از عانا شەگىنىس جاساساق, الەۋمەتتانۋدىڭ ەلىمىزدەگى العاشقى قادامدارىن 1988 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان الەۋمەتتانۋ بولىمىمەن بايلانىستىرادى. وتكەن عاسىردا نەگىزىن قالاعان ورتالىق بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەڭ مىقتى دەگەن الەۋمەتتانۋشىلار مەن ساراپشىلاردى دايىندايتىن مەكتەپكە اينالعان. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قاراساق, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كەڭ ءورىس جايىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. وعان رەفورمالاردىڭ ليبەرالدانۋى مەن بيلىكتىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ديالوگ قۇرا باستاۋى, قوعامدىق پىكىرگە قۇلاق اسۋى سەبەپ بولىپتى.
وتىز جىلدىق تاريحى بار وتاندىق الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتىن شەتەلدەگىلەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەسى انىق. بۇعان دەرەكتەر دە دالەل بولا الادى. ESOMAR دۇنيەجۇزىلىك زەرتتەۋشىلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ جىل سايىنعى قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, 2013 جىلى اقش-تىڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋ نارىعىنىڭ كولەمى 40 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان. رەسەيدە ءدال وسى جىلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە 429 ملن اقش دوللارى جۇمسالىپتى, ال قازاقستاندا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە نەبارى 15-20 ملن اقش دوللارى كەتكەن.
دەگەنمەن سۇرانىس جوق ەمەس. ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە قاراساق, بۇگىندە ماركەتينگتىك تالداۋلار ۇلكەن سۇرانىسقا يە, ال الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىسى – مەملەكەت. 2012 جىلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە مەملەكەت قازىناسىنان 261 ملن تەڭگە بولىنسە, 2013 جىلى 357 ملن تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. ودان كەيىن زەرتتەۋلەرگە بولىنەتىن قارجىنىڭ دا, سۇرالاتىن قارجىنىڭ دا كولەمى وسكەنىن 2018 جىلى ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا جۇمادىلداەۆانىڭ سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆكە قويعان ساۋالىنان بايقاۋعا بولادى. دەپۋتاتتىڭ بايقاۋىنشا, مينيسترلىك مەملەكەت بيۋدجەتىنەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە بولىنگەن 460 ملن تەڭگەگە قوسىمشا 800 ملن تەڭگە سۇراتىپتى. وعان مينيستر اتالعان قارجىنىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ, ەىدۇ-عا مۇشە مەملەكەت رەتىندەگى ءبىلىم ساپاسى, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ورىنداۋ ناتيجەلەرى سىندى تالداۋلارعا جۇمسالاتىنىن ايتقان ەدى.
الەمدىك رەيتينگتە قوعامدىق تامىرشىلارعا جۇمسالاتىن قارجىنى ادام باسىنا قاراي ەسەپتەۋ قالىپتاسقان. ەگەر ءار ەلدىڭ كورسەتكىشىنە كوز سالساق, قازاقستان بۇل رەيتينگتە تومەنگى ورىنداردىڭ بىرىندە. ويتكەنى بىزدە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە ادام باسىنا شاققاندا 1 اقش دوللارى جۇمسالادى ەكەن, ال الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە بۇل 15-20 اقش دوللارىنىڭ اينالاسىندا.
تەحنولوگيانىڭ دامۋى دا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە جاڭا سەرپىن بەرگەندەي. قازىر ءتۇرلى پلاتفورمالاردىڭ كومەگىمەن ساۋالنامالار جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار. بۇل كىشىگىرىم زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, از اۋديتوريانىڭ پىكىرىن بىلۋگە مۇمكىندىك جاساپ وتىر. وسى رەتتە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتانۋ جانە الەۋمەتتىك جۇمىس كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, «قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ورتالىعى» ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايجان شابدەنوۆا قازىرگى كەزدە ساۋالدامالاردى پلانشەتپەن جۇرگىزۋ ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانىن ايتادى. «ساۋالدامانى ارنايى قۇرىلعىمەن وتكىزۋ سۇحبات وتكەن جەردى, ونىڭ دىبىستىق جازباسىن, ۇزاقتىعىن, قاجەت جاعدايدا ءتىپتى سۋرەتىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, بۇل شىنايى بەينەنى الۋعا 100 پايىزدىق مۇمكىندىك بەرەدى. تاپسىرىس بەرۋشى دە GPS ارقىلى تاپسىرمانىڭ قاي جەردە ورىندالعانىن باقىلاپ وتىرادى», دەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋلەرگە جۇمسالاتىن قارجى مەن ۋاقىت زەرتتەۋ تۇرىنە بايلانىستى ءارتۇرلى. «سۇرانىستى بىلمەي جاتىپ ناقتى ۇزاقتىعى مەن قارجىنى بولجاۋ مۇمكىن دە, دۇرىس تا ەمەس. ويتكەنى زەرتتەۋ رەسپۋبليكا بويىنشا نەمەسە ارنايى ءبىر ايماقتاردا جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. قالا نە اۋىل, ودان قالسا وبلىس ورتالىعىنا جاقىن, ورتالىقتان الىس بولۋىنا قاتىستى زەرتتەۋ مەرزىمى دە وزگەرىپ تۇرادى. قاتىسۋشىلاردىڭ دا جاس ەرەكشەلىكتەرى, قوعامداعى ورنى دا تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ سۇرانىسىنا قاراي تاڭدالادى. ادەتتە, ارنايى اۋديتوريامەن جاسالاتىن زەرتتەۋلەر ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. كەي كەزدە قاتىسۋشىلارعا سىيلىق بەرۋ كەرەك بولىپ جاتاتىنى بار. ونىڭ بارلىعى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. تۇرمىس دەڭگەيى, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتارعا قاتىستى تالداۋلار بولسا, ولاردى تارتۋ تىپتەن قيىن. سايكەسىنشە, اقىسى دا قىمبات», دەدى ايجان شابدەنوۆا.
ال تاپسىرىستارعا توقتالساق, ساراپشىلار مەملەكەت پەن جەكە كومپانيالاردىڭ تاپسىرىس ۇلەسى تەڭ تۇسەتىنىن ايتتى. الايدا جەكە كومپانيالار ورتالىقتارعا كوبىنە ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر ءۇشىن جۇگىنەدى ەكەن. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قانداي دا ءبىر باعدارلامانىڭ ورىندالۋىن, جىل سايىنعى مونيتورينگ ءۇشىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى نازارعا الاتىنى بەلگىلى بولدى. وتاندىق الەۋمەتتىك ينستيتۋت پەن شەتەلدىك ينستيتۋتتار تاپسىرىسىندا دا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالادى. مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى ەلدەردە ساياسي پارتيالار, شەنەۋنىكتەر تۋرالى قوعامدىق پىكىردى ءبىلۋ ءۇشىن دە زەرتتەۋلەر جاسالسا, بىزدە بۇل تاقىرىپتا تەك اۋەسقوي ساۋالدامالاردى عانا كورۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, شەتەلدە «لونگيتيۋدتى», ياعني ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋلەر دە جۇرگىزىلەدى. بۇلار – بەلگىلى ءبىر پروتسەستى, قوعامدىق توپتاردى, جاراتىلىستى بىرنەشە جىل بويى باقىلاپ, ونىڭ دامۋىن نە ارتتا قالۋىن, پايداسى نە زارارىن انىقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسقان كوپجىلدىق زەرتتەۋدىڭ ەڭ ۇزاعى 1957 جىلى باستالعان. Wisconsin Longitudinal Study ورتالىعى ماديسون ۋنيۆەرسيتەتى (اقش) تۇلەكتەرىنىڭ جوسپارىن, جۇمىسقا ورنالاسۋىن زەرتتەۋدى قولعا الادى. جۇمىس بارىسىندا زەرتتەۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى ەكەنى بايقالىپ, ءومىردىڭ باسقا دا تۇستارىن قوسىپ, دەنساۋلىق, كارىلىك سياقتى ادام فاكتورلارىن دا نازارعا الا باستايدى. زەرتتەۋ بويىنشا 400-گە جۋىق كىتاپ پەن عىلىمي ماقالا جازىلعان. كەڭەس وكىمەتىندە دە ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن بولاتىن. 1983 جىلى م.ح.تيتما باستاعان كەڭەس عالىمدارى «ۇرپاقتار جولى» دەپ اتالاتىن بۇكىلكەڭەستىك باقىلاۋ جۇرگىزەدى. مۇندا كەڭەس وكىمەتىندە تۋعان جاستاردىڭ ءومىرى, قوعامدا ورنىن تابۋى سىندى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. 1999 جىلعا دەيىن سوزىلعان زەرتتەۋ ارتىنشا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردە دە جالعاسىن تاپقان.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر, تەندەنتسيالار تۋرالى حابار بەرىپ قانا قويماي, عىلىمي جاڭالىقتارعا نەگىز بولا الاتىن بىردەن-ءبىر جۇمىستار. ماسەلەن, بريتانيا عالىمدارىنىڭ ءسابي دەنساۋلىعىنا قاتىستى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە 1700 ماقالا جازىلىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى ۇلكەن جاڭالىقتار اشىلعان. شەتەلدە زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى دا بىزدەن گورى الدەقايدا كوپ. ماسەلەن, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جۇرگىزگەن مەدبيكەلەردىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە قاتىستى زەرتتەۋگە 280 مىڭ ادام قاتىسقان.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر – قوعامدا قوردالانعان ماسەلەلەردى بايقاۋعا, قاجەت جاعدايدا ونى تۇزەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال. بىزدەگى الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار كوبىنە تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تاپسىرماسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىقپايدى. ەلىمىزدە ءالى دە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە قاتىستى ساراپشىلار كەڭەسى جوق. سوندىقتان جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى تەك تاپسىرىس بەرۋشىگە عانا بەرىلىپ, انىقتالعان ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى, قۇزىرلى ورگاندارعا جۇكتەلۋى قاداعالانبايدى. زەرتتەۋلەرگە جۇمسالاتىن قارجى دا تاپسىرىس بەرۋشى مەن ورىنداۋشى اراسىندا كەلىسىلەتىن ماسەلە. باقىلاۋشىنىڭ بولماۋىنان دا تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىستارى باقىلانبايدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ كوپشىلىككە ۇسىنىلماۋى جۇمىستىڭ كولەڭكەدە قالۋىنا سەبەپ. ال قوعامنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ ونى جان-جاقتى تالقىلاۋ وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, ەلىمىزدە الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ كوشىن ىلگەرىلەتۋگە الىپ كەلەر ەدى.
ماقالانىڭ باسىندا الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قوعامنىڭ ايناسى دەگەندى بەكەر ايتقان جوقپىز. ويتكەنى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ارقىلى قوعامداعى احۋالدى جان-جاقتى ساراپتاپ, ءبىلىپ وتىرۋعا بولادى. ساۋالداما ناتيجەسىنە سايكەس قويىلعان «دياگنوزعا» بايلانىستى شارالار قابىلدانادى. ەندەشە بىزگە قازىرگى كەزدە قوعامنىڭ كوڭىل كۇيىن ايقىنداپ وتىراتىن, وبەكتيۆتى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ قاجەت-اق.
