رۋحانيات • 23 قازان، 2019

نامازالى وماش ۇلى: ەل شەجىرەسى

73 رەتكورسەتىلدى

حح عاسىردىڭ باسىندا ورىنبوردا قىرعىز (قازاق) رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى بولىپ شىققان بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan» گازەتى اتا جاسقا كەلدى. اتى سەگىز رەت وزگەرىپ، جاسى جۇزگە تولدى. جۇرت ودان ۇنەمى بايسالدى پىكىر، ساليقالى ءسوز كۇتەدى. ويتكەنى پۋبليتسيستيكانىڭ بۇرىنعى ستيلىندە سىرتتاي بايانداۋ باسىم بولسا، قازىر ول تەرەڭ تالداۋعا بەت تۇزەدى. قاي ماسەلەنى السا دا بايىپتاپ، زەرتتەپ جازاتىن جول اشتى. بۇل – جاقسى. زاماننىڭ جاڭا يگى نىشانى. ونىڭ ۇستىنە قازىر جۋرناليستەر ءبىرشاما جالتاقتامايتىن، تانىمىن تۋرا ايتا الاتىن مىنەز تاپتى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «EQ»

قالاي دەگەنمەن دە بۇقارالىق اقپارات­تىڭ كوز جانارىن بايلاپ، ەكى وكپەسىن قىسقان تاس قامالدىڭ ەسىگى اشىلىپ، ىشىنە ساڭلاۋ تۇسكەنى راس قوي. ونىڭ ۇستىنە اق­پارات اعىنىندا باسەكەلەستىك پايدا بولدى. ال باسەكە دەگەنىمىز – ءباسپاسوزدىڭ ىش­كى ديناميكاسى، دامىتۋشى كۇشى ەمەس پە؟

كەيدە «ەگەمەن قازاقستاندا» ىلعي سال­ماقتى ماتەريالدار جاريالانادى، وقۋعا اۋىر دەگەن سياقتى پىكىر ەستىلىپ قالاتىن-دى. ماتەريالدىڭ سال­ماقتىلىعى – ونىڭ كەم­شىلىگى دەۋ قا­لاي بولار ەكەن؟ ويتكەنى «ەگەمەن» مەن «كازپراۆدانىڭ» اتقارىپ وتىرعان سا­ليقالى ءىسىن سارجاعال باسىلىمدار ىلعي «تارتىمدى» ماتەريالدارمەن تۇپكىلىكتى تىندىرا المايدى. ولاردىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇددەسى دە مۇلدە بولەك قوي.

كەيدە دەموكراتياشىل بولامىز دەپ مەم­لەكەت پەن ۇلت مۇددەسىن قولدايتى­نى­مىزدى اشىق ايتۋدان جاسقانشاقتاۋ ورىن الاتىن سەكىلدى. بەكەر ءىس. «نيۋ-يورك تايمس» پەن «ۆاشينگتون پوست» مەم­لەكەتتىك باسىلىمدار ەكەنىن نەگە جاسىرمايدى؟ ولاردىڭ تارالىمى «نيۋ-يورك دەيلي نيۋس»، «يۋ ەس ەي تۋدەي»، «ۋولل ستريت جورنەل»-دەردەن تومەن بولا تۇرا، بەدەلى نەگە جوعارى؟ پرەزيدەنتتەن باس­تاپ كىمدە-كىم «نيۋ-يورك تايمس» پەن «ۆاشينگتون پوستتا» سىنالار بولسا، وندا ول قاۋىپتىلەۋ. ال «ۋولل ستريت جورنەلدىڭ» بەتىندە ايتىلعان سىنعا سونشالىق ءمان بەرىلمەيدى. ويتكەنى ءباسپاسوزدىڭ دۇنيە­جۇزىلىك تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك، ولار ساپا­لىق جانە كوپشىلىك قولدى گازەتتەر بولىپ بولىنەدى. ساپالىق گازەتتەردىڭ تارالىمى ازداۋ بولعانمەن بەدەلى بيىك، ناعىز ۇلت­تىڭ جاناشىرى دەپ باعالانادى.

مەنىڭشە، بىزدەگى توقىراۋ مەن قۇلدى­راۋدىڭ ۋشىعىپ تۇرعان ءبىر كورىنىسى ءبىز­دىڭ جۋرناليستيكادا دا بار ما دەيمىن. كەي­بىر باسىلىمدار مەن تەلەارنالار بىل­عانىش نارسەگە تىم اۋەس. قاشاندا جوق جەردەن سەنساتسيا تۋعىزۋ – قارابايىر ءجۋر­ناليستىڭ كاسىبى ەمەس پە ەدى. ولار ەل ءومى­رىن جۇتاڭدىققا اپارا جاتىر. سونداي پالەكەتتەن الدىن الا ساقتانعانىمىز ءجون. وعان قارسى تۇرار قازاق ەلىنىڭ رۋحاني قاينار بۇلاعى سارقىلعان جوق. وسى مۇم­كىندىكتى ساقتاپ قالۋعا ءتيىسپىز. بو­يىن­دا زيالىلىق باسىم، گۋمانيتارلىق تولىققاندى ءبىلىمى بار جۋرناليستەرىمىز قۇ­دايعا شۇكىر از ەمەس قوي. نەگە ءبىز ءوزى­مىزدى ءوزىمىز جوققا شىعارا بەرەمىز؟ بىر­دە «مايدان» حابارىنىڭ جۇرگىزۋشىسى قوي­­عان: «قازاق ءباسپاسوزى بار ما؟»، «ول قا­جەت پە؟» دەگەن قيتۇرقى سۇراققا قا­تىسىپ وتىرعان قالامگەرلەر جاۋابى ءبىر جەر­دەن شىقپاعانىنا قاتتى قىنجىلدىق. بارىمىزدى باعالاي بىلەيىك تە.

قازاق ءباسپاسوزى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى عاسىرلىق توي يەسى – «Egemen Qazaqstan» قوعامدىق ماسەلەلەردى كورمەي، ايتپاي، جاز­باي جاتىر دەي المايمىز. ءار گازەتتىڭ ءوز ورنى، سوعان قاراي اتقارار قىزمەتى بار. ەلدىڭ ءتىل، ەكونوميكا، ەكولوگيا، تاريحي جاد، سالت-سانا، اتا ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ سياقتى سان-الۋان ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى دە جۇرت­شىلىققا جەتەردەي-اق جەتىپ جاتىر. الايدا سول دىتتەگەن نىساناسىنا تيە مە، تيمەي مە؟ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى. دامىعان ەلدە قاي ۋاقىتتا نەنى قالاي جازۋ قاجەتتىگى تۋرالى ءار باسىلىم ارناۋ­لى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزەدى، دايەكتى كەشەن جاسالادى، تاقىرىپ پەن وبەكتىنى انىقتايدى. ۇلگى الارلىق ءىس پە؟ ايتارى جوق.

ونداي ءۇردىستى الىستان ىزدەمەي-اق وسى گازەتتىڭ تاريحىنان دا تابۋعا بولادى. بۇعان ءبىز گازەت شەجىرەسىنەن سىر شەرتەتىن «جۇزجىلدىق جىلناما» اتتى 5 تومدىقتى ازىرلەۋ ىسىنە قاتىسقان كەزىمىزدە انىق كوز جەتكىزدىك. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 1925 جىل­دىڭ 5 مامىرىندا جاريالانعان «ەل گازەتكە نە جازباق؟» دەگەن ماقالاسىندا: «… جانىنا جاعىمدى، ءتىلى باتارلىق سوزدەر باسىلماسا، ونداي گازەت باعاسىن جويماق، كىم كورىنگەنگە قولجاۋلىق، مايلىق، شىلىم وراۋىش، تاعى بىردەڭە بولماق. بىراق گازەتشىگە كىنا قوياتىن دا، قويمايتىن دا ورىن بار. جۇرت جازباسا، ىشىندەگىسىن تاۋىپ جازاتىن گازەتشى ء«تاۋىپ» تە، «پايعامبار» دا ەمەس… ەل: «جازباسام، ما­عان سەرت، باسپاساڭ، ساعان سەرت!» دەگەن جولعا تۇسسە، سوندا گازەت ەلدىكى بولادى. سون­دا جۇرت گازەتتى قىزىعىپ وقيتىن بولادى، گازەتتەن پايدالانادى».

بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى. سول ءۇردىستى ۇستانعان گازەت، مەنىڭشە، ءوزىنىڭ باعىتىنان جاڭىلعان جوق. بۇگىنگى باق-تىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ تۇرعان قارجى ءۇشىن، نەمەسە بيلىككە تىم جاعىنامىز دەپ بەدەلىن جوعالتىپ الماسا بولعانى. بۇ­رىن اعا گازەت اتالىپ كەلسە، ەندى اتا جا­سىنا ىلىكتى دەدىك. ەندەشە، كوتەرەر جۇك تە قوماقتى بولا تۇسەرى داۋسىز. اسىرەسە ۇلت­تىق مۇددەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قور­عاسا، سونى ىلعي تەمىرقازىق ەتىپ ۇس­تاسا، سۇرىنبەسى انىق. ول ءۇشىن گازەتتىڭ ءجۇ­رىپ وتكەن تاريحي جولىن ءبىلۋ، عاسىرلىق تاجى­ريبەسىنەن تاعىلىم الۋ كەرەك سياقتى...

اۋەلى كيررەۆكومنىڭ، كەيىننەن كازاكسر-نىڭ رەسمي ورگانى بولعان «ۇشقىن» گازەتى 1919 جىلدىڭ 17-ءشى جەل­توقسانىندا ب.كۇلەەۆتىڭ «ۇشقىنعا ارناۋ» اتتى ولەڭىمەن اشىلعانى بەلگىلى.سون­داعى «وقۋشىلارعا» دەگەن باس ماقا­لادا باسىلىمنىڭ العا قويعان ماقساتى تۋرالى بىلاي دەلىنەدى: ... «ۇشقىن» گازە­تاسىنىڭ ماقسۇتى – شارۋا حالقىنا باس-كوز بولۋ، ءتۇرلى حابارلار ءھام كەرەك ىستەردى ۋاقىتىمەن جازىپ، حالىقتى قۇ­لاق­تاندىرۋ».

قازاق اراسىندا ءباسپاسوز شىعارماق تۇگىلى، حات تانيتىنداردىڭ ءوزى كەم تۇستا جۋر­ناليست كادرلارى، ءتىپتى جوقتىڭ قاسى ەدى. سوندىقتان گازەتتىڭ العاشقى سان­دارىندا رەۆوليۋتسيا، جاڭا زامان تاقى­رىبىنداعى ماتەريالدار جۇتاڭ كورىندى. بار بولعان كۇننىڭ وزىندە ءمان-ماعىناسى ب ۇلىڭعىرلاۋ، ءار جەردەگى ۇلكەن-كىشىلى اق­پاراتتاردان قۇراستىرىلعانى كوزگە ۇرىپ تۇردى. سەبەبى جازۋشىنىڭ زامان وزگەرىسىن تولىق ءتۇسىنىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ جازعانى شامالى-تىن. «سىرتقى حابارلارعا» كوبىرەك ورىن بە­رىلىپ، وندا كوبىنەسە كەڭەس جاۋلارىمەن كۇ­رەس بارىسى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى. بۇرىنعى الاش باسپاسوزىندەگىدەي تاپ باسىپ، ءدوپ ايتاتىن، ءمولدىر بۇلاقتان سۋسىنداعانداي ءشولىڭدى قاندىراتىن اسەرى جوق. جارىق كورگەن ءبىردى-ەكىلى وق­شاۋشا، ءبىرلى-جارىم ولەڭ بار دەمەسەك، ادەبيەت ءبولىمى مۇلدە بولمادى. اسىرەسە ساياسيلانعان باسىلىمنىڭ ماتەريالدارى سالماقتى تالداۋ، ساليقالى پىكىر ايتۋدان گورى، كوبىنە داۋرىقپا ۇران، داڭعازا پافوسقا تولى ەكەن.

تاپ وسى الاساپىراندى پايدالانىپ قالعىسى كەلگەن، قازاق جەرىن بولشەكتەپ تاس­تاۋعا تىرىسقان كەڭەستىك جىمىسقى ساياسات وسى كەزدە كەڭ ەتەك الدى. الاش قاي­راتكەرلەرى بۇل جولدا دا ايانباي كۇرەس جۇرگىزىپ، قازاق جەرلەرىنىڭ رەسەي قۇ­­­رامىنا باسى ءبۇتىن كەتىپ قالماۋى ءۇشىن­ بارىن سالدى. ماسەلەن، احمەت باي­تۇرسىنوۆ پەن مۇحامەتجان سەرالين باس­تاعان توپ قوستاناي ۋەزىنىڭ چەليابى گۋبەر­نياسىنا قاراپ كەتپەۋ ماسەلەسىن گا­زەت­تىڭ بىرنەشە سانىندا كوتەرىپ، ماس­كەۋدە وتكەن سەزدە وسىنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن. بۇعان قوسا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارى – پەتروپاۆل،پاۆلودار، سەمەي، ومبى، كوكشەتاۋ، ورال وڭىرلەرىنىڭ دە تاعدىرى قىل ۇستىندە ەدى. ول جونىنەن دە جۇيەلى جۇ­مىس جۇرگىزىپ، ونىڭ قازاققا تيەسىلى جەرلەر ەكەنىن بىرنەشە مارتە گازەت بە­تىندە دالەلدەپ بارىپ، الىپ قالعان. بۇ­­گىنگى ۇرپاق الاش ارىستارىنىڭ وسى ول­شەۋسىز جانقيارلىق ەڭبەكتەرى ءۇشىن قارىزدار.

«ۇشقىنعا» قاراعاندا «ەڭبەك تۋى­نىڭ» (7-جەلتوقسان 1920 جىل) جاڭا زا­مانعا بەيىمدەلگەنى، ۇلتتىڭ جاعدايىنان گورى توڭكەرىستى ماداقتاۋعا كوبىرەك بەت بۇر­عانى بايقالادى. ۇلتتىق ماسەلەلەردى بۇ­رىنعىداي اشىق ەمەس، «تىگىسىن جات­قىزا» وتىرىپ ءسوز ەتەدى. الاشوردا قوزعالىسىن، ونىڭ قايراتكەرلەرىن «ۇلت­شىلدىق دەرتىنە شالدىققان» دەگەن ايىپ­تاۋلار ءالسىن-ءالسىن ايتىلىپ وتىردى. ءبىر حالىقتىڭ عانا ەمەس، بۇكىل دۇ­نيە­جۇزى ەڭبەكشىلەرىنىڭ مۇددەسىن وي­لاۋىمىز كەرەك دەگەندەي يدەيالار كۇش­تەپ تاڭىلدى.

مىسالى، ساكەن سەيفۋللين («ماناپ شاميل» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن) «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى 66-سانىندا «قازاقتى «قازاق» دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك» اتتى ماقالاسىن جاريالايدى. وندا: «ورىستىڭ پاتشاسى قازاقتى وزىنە قاراتىپ الىپ، جالپى قا­زاققا «كيرگيز» دەپ ات جاپسىرعان سوڭ، ورىس پاتشاسىنىڭ تورەلەرى، جاساۋىلدارى قازاقتى قۇر مۇگەدەك، ماقاۋ جا­نۋار دەپ ساناپ، ءبىرتۇرلى مەنمەندىك قيا­پاتپەن، قورلاعان مازاقپەن «كيرگيز» دەپ ايتاتىن بولدى. ...ءبىز «كيرگيز» دەگەن اتتى جوعالتىپ، «قازاق، قازاق» دەپ كەتسەك، باسقا حالىقتار دا ءبىزدى «قازاق» دەپ، وسى اتتى قولدانىپ كەتپەك. ءبىزدىڭ ءبىر ۇلكەن كەمشىلىگىمىز – وسى كۇنى باسقا جۇرت­تان بۇرىن ءوزىمىزدى-ءوزىمىز «كيرگيز» دەيمىز. اۋەلى، ءبىزدىڭ «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ ورىسشا نۇسقاسى «قىزىل قىرعىزستان» دەپ اتالادى. بۇل ءبىزدىڭ ەداۋىر السىزدىگىمىزدى كورسەتەدى. ەگەر ءبىزدىڭ قازاق جىگىتتەرى بۇل قاتەنى تۇزەتەمىز دەسە، وپ-وڭاي تۇزەتىپ اكەتەر ەدى.

قازاقستاننىڭ ورتالىق ۇكىمەتى «كيرگيز» دەگەندى جويىپ، «قازاق» دەگەن اتتى قولدانۋعا جارلىق – «دەكرەت» شىعارۋ كەرەك» دەپ، سول كەزدەگى كازاكسر-نىڭ رەسمي ورگانى بولعان «ەڭبەكشىل قازاق» بەتىنەن باتىل ءۇن قاتادى. ساكەننىڭ وسى جاريا­لانىمىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قازاق ۇلتى ءوزىنىڭ ءتول اتاۋىن قايتارىپ العانى تاريحتان بەلگىلى.

س. سەيفۋلليننىڭ «ەڭبەكشىل قازاققا» رە­داكتورلىق ەتكەن جىلدارىنداعى ايقىن باسىمدىق بەرگەن تاقىرىبى – ۇلتتىق ءتىل ماسەلەسى. اسىرەسە ونىڭ «قازاق تىلىندە جۇرگىزىلسە ەكەن»، «كەڭسەلەردە ءىستى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كىرىسۋ»، «قازاق ءتىلىن جۇرگىزۋدە ەلدەن كەلگەن ماعلۇمات»، «نە قىلدىڭدار؟»، «قانىنا وتارشىلدىق سىڭگەن شۋبيلين»، «بوكەيلىكتە قازاق ءتىلىن جۇرگىزۋ جايىندا» ت.ب. ماقالالارى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ، مار­تەبەسىن كوتەرۋ جايلى بولدى. وسىنداي ال­ماعايىپ كەزدىڭ وزىندە باتىل ايتىپ، وتكىر سىنعا قۇرىلعان ماقالالاردىڭ جارىق كورۋى – ساكەن رەداكتورلىق ەتكەن جىلدارداعى «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» مىنەزى ەدى.

باتىر بابالارىمىز ەلىن، جەرىن بىلەك­تىڭ كۇشى، نايزانىڭ ۇشىمەن قور­عاسا، وتكەن عاسىر باسىندا قازاقتىڭ وقى­عان ازاماتتارى: ءا.بوكەيحان ۇلى، ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.سەرالين، م.دۋ­لات ۇلى، ج.ايماۋىت ۇلى، م.تۇر­عانباي ۇلى، س.قوجان ۇلى، س.سەي­فۋللين، ت.رىسقۇلوۆ، ە.ومار ۇلى، ن.تورەقۇل ۇلى، س.سادۋاقاس ۇلى، ا.باي­تاس ۇلى ت.ب. ءورشىل رۋحىمەن، قالام قايرا­تىمەن ەل ىرگەسىنىڭ ءبۇتىن بولۋىنا بارلا­رىن سالدى. بۇل جەردە سول تۇستاعى ات توبەلىندەي عانا قازاق وقىعاندارىن الاش­تىق، يا كەڭەستىك دەپ ەكىگە جارىپ، ارا­لارىنا سىنا قاعۋدىڭ قاجەتى از. جو­­عارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي قازاق ءتىلى­نىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن، قازاقتى كەمسىتكەن «قىرعىز» اتاۋىن وزگەرتۋگە تىكەلەي مۇرىندىق بولعان ساكەنگە قانداي ايىپ تاعۋعا بولادى؟ نەمەسە جەكە باسىن بايگەگە تىگە وتىرىپ، تۇركىستانداعى اش-جالاڭاشتاردىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاعان، ەلىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇراردىڭ ءورشىل رۋحىن كىم جوققا شىعارار؟ ارينە زامان تالابى وسى ەكەن دەپ جەلدىڭ ىعى­نا قاراي جىعىلا كەتەتىن «شولاق بەلسەندىلەر» تۋرالى اڭگىمە باسقا.

ول ءبىر «ۇلتتىق» دەگەن ۇعىمنىڭ «ور­تاققا» اۋىستىرىلىپ، «قازاق حالقى» دەگەن ءسوز «باي مەن كەدەي» دەپ جىكتەلگەن كەزەڭ بولدى. ءار ماقالا سايىن ىشتەن جاۋ ىزدەۋ، ءاربىر ءسوزدىڭ استارىنان شي شى­عارۋ، «تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ» سياق­تى جاعىمسىز قۇبىلىستاردى بىردەن باي­قاۋعا بولادى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ باسىنا قارا تۇنەك ورناتقان گولوششەكين ساياساتىنىڭ سالقىنى ەدى.

كوپ ماقالانىڭ سوڭىنا گازەت باس­قار­­ماسى «ايتىس رەتىندە» دەگەن ءسوزدى جازۋ ارقىلى جۇرتتى داۋ-دامايعا شاقىر­عانداي بولدى دەۋگە دە نەگىز بار. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى دە، كەيىنگى دە سوزدەرى بۇرا تارتىلىپ، ءجون ءسوز تەرىسكە شىعارىلا بەردى. ولاردىڭ جاۋاپ رەتىندە اقتالۋدان باسقا امالى قالمادى.

وسىلايشا كەڭەس وداعى تولىق ورناپ، نىعايۋعا بەت الىسىمەن-اق «قىراعى» كوممۋنيستەر الاش قايراتكەرلەرىنەن «جاۋ بەينەسىن» قولدان جاساپ، قيسىنسىز جالا جابۋ ارقىلى وتكەنگە توپىراق شاشتى. گازەتتەگى ءاربىر ماقالادا قيسىنى كەلسىن، كەل­مەسىن الاشتىقتاردى قاعىتۋ، سوزدەرىن بۇرىسقا شىعارۋ «داستۇرگە» اينالعان. بۇل كەزدەگى ۇلت زيالىلارىنىڭ كەيپى – ءتىرى تىشقاندار قۇلاعىندا ويناعان ء«ولى ارىستانمەن» بىردەي ەدى. بىراق ولار ۇسىنعان تاۋەلسىزدىك يدەياسى، ۇلتتىڭ ماڭگىلىك مۇراتتارى ولگەن جوق. اقاڭنىڭ «ەل بۇگىنشىل، بىزدىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەگەن ۇستانىمى شىندىققا اينالدى.

قازىرگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جويماعان قازاق­ستان اتاۋىن «قازاق ەلى» دەپ اۋىس­تىرۋ تۋرالى يدەيا العاش ءنازىر تورە­قۇلوۆتىڭ اۋزىنان شىققانىنا كۋا بول­دىق. ول بىلاي دەيدى: «رەسپۋبليكانىڭ اتى ءاربىر كەدەيگە، ءاربىر قويشىعا تۇسى­نىكتى بولۋى كەرەك. قازاق، قازاق ەلى، قازاق رەسپۋبليكاسى دەۋ قازاقستان دەۋ­دەن گورى قازاق تىلىنە ۇنامدى. قازاققا پار­سىنىڭ (قىزىلباستىڭ) «ستانىن» تاعىپ، قازاقستان جاساۋدا ەشبىر «ساۋاپ» كورمەيمىز». («ەڭبەكشى قازاق»، 1925ج).

ۇلت بولاشاعىن ويلاعان قايراتكەرلەر وسىنداي ومىرشەڭ پىكىرلەرىمەن دە جادىمىزدان وشپەك ەمەس. سول تۇستاعى بيلىك ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ساناسىن قانشا بۇ­عاۋلاۋعا تىرىسسا دا، ولار رەتى كەلگەن جەر­­دە ازات وي، ەركىن پىكىردەن تارتىنىپ قال­مادى.

جيىرماسىنشى جىلداردىڭ جارتىسىنا قاراي «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ بەتىنەن جاڭا قوعام ورناتۋ جولىنداعى ەكپىندى ەڭبەك تە، وتكەننىڭ بارىنە توپىراق شا­شىپ، ورىنسىز قارالاۋ سىندى جاعىم­سىز ارەكەتتەر دە مولىنان كورىنىس تاپتى. قازاق قوعامىندا ءومىرى بولماعان، بول­سا دا باسقا مانگە يە «تاپ جىگى» اتتى ۇعىم­دى كۇشتەپ ەنگىزۋ ارقىلى حالىقتىڭ بىرلىگىن ىدىراتۋ ساياساتى كەڭ ەتەك الدى. ال وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنا قاراي اۋقات­تىلاردىڭ تۇقىمىن مال-مۇلكىمەن بىرگە، ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتىپ جويۋ سايا­سا­­تى­نىڭ قانداي ورنى تولماس ناۋبەت، اشار­شىلىققا الىپ كەلگەنى بارشامىزعا ايان. وكىنىشكە قاراي، ءدال وسىلاي بولارىن ءبىلىپ، الدىن-الا دابىل قاققان ۇلت زيالىلارىنىڭ ءۇنى كۇشتەپ وشىرىلگەن ەدى...

شۇكىر، ەل ەگەمەندىك الدى. ماتە­ريالدىق جەتىسپەۋشىلىكتى اشىق ايتىپ ءجۇرمىز. ال رۋحاني تاۋەلسىزدىكتى قاي­تەمىز؟ وسى ءزارۋ ماسەلەگە ءالى دە كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك سەكىلدى. جان دۇنيە ەركىن­دىگى بارىنەن دە باسىم. ۇلتتىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگىن سەزىندىرۋ، ونىڭ بولۋىن قام­­تاماسىز ەتۋ دە الدىمەن وسى گازەتتىڭ مىن­دەتى بولىپ قالماق.

ينتەللەكت باسىمدىق العان زايىر­لى ەلدە ساياساتپەن اينالىسپايمىن دەۋ بەكەر. ىشكى-سىرتقى ساياساتتىڭ كوپشىلىك­كە بەيمالىم يىرىمدەرىن اقتارىپ ايتىپ، جارقىراتىپ جازار بولسا، ونىڭ دا وقىر­مانى از ەمەس.

كەيدە ومىرلىك ماسەلەلەردى گازەتتەر جا­رىسا جازىپ، اياقسىز تاستاپ كەتە بەرەدى. ون­دايدا وقىرماننىڭ شاتاسۋى مۇمكىن عوي. نەمەسە ەگەمەن ەلدىڭ بولاشاعى جايلى قاۋەسەتكە قارسى دا بايىپتى بولجام جاساۋ، تۇجىرىمدى ءتۇيىن ءتۇيۋ دە وسى گازەت­تىڭ مىندەتى سياقتى كورىنەدى ماعان.

وتكەن عاسىردىڭ باسىنان بەرى قاراي قازاق ءومىرىنىڭ ايناسىنا اي­نالعان «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتى تاۋەل­سىزدىك العان جىلدارى قايتا تۇلەپ، جاس مەلەكەتىمىزدىڭ ىرگە­سىنىڭ بەرىك قالانۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى. جەت­پىس جىل بويى ىشتە بۇعىپ جاتقان حا­لىقتىڭ ارمان-اڭسارى، قازاق حالقىن تالاي قىرعىنعا ۇشىراتقان تاريحي ادىلەت­سىزدىكتەر، جازىقسىزدان-جازىقسىز جاپا شەگىپ، اتىلعان ارىستارىمىز، وسى ۋاقىت ارالىعىندا جوعالتىپ العان ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارىمىز، سالت-داستۇرلەرىمىز، ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز، ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا كوزقاراستار تۇرعىسىنان قاراستىرۋ، تاۋەل­سىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىندا ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىز، سىرتقى كۇشتەردىڭ قاۋىپ­تى اسەرلەرىنە توتەپ بەرۋ سياقتى قات-قابات وزەكتى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قو­يىلدى. ەڭ باستىسى – وتارشىلدىق قۇر­ساۋىندا جوعالۋعا اينالعان ۇلتتىق سا­نامىزدى وياتىپ، ەلدىك ىرگەمىزدى تىكتەۋ كە­رەك بولاتىن.

بەلگىلى پۋبليتسيست، قوعام قاي­رات­كەرى شەرحان مۇرتازانىڭ باستاۋىمەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇرىنعى اتى وزگەرىپ، «ەگەمەندى قازاق­ستان»، كەيىننەن «ەگەمەن قازاقستان» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. ءدال وسى تۇستا گازەت حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن وياتۋمەن قا­تار، ەلدىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ قاجەت ەدى. ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن قازاقستان حالقىن قيىن دا كۇردەلى، بىراق جەكە مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جو­لى كۇتىپ تۇرعاندىعىن حالىق ساناسىنا ورنىقتىرۋ، جاڭا رەفورمالارعا جۇمىل­دىرۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى

بۇل جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بۇرىننان قاتىپ قالعان قاساڭ تاقى­رىپتاردان، ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن كەسكىن-كەلبەتتەن ارىلىپ، تاۋەلسىز ەل­دىڭ جاڭا مازمۇنداعى، جاڭا سيپاتتاعى گا­زەتى رەتىندە جارىق كورە باستادى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جا­زىل­عان ماقالالارعا باتىلدىق، وتكىر­لىك، وزەكتىلىك ءتان ەدى. حالىقتىڭ جوعىن جوقتاعان قالامگەرلەرىمىز: ءابىش كەكىل­باەۆ، شەرحان مۇرتازا، كامال سمايى­لوۆ باستاعان پۋبليتسيستەردىڭ ەلدىك ماسە­لەلەر­گە ارنالعان ماقالالارى وسى گازەتتىڭ بەتىندە جاريالاندى. اسىرە­سە بەلگىلى پۋب­لي­تسيستەر: كامال سمايى­لوۆ پەن شەرحان مۇر­تازانىڭ ەكەۋارا جا­زىسقان حاتتارى ەل­دىڭ ەرتەڭىنە الاڭداۋ­شى­لىقتان تۋعان ەدى.

گازەت بەتىندە بەلگىلى قالامگەرلەر مەن پۋب­ليتسيستەر تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى ۇلتتىق يدەولوگيامىز، ۇس­تاناتىن باعىت-باعدارىمىز قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە وي ءبولىستى. سونداي سوق­تالى، ءىرى وي-تۇجىرىمدار «تاۋەلسىزدىك تالاپتارى» ايدارى اياسىندا جاريالانىپ تۇردى. وسى ايدار اياسىندا جاريالانعان بەلگىلى پۋبليتسيست ەرجۇمان سمايىلدىڭ «قازاق ەلىنە ادالدىق انتى قاجەت» دەگەن ماقالاسىندا: «تاۋەلسىزدىك الدىق دەپ ايداي الەمگە جاريا ەتىپ الىپ، ەندى بىرەۋ­دىڭ اسكەري شىلاۋىنا اينالۋىمىز جاراماس»  دەپ، دەربەس ءوز اسكەرىمىزدى قۇرۋ ماسەلەسىن قوزعايدى.

جالپى، تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا جازىلعان ماقالالار بۇرىن ايتۋعا بولمايتىن ماسەلەلەرگە قالام تەربەۋىمەن ەرەكشەلەندى. شىن مانىندەگى ەركىن، ازات پۋب­ليتسيستيكا قالىپتاستى. «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىندەگى ماقالالار تاقى­رىپ­تىق جانە پروبلەمالىق تۇرعىدان با­يى­دى. سوعان ساي مازمۇندىق جاعىنان دا پۋبليتسيستيكانىڭ ءومىردى شىنايى قامتۋ اياسى كەڭەيدى. اقىن-جازۋشىلار، عىلىمي مەن مادەنيەت زيالىلارىنىڭ قالام تارتۋى بۇرىنعىدان دا جيىلەدى.

ۇلتتىق تاريح، الاش ارىستارى جايلى جاريا­لانىمدار گازەت بەتىنەن ۇزبەي ورىن الىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ءىس تەتىگىن ۇستاعان، ءار سا­­لانىڭ باسشىلا­رىنا ءسوز بەرىلىپ، ولار­دىڭ اتقارىپ جات­قان شارۋالارىنا، جە­تىستىكتەرى مەن كەمشى­لىك­تەرىنە بارلاۋ جاسالىپ وتىرادى. ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» ۇستانعان با­عى­تىمىزدىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ءمان-ماڭىزىنا، حالىقارالىق قارىم-قا­تى­ناس­تاردا الار ورنىنا، ۇلى ەلدەرمەن كورشىلىكتىڭ جۇكتەيتىن ۇلى جا­ۋاپكەرشىلىكتەرى تۋرالى ساراپتاما ماتەريالداردى دا ۇسىنىپ كەلەدى.

كەيىنگى كەزدە گازەت 1937-1938 جىل­داردا­عى قۋعىن-سۇرگىن كورگەن، جازىقسىز جاپا شەككەن ەرلەرىمىز جايلى، جالپى ەلى ءۇشىن كوزسىز ەرلىكتەرگە بارعان اسىل ازامات­تارىمىزدىڭ ايانىشتى تاعدىرلارى تۋرالى ماتەريالداردى ءجيى بەرۋدە. قو­عام ومىرىندەگى يگى وزگەرىس، باتىل بەت­بۇ­رىس­تاردى ناسيحاتتاۋمەن قاتار، كو­لەڭكەلى تۇستاردى وراعىتىپ وتپەي، سىن تە­زىنە سالىپ وتىرۋ – گازەت رەداكتسياسىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرى ەكەنىنە جوعارىدا توقتالدىق. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كۇنى گازەتتىڭ بەدەلى كوتەرىلىپ، شىن مانىندەگى جال­پىۇلتتىق گازەتكە اينالعانىن كورىپ وتىر­مىز. بۇل گازەت تىزگىنىن ۇست­عان قالامى قارىمدى، قاي­راتكەر قالام­گەرلەرىمىز: شەرحان مۇرتازا،ءابىش كەكىل­باي، ەرجۇمان سمايىل، ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ سياقتى جانە قازىرگى باسشى دارحان قىدىرالىنىڭ شىعار­ماشىلىق ءارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قارى­مىنىڭ مىقتىلىعىمەن كەلگەن بەدەل ەكەندىگىن دە ايتۋىمىز كەرەك.

 

نامازالى وماش ۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاپا تال تۇستەگى قاراقشىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 17:27

عىلىم مەن بيزنەستى ۇشتاستىرعان جيىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:19

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • بۇگىن، 08:14

«جىر مۇرا» جاستارعا جول اشتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

قاراۋىلتوبەگە تابيعي گاز جەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:56

اسىل مىنەزدىڭ ۇلگىسى

100 • بۇگىن، 07:53

شىمبۇلاق شاڭعى ماۋسىمىن اشتى

قىسقى سپورت • بۇگىن، 07:36

اتباسار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

ازاماتتىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 07:20

ورگانيكالىق ونىمدەر نارىعى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:14

ۇقساس جاڭالىقتار