمدايدى. ء«بىزدىڭ تۇ­سىنىگىمىزدە قارۋسىزدانۋ دە­گە­نىمىز – قاۋىپسىز جانە كۇش قول­­دانبايتىن تۇراقتى دا گۇل­دەنگەن الەمگە قول جەتكىزۋدىڭ باس­تى قۇرالى. بۇل – ءبىزدىڭ بالا­لارىمىزدىڭ بولاشاعى، جەر پلانەتاسىنىڭ جاسامپاز ۇر­­پاعىنىڭ بولاشاعى»، دەيدى ج.ناۋرىزباي. بۇدان ارتىق نە ايتۋعا بولادى.

جەزقازعان وبلىسى اكىمى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇ­مىس ىستەگەن كەزدە سول ءوڭىردىڭ ءبى­لىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مادەنيەت سالالارىنا بىرقاتار جاڭالىق ەنگىزدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن اباي­دىڭ 150 جىلدىعى، س.سەيفۋل­لين­نىڭ 100 جىلدىعى، س.مۇ­حان­بەتجا­نوۆتىڭ 70 جىل­دى­عى، تەاترلاردىڭ رەسپۋبلي­كا­­لىق فەس­تيۆالى سياقتى رەس­پۋب­­لي­كالىق دەڭگەيدەگى ەلەۋ­لى مادەني شارالار ويداعىداي وتكى­زىلدى. ول ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان جەزقازعاندىق مايدانگەرلەر تۋرالى سيرەك كەزدەسەتىن مۇراعاتتىق دەرەكتەر كەڭىنەن قامتىلعان «بوزداقتار» اتتى كىتاپتىڭ شىعۋىنا باس­تاماشى بولدى جانە ونى ءوزى باسقاردى.

ونىڭ باسشىلىعىمەن بەس عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا، قالا تاريحىندا ەڭ  ال­عاش رەت «جەزقازعان» ەنتسيكلو­پەدياسى، «جىر ارقاۋى – جەز­قازعان» ولەڭدەر جيناعى باسپادان شىقتى.  سونىمەن قاتار قالا تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەلىمىزدىڭ 20-دان استام جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ستۋدەنت جاستار فەس­تيۆالى وتكىزىلدى.

ونىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋ­شىلىق، ءتيىمدى باسشىلىق ەڭ­بەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان لا­يىقتى باعالاندى. سوندىقتان III-IV شاقىرىلعان جەزقازعان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جانە  جەزقازعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.

اقيىق اقىن م.ماقاتاەۆ «ادامدى ادام ءتۇسىنۋ – ءبىر عانيبەت، ويلى دوس، ءتۇسىنىپسىڭ راحمەت!» دەمەي مە. پروفەسسور ج.جو­كەي ۇلى ادامدارمەن جە­كە قارىم-قاتىناسى مەن مادە­نيەتى جو­عارى دەڭگەيدە قالىپتاسقان تۇل­عا. ۇجىمدى ءتورتىنشى جۇر­تىنا بالاعان عالىم – ومىرلىك تاجى­ريبەسىن قولدانا وتىرىپ­ ورتاق مۇددەگە ۇجىمدى ۇيىس­تىرا ءبىلۋ ارقىلى بيىك بەلەس­تەردى باعىندىردى. عالىم پال­ساپالىق ويلارىندا ءومىر اتتى وزەندە قاتار جۇزەتىن ۇجىمعا ۇيلەسىمدى بولۋ قىزمەتكەردىڭ مىندەتى دەپ تۇسىندىرەدى. 

ج.ناۋرىزباي «قۇر­مەت»­ ­ور­­دەنى­م­ەن، قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 8 مەدالىمەن، ى.التىنسارين جانە ا. باي­تۇر­سىنوۆ اتىنداعى توسبەلگى­لەرمەن، «ونەركاسىپكە قول­داۋ كورسەتۋ» فرانتسۋز قاۋىمداستى­عىنىڭ التىن مەدالىمەن مارا­پات­تالعان.  ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنىڭ «200 وزات­ وقى­تۋشىلار مەن عالىم­دار»­ تىزىمىنە، «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى جوعارى مەكتەبىنىڭ كور­نەك­تى  عالىم-پەداگوگتارى» ەنتسيكلوپەدياسىنا ەنگەن كورنەكتى تۇلعا.

«ادام ەرەكشە بولىپ تۋمايدى، ول ءوزىن ىسىمەن ەرەكشە ەتەدى» دەگەن ەكەن باياعىنىڭ ءبىر دا­نىشپانى. شىن ما­نىسىندە، جۇماعالي جوكەي ۇلى كىم؟

ول ءوزى سۇيگەن حالقىنىڭ لا­يىقتى پەرزەنتى، ال ونىڭ وسى قۇر­مەتكە يە بو­لۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل كۇردەلى سۇ­راقتىڭ جاۋابى قاراپايىم عانا، ول جو­عارى ادامگەرشىلىك قاسيەت، جەكە جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنە ءبىلۋ – مىنە وسىنداي اسىل ادامي قاسيەتتەرىمەن تانىلدى. ول قاجىرلى ەڭبەك يەسى، ءىستىڭ ادامى. ونىڭ اسىل مۇراتى – ءاردايىم ۋاقىتپەن ۇندەس بو­لۋ، زامانعا ساي ويلاي ءبىلۋ، ور­كەنيەت بيىگىنەن تابىلۋ دەر ەدىك.

 

جانبول جىلباەۆ،

ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى

سوڭعى جاڭالىقتار

تاپا تال تۇستەگى قاراقشىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 17:27

عىلىم مەن بيزنەستى ۇشتاستىرعان جيىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:19

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • بۇگىن، 08:14

«جىر مۇرا» جاستارعا جول اشتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

قاراۋىلتوبەگە تابيعي گاز جەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:56

اسىل مىنەزدىڭ ۇلگىسى

100 • بۇگىن، 07:53

شىمبۇلاق شاڭعى ماۋسىمىن اشتى

قىسقى سپورت • بۇگىن، 07:36

اتباسار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

ازاماتتىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 07:20

ورگانيكالىق ونىمدەر نارىعى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:14

ۇقساس جاڭالىقتار