1949 جىلى جەزقازعان كەنتىندە تۋعان جۇماعاڭ التى جاسىندا اكەدەن جەتىم قالسا دا, زەرەك ۇل اناسىنىڭ بەرگەن باي تاعىلىمىمەن جاستايىنان ولەڭ-سوزگە ەرەكشە جاقىن, بارعان جەرىندە القالى توپتىڭ الدىنا شىعىپ نەبىر ماقامدى داستانداردى جاڭىلماي جاتقا سوعاتىن بولسا كەرەك.
اناسى بالاسىنىڭ بويىنا كوڭىل يىرىمدەرىن تامىرشىداي تاپ باساتىن سەزىمتالدىق, جىرعا قۇمارلىق, بىلىمگە قۇشتارلىق, سىن ساعاتتا قورعاۋشى سابىرلىلىق سياقتى تاماشا قاسيەتتەر دارىتا بىلەدى. «تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەگەن اباي ءسوزى وسىندايدا ەرىكسىز ويعا ورالادى.
جۇماعالي جوكەي ۇلى 1972 جىلى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا جانە حيميا فاكۋلتەتىن, 1998 جىلى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك تامامداعان تالاپ يەسى. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى العاشقى ەڭبەك جولىن 1972 جىلى جەزقازعان قالاسىندا مەكتەپ مۇعالىمى بولىپ باستايدى. قاتارداعى مۇعالىمنەن تەحنيكۋم وقىتۋشىسى, ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, 2000 جىلى ءو.ا.بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ جوعارىلايدى.
ج.ناۋرىزباي 2011-2019 جىلدارى ى. التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى كاسىپتىك جانە جوعارى ءبىلىم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولادى.
جالپى, ادام بالاسى تالماي تالاپ قىلسا الىنبايتىن قامال بار ما؟ پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتىپ, ونداعان جىل اينالاسىندا جۇماعالي ناۋرىزباي ەسىمى سارابدال ساياساتكەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. ول 1977-1990 جىلدارى جەزقازعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە, ودان سوڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە ەڭبەك ەتىپ, وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي مەكەمەلەرگە باسشىلىق جاسادى.
ەگەمەن ەل بولىپ, كوك بايراق كوگىمىزدە جەلبىرەگەن جىلدارى ەل بيلىگىن نىعايتۋعا ايانباي ەڭبەك ەتتى. ساياساتتىڭ كورىگىن قىزدىرا ءبىلدى. اتاپ ايتساق, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر پارلامەنتارالىق قاۋىمداستىعى بيۋروسىنىڭ, تمد ەلدەرى پارلامەنتارالىق قاۋىمداستىعى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى.
1995-1999 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. بۇل جىلدارى «تۇلعالار تۋرالى تولعانىس», «وتكرىتايا پوليتيكا» سىندى كىتاپتاردىڭ اۆتورى اتاندى.
جۇماعالي جوكەي ۇلىنىڭ سالماقتى ساياسي قىزمەتىنە كوز جۇگىرتسەڭىز الەمدى شارلاۋعا بولادى. بۇعان دالەل, ونىڭ اقش كونگرەسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كوميتەتىندە, پەنتاگوندا, بەلگيادا, ناتو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە وتكەن سەمينارلار مەن كەزدەسۋلەرگە, يراندا مۇسىلمان ەلدەرى پارلامەنتشىلەرىنىڭ قۇرىلتاي كونفەرەنتسياسىنا, سانكت-پەتەربۋرگتە تمد ەلدەرى پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنا قاتىسۋىن ايتۋعا بولادى.
ادام مۇمكىندىگى شەكسىز ەكەندىگىنە جۇماعالي جوكەي ۇلى ايقىن دالەل بولادى. تابيعات وعان دارىندى, قابىلەتتى اياماي سىيلاعان. ونىڭ اقىندىق ونەرى دە ءوزىنىڭ دارا بولمىسىن كەز كەلگەن ورتادان ەرەكشەلەپ تۇرادى. ج.جوكەي ۇلىنىڭ «ماحاببات كيەسى», «لاعىنداي ەركە كيىكتىڭ», «عاشىقتىق – باقىت», «كۇز-كوڭىل» جيناقتارى بار.
سونداي-اق جۇماعاڭ – كوركەمسوز شەبەرى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى رەتىندە ول ءتىل ساياساتى, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىنە ارنالعان كوپتەگەن ماقالاسى جيناقتالىپ, «ۇلتتىڭ ۇلى بولا الساق», ء«ومىر قاقپاسى» سياقتى كىتاپتارى جارىق كوردى.
جالپى ايتقاندا, ج. ناۋرىزباي وتىزدان استام كىتاپتار مەن كىتاپشالاردىڭ, 500-دەن استام ماقالالاردىڭ اۆتورى. عالىمنىڭ بۇل شىعارمالارى ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, ۇلتتىق ساياسات, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياسي ومىرىندەگى سان قىرلى ماسەلەلەرگە ارنالعان. ونىڭ قالامىنان تۋعان فيلوسوفيالىق ەسسە, اۋدارمالار ءوز الدىنا جەكە اڭگىمەگە تاقىرىپ بولارلىق تولايىم دۇنيەلەر.
ج.جوكەي ۇلى ەڭ الدىمەن ەلىمىزگە بەلگىلى ءىرى عالىم. العاشقى ەڭبەك جىلدارىندا ىزدەنىمپاز, شىعارماشىل ۇستاز عانا ەمەس, ويلى وقىمىستى رەتىندە ءوزىن تانىتا بىلگەن ول 1988 جىلى كسرو پەداگوگيكالىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كاسىبي ءبىلىم بەرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا «ورتا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە وقۋشىلارىنىڭ بەيىمدەلۋىنە پەداگوگيكالىق باسشىلىق» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
1988 جىلى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «وقىتۋشىلاردىڭ ەتنومادەني ءبىلىم بەرۋدەگى عىلىمي-پەداگوگيكالىق نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن وعان پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى.
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ج.جوكەي ۇلى «ۇلتتىق مەكتەپتىڭ ۇلى مۇراتى», «ەتنومادەني ءبىلىم» سياقتى مونوگرافيالاردىڭ, وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى. عىلىمي مەكتەبى قالىپتاسقان ۇستاز 3 عىلىم دوكتورى مەن 10 عىلىم كانديداتىن دايىنداپتى. ونىڭ بارلىق ەڭبەگىندە ۇلتتىق مەكتەپتى جەتىلدىرۋ, ەتنومادەني ءبىلىم بەرۋ, جان-جاقتى مادەنيەتتى تۇلعا قالىپتاستىرۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر كورىنىس تاۋىپ وتىرادى.
1990 جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا رەسپۋبليكالىق گازەتتەر مەن جۋرنالداردا عالىمنىڭ وسى پروبلەماعا ارنالعان 100-دەن استام ماقالاسى جاريالانىپتى.
عالىم-پەداگوگ الەمدىك مادەنيەتتىڭ بايلىعىن يگەرگەن ەركىن شىعارماشىلىق تۇلعانى تاربيەلەۋدى باستى ماقسات تۇتادى. تۋعان ەل مادەنيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ج.ناۋرىزباي ءوزىنىڭ عىلىمي پەداگوگيكالىق ەڭبەكتەرىندە قوعامنىڭ ەتنومادەني ومىرىندەگى وسى زامانعى ۇردىستەردى اتاپ كورسەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەتنومادەني ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ وزىندىك دامۋى عالىمنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى تۇبىرىمەن قايتا جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋدىڭ تەتىگىن تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اشقان. سونىمەن بىرگە ونىڭ ەڭبەكتەرىندە ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىندا ۇلتتىق باستاۋلار مەن جالپى ادامي قۇندىلىقتاردى ۇيلەستىرە وتىرىپ, ەتنومادەني داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ باستى ماقسات ەتىپ قويىلعان.
جۇماعالي ناۋرىزباي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل ساياساتى», «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى» تۇجىرىمدامالارىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم تۋرالى, مادەنيەت تۋرالى, ءتىل تۋرالى, كوشى-قون تۋرالى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭدارىن ازىرلەپ, تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىستى.
جۇماعالي جوكەي ۇلى ءۇشىن حالىق يگىلىگى جولىندا قىزمەت ەتۋ ساياسي دا ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالادى. ول ءوزىنىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن ءوزىمنىڭ كاسىبي پەداگوگ ەكەندىگىمدى ماقتان ەتەمىن. مەن ساياساتكەر رەتىندە ەڭ الدىمەن بالالاردىڭ, ولاردىڭ مۇعالىمدەرى مەن اتا-انالارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايمىن. جەتكىنشەك ۇرپاققا, انالار مەن مۇعالىمدەرگە قامقورلىق جاساۋدى كوزدەي وتىرىپ, بارلىق قوعامنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدى ويلايمىن جانە بۇل يگىلىكتى ىسپەن ەرەكشە شابىتپەن اينالىسامىن», دەيدى ول.
الەمدە بەيبىتشىلىكتى اڭساۋ مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ اراسى تىم الشاق, الايدا عالامدىق قاۋىمداستىق وسى جولدان ءوتۋى ءتيىس. اۆتور ءوزىنىڭ ماقالاسىندا بولاشاققا دەگەن سەنىمدى مىناداي سوزدەرىمەن تۇجىرىمدايدى. ء«بىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە قارۋسىزدانۋ دەگەنىمىز – قاۋىپسىز جانە كۇش قولدانبايتىن تۇراقتى دا گۇلدەنگەن الەمگە قول جەتكىزۋدىڭ باستى قۇرالى. بۇل – ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى, جەر پلانەتاسىنىڭ جاسامپاز ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى», دەيدى ج.ناۋرىزباي. بۇدان ارتىق نە ايتۋعا بولادى.
جەزقازعان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەگەن كەزدە سول ءوڭىردىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مادەنيەت سالالارىنا بىرقاتار جاڭالىق ەنگىزدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ابايدىڭ 150 جىلدىعى, س.سەيفۋلليننىڭ 100 جىلدىعى, س.مۇحانبەتجانوۆتىڭ 70 جىلدىعى, تەاترلاردىڭ رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى سياقتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ەلەۋلى مادەني شارالار ويداعىداي وتكىزىلدى. ول ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان جەزقازعاندىق مايدانگەرلەر تۋرالى سيرەك كەزدەسەتىن مۇراعاتتىق دەرەكتەر كەڭىنەن قامتىلعان «بوزداقتار» اتتى كىتاپتىڭ شىعۋىنا باستاماشى بولدى جانە ونى ءوزى باسقاردى.
ونىڭ باسشىلىعىمەن بەس عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا, قالا تاريحىندا ەڭ العاش رەت «جەزقازعان» ەنتسيكلوپەدياسى, «جىر ارقاۋى – جەزقازعان» ولەڭدەر جيناعى باسپادان شىقتى. سونىمەن قاتار قالا تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەلىمىزدىڭ 20-دان استام جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ستۋدەنت جاستار فەستيۆالى وتكىزىلدى.
ونىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىق, ءتيىمدى باسشىلىق ەڭبەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعالاندى. سوندىقتان III-IV شاقىرىلعان جەزقازعان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جانە جەزقازعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.
اقيىق اقىن م.ماقاتاەۆ «ادامدى ادام ءتۇسىنۋ – ءبىر عانيبەت, ويلى دوس, ءتۇسىنىپسىڭ راحمەت!» دەمەي مە. پروفەسسور ج.جوكەي ۇلى ادامدارمەن جەكە قارىم-قاتىناسى مەن مادەنيەتى جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسقان تۇلعا. ۇجىمدى ءتورتىنشى جۇرتىنا بالاعان عالىم – ومىرلىك تاجىريبەسىن قولدانا وتىرىپ ورتاق مۇددەگە ۇجىمدى ۇيىستىرا ءبىلۋ ارقىلى بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. عالىم پالساپالىق ويلارىندا ءومىر اتتى وزەندە قاتار جۇزەتىن ۇجىمعا ۇيلەسىمدى بولۋ قىزمەتكەردىڭ مىندەتى دەپ تۇسىندىرەدى.
ج.ناۋرىزباي «قۇرمەت» وردەنىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 8 مەدالىمەن, ى.التىنسارين جانە ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى توسبەلگىلەرمەن, «ونەركاسىپكە قولداۋ كورسەتۋ» فرانتسۋز قاۋىمداستىعىنىڭ التىن مەدالىمەن ماراپاتتالعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «200 وزات وقىتۋشىلار مەن عالىمدار» تىزىمىنە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى مەكتەبىنىڭ كورنەكتى عالىم-پەداگوگتارى» ەنتسيكلوپەدياسىنا ەنگەن كورنەكتى تۇلعا.
«ادام ەرەكشە بولىپ تۋمايدى, ول ءوزىن ىسىمەن ەرەكشە ەتەدى» دەگەن ەكەن باياعىنىڭ ءبىر دانىشپانى. شىن مانىسىندە, جۇماعالي جوكەي ۇلى كىم؟
ول ءوزى سۇيگەن حالقىنىڭ لايىقتى پەرزەنتى, ال ونىڭ وسى قۇرمەتكە يە بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل كۇردەلى سۇراقتىڭ جاۋابى قاراپايىم عانا, ول جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەت, جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە ءبىلۋ – مىنە وسىنداي اسىل ادامي قاسيەتتەرىمەن تانىلدى. ول قاجىرلى ەڭبەك يەسى, ءىستىڭ ادامى. ونىڭ اسىل مۇراتى – ءاردايىم ۋاقىتپەن ۇندەس بولۋ, زامانعا ساي ويلاي ءبىلۋ, وركەنيەت بيىگىنەن تابىلۋ دەر ەدىك.
جانبول جىلباەۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى
