10 جىلدىق بەلەس
تۇگەل تۇركى تورگە وزعان سامميتكە كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ جانە باقىلاۋشى ەل ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان مەن قوناق رەتىندە تۇرىكمەنستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى پۋرلي اگامۋرادوۆ قاتىستى.
باۋىرلاس ەلدەردىڭ بۇل جولعى باسقوسۋى تۇركى الەمىنىڭ تۇتاستىعىن, جاراستىعىن مۇرات ەتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ مەرەيلى 10 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. بۇعان قوسا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جاڭا بەلەسكە شىعارعان كەڭەس ءدال وسى ازەربايجان ەلىندە قۇرىلعان ەدى. 2009 جىلى ناحچىۆان قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋعا ۇيىتقى بولعان ناحچىۆان كەلىسىمىنە قول قويىلدى. وسىناۋ باستامانى كوتەرگەن – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سامميتتە العاش رەت تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسى بەلگىلەنىپ, كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر بۇل قۇرمەتكە ءبىراۋىزدان ەلباسىنى لايىق دەپ تانىدى.
باسقوسۋدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن قىرعىزستاننىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ ءوز جۇمىستارىن قورىتىندىلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇركى كەڭەسى قۇرىلعالى بەرى اۋقىمدى 55 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلسا, سونىڭ 15-ءسى قىرعىزستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە ءوتتى. بۇل كەزەڭدە ماجارستان باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە بولىپ, بۋداپەشت قالاسىندا تۇركى كەڭەسىنىڭ ەۋروپالىق وكىلدىگى اشىلدى جانە وزبەكستان ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى اتاندى.
– قىرعىز تاراپى اراب ەلدەرىمەن بىرگە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىندا تۇركى كەڭەسىنە باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ بويىنشا جەمىستى جۇمىس جۇرگىزدى. ەندى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى تۇركى كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعى جالعاستىرۋى ءتيىس. سونداي-اق وش قالاسى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى دەپ جاريالاندى. وسى باستاما اياسىندا «تۇركى الەمىنىڭ ەتنومادەني فەستيۆالى», «بايىرعى وش – وركەنيەت ورتالىعى» سياقتى حالىقارالىق ءىس-شارالار ءوتتى, – دەدى سوورونباي جەەنبەكوۆ.
بۇعان قوسا قىرعىزستان پرەزيدەنتى ءوز ەلى تۇركى ەلدەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىسقا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– تۇركى كەڭەسى ەلدەرىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى شامامەن 1,5 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. بىزگە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانۋ كەرەك. قىرعىزستان بۇل باعىتتا كولىك دالىزدەرىن كەڭەيتۋ, ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى سالۋ, جەڭىل ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. لوگيستيكا, كولىك, تۋريزم جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار سالالارىنداعى بايلانىستار كۇشەيىپ كەلەدى. تۇركى كەڭەسى ەلدەرىندەگى ارىپتەستەرىمىزبەن وسى سالالارداعى بىرلەسكەن جۇمىسقا دايىنبىز. قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولعانى تۇركى ەلدەرىنىڭ كاسىپكەرلەرىنە 190 ميلليون حالقى بار نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى قىرعىزستان پرەزيدەنتى.
ودان ءارى سوورونباي جەەنبەكوۆ ءسوز تىزگىنىن بۇدان كەيىن تۇركى كەڭەسىنە توراعالىق ەتەتىن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆكە بەردى. ءوز كەزەگىندە يلحام اليەۆ ازەربايجان تۇركى كەڭەسىنىڭ توراعالىق قىزمەتىن رازىلىقپەن قابىلدايتىنىن, باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋ مەن كەڭەيتۋ ءۇشىن كۇش سالاتىندارىن ايتتى.
ول تۇركى حالىقتارى بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان وسىناۋ كەڭەستىڭ ءوز ەلىندە, ناحچىۆان قالاسىندا قۇرىلعانىنا 10 جىل تولىپ وتىرعانىن جانە وسى مەرەيلى مەرزىمنىڭ ازەربايجاندا اتالىپ وتىرعانىنا قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى. وسى تۇستا يلحام اليەۆ ناحچىۆان ازەربايجان جەرىنىڭ قۇرلىق بولىگىنەن بولەك ورنالاسقانىن, سول ەكى ورتادا ازەربايجاننىڭ ەجەلگى قالاسى زانگەزۋر قالاسى بارىن ايتىپ, بۇل قالانىڭ ارمەنياعا بەرىلۋى تۇركى الەمىنىڭ گەوگرافيالىق تۇتاستىعىنا سەلكەۋ ءتۇسىرىپ تۇرعانىن مالىمدەدى. وسىلايشا ازەربايجان پرەزيدەنتى تۇركى ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن نازارعا الدى.
– ءسامميتتىڭ بۇگىنگى تاقىرىبى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالىپ وتىر. ازەربايجاندا وسى سالاعا باعىتتالعان ارنايى اگەنتتىك جۇمىس اتقارادى. ەكونوميكا جونىندە ءسوز قوزعاساق, ازەربايجانعا 270 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعان. ولاردىڭ جارتىسى – شەتەلدىك ينۆەستيتسيا. سونىڭ ىشىندە 12 ملرد دوللار ينۆەستيتسيانى تۇركيا سالدى. دۇنيەجۇزىلىك «Doing Business» زەرتتەۋ توبىنىڭ ەسەبىنە سايكەس جاڭاشىل ەلدەردىڭ تىزىمىندە ازەربايجان العاشقى 20-لىققا ەندى. ءبىز ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋدى قولدايمىز. مىسالى, 2018 جىلى ازەربايجان ايماعىنان تۇركى ەلدەرىنىڭ 2 ملن توننا جۇگى ءوتتى, – دەدى يلحام اليەۆ.
وسىدان كەيىن ازەربايجان پرەزيدەنتى تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, ونىڭ اياقتان نىق تۇرۋىنا سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇركى الەمىنىڭ جوعارى وردەنىمەن سالتاناتتى تۇردە ماراپاتتادى.
ەلباسى – قۇرمەتتى توراعا لاۋازىمىنا تاعايىندالدى
تۇركى ەلدەرىنىڭ باسقوسۋىندا توردەن ورىن العان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز الىپ, كاسپي تەڭىزى جاعاسىنداعى اسەم باكۋدە ۇيىمنىڭ ون جىلدىق مەرەيتويىندا جۇزدەسۋدىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور ەكەنىن ايتىپ, ازەربايجان جەرىندە مەيماندوستىق كورسەتىپ, ءىس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن يلحام اليەۆكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتى جانە بۇكىل باۋىرلاس وزبەك حالقىن تۇركى كەڭەسىنە تولىققاندى مۇشە بولۋىمەن قۇتتىقتاپ, بۇل بۇكىل تۇركىتىلدەس قاۋىم ءۇشىن تاريحي ءارى كوپتەن كۇتكەن وقيعا ەكەنىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىن ەلباسى باقىلاۋشى ەل رەتىندە سامميتكە العاش رەت قاتىسىپ وتىرعان ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور ورباندى دا قۇتتىقتاپ, بۋداپەشتتە تۇركى كەڭەسىنىڭ وكىلدىگىن اشۋ ماڭىزدى قادام ەكەنىن, بۇل وكىلدىك ەۋروپا باعىتىنداعى كەڭەس قىزمەتىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىنىن, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى دانەكەرلىك ءرولىن نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە سوورانباي جەەنبەكوۆ باستاعان قىرعىز ەلىنىڭ كەڭەستەگى توراعالىعىن جوعارى باعالادى.
– ماعان «تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى» مارتەبەسىن بەرۋدى ۇسىنعان باۋىرىم, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعانعا العىسىمدى بىلدىرەمىن. وسى باستامانى قولداعاندارىڭىز ءۇشىن بارشاڭىزعا ريزامىن. بۇل جوعارى مارتەبە ماعان ءوزىمنىڭ باستاماممەن قۇرىلعان ورتاق ۇيىمىمىزدىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋىمدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ەلباسى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تولىق فورماتتاعى العاشقى كەزدەسۋىن ەسكە الىپ, ونىڭ 1992 جىلى قازان ايىنىڭ سوڭىندا انكارادا وتكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ورتالىق ازيانىڭ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرى تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭى ەدى. سول كەزدە-اق ورتاق تاريح, ءتىل, مادەنيەت جانە سالت-داستۇرگە نەگىزدەلەتىن, بارلىق باۋىرلاس حالىقتار اراسىنا دانەكەر بولاتىن بايلانىستاردىڭ بار ەكەنىن ايقىن تۇسىندىك. سوندىقتان تامىرلاس ەلدەردىڭ ءبارى انكارا مالىمدەمەسىنە قول قويدى. سول ارقىلى ءبىز تۇركى الەمىنىڭ بايتاق كەڭىستىگىندە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دەگەن ەرىك-جىگەر مەن باتىلدىق كورسەتتىك. كەم دەگەندە قازاقستان حالىقارالىق ارەناداعى ءوزىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇركى ۆەكتورىن ايقىنداپ الدى. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى ازەربايجاندا, تۇركيادا, قىرعىزستاندا, وزبەكستان مەن قازاقستاندا ءارتۇرلى قۇرامدا ونعا جۋىق كەزدەسۋ وتكىزدى. ەلدەرىمىزدىڭ ىشكى كۇن ءتارتىبىنىڭ ارالۋاندىعى مەن سىرتقى ساياسي جاعداي سول كەزدەسۋلەردىڭ ارقيلى ناتيجە بەرۋىنە اسەرىن تيگىزدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى وسىدان 10 جىل بۇرىن ناحچىۆاندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى نەگىزگى قۇجاتتى بەكىتكەندەرىن, وسىلايشا ءوزارا بايلانىستىڭ بارىنشا ويلاستىرىلعان جانە پراگماتيكالىق جاڭا كەزەڭى باستالعانىن, ءدال وسى باستاما قازىرگى مەرەيتويلىق مەجەگە جاقسى جەتىستىكتەرمەن قادام باسۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن مالىمدەدى.
– بىرىنشىدەن, ءبىز جاھاندىق تۇرعىدا دا, ءوز ىشىمىزدە دە ۇيىمعا سۇرانىس بار ەكەندىگىن ءارى ونىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەي الدىق. ەكىنشىدەن, كەڭەستىڭ قاتارى وزبەكستان مەن ماجارستان ەسەبىنەن تولىقتى. بۇل – ءبىزدىڭ بىرلەسكەن جىلنامامىزدىڭ جاڭا پاراعى. ۇشىنشىدەن, ەلدەرىمىز سالماقتى ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرا قالىپتاستىردى. تورتىنشىدەن, كەڭەستىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بەدەلى ءوسىپ كەلەدى. بەسىنشىدەن, تۇركى الەمى ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسى قۇجاتقا سايكەس, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ كوپ قىرلى ىقپالداستىعى كەلەشەكتە بۇدان دا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى, – دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.
تۇركى كەڭەسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋدى ۇسىندى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىتتا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتۇرلى قۇرامداعى 17 كەزدەسۋىنىڭ بارىنە قاتىسقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– مەن ءۇشىن «Turk» ءسوزىنىڭ ءاربىر ءارپى ارقاشان ايرىقشا ماڭىزعا يە. ايتالىق, «ت» ءارپى – تراست, ياعني سەنىم, «يۋ» – يۋنيتي, ياعني «بىرلىك», «ر» – رەنەسسانس, ياعني «قايتا وركەندەۋ, «ك» كينشيپ, ياعني «تۋىستىق» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. وسى تۇرعىدا مەنىڭ قاۋىمداستىق ىشىندەگى جۇمىسىمنىڭ باستى ماقساتى ەلدەرىمىزدى جاقىنداستىرۋ بولدى. سوندىقتان بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا وسى ماقساتقا قول جەتكىزگەنىمىزگە وتە قۋانىشتىمىن. 160 ميلليونعا جۋىق ازاماتى بار ءبىزدىڭ باۋىرلاس الىپ وتباسىمىزدىڭ اياسى كەڭەيىپ, قارىم-قاتىناسىمىز دامىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار بۇگىندە الەمدە الپاۋىت دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتىرەس پەن سەنىم داعدارىسى سالدارىنان كۇردەلى ساياسي احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانى بارشاعا ايان. كەيدە ءبىزدىڭ كەڭەسىمىزگە مۇشە ەلدەر اراسىندا دا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتادى. ارينە, مۇنداي جاعدايدا ءبىز قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمادىق. وسىنداي سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ رەتىندە تۇركى الەمى ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ جونىندەگى قادامدى جانە شولپان-اتادا (قىرعىزستان) مەن ۇسىنعان تۇركى ىنتىماقتاستىعى ۇيىمدارىنىڭ رەفورماسىن اتاپ وتۋگە بولادى. مەن وسى رەفورمانى جۇزەگە اسىراتىن ۇيلەستىرۋ كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمدى قولدايمىن. بۇل كوميتەت قۇرىلىمدارداعى جۇمىستى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى قايتالاۋعا جول بەرمەۋى قاجەت, – دەدى ەلباسى.
تۇركى كەڭەسى 10 جىلدا قالىپتاسۋ جولىن ارتقا تاستاپ, جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. وسىعان وراي قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۇركى بولاشاعىنىڭ جاڭا كوكجيەگىن قالىپتاستىرۋعا كىرىسەتىن ۋاقىت كەلگەنىن ايتىپ, ورتاعا ەكى ۇسىنىسىن تاستادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى «تۇركى كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ازىرلەۋ بولدى.
– بۇل قۇجاتقا تۇركىتىلدەس قوعامداستىقتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن وعان قول جەتكىزۋ جولدارى ەنگىزىلۋى ءتيىس. وسىلايشا ءبىز ءوز حالىقتارىمىزعا اتالعان كەزەڭدەگى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تۇپكى بەينەسىنىڭ كورىنىسىن ۇسىنامىز. سول ارقىلى سىرتقى ساياسات جانە «جۇمساق كۇش» ساياساتى, ساۋدا مەن ترانزيت, تۋريزم مەن ينۆەستيتسيا, ەنەرگەتيكا مەن «جاسىل» ەكونوميكا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سياقتى ەلدەرىمىزدىڭ باسىمدىق بەرەتىن سالالارىنداعى ءوزارا ىقپالداستىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەمىز. باعدارلاماعا مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋدى, جاستار ساياساتى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دە قوسۋ قاجەت. سونداي-اق قازىرگى كەزدە قازاقستان عالامات قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقان «تۇركىنىڭ بەسىگى» سانالاتىن تۇركىستان قالاسىن دامىتۋدى دا بىرلەسىپ ەنگىزۋ كەرەك. ءتيىستى تالداۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن بۇل قۇجاتقا وسى جانە الدىڭعى سامميتتەردە ۇسىنىلعان باستامالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى «جول كارتالارى» دا ەنگىزىلۋى ءتيىس. مەملەكەتتەرىمىزدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىمەن بۇل قۇجاتتىڭ ۇيلەسىم تابۋى دا وتە ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە ءبىز بىرلەستىكتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, قانداي دا ءبىر بلوكتىق سانادان اۋلاق بولعانىمىز ءجون, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى ەكىنشىدەن, كەلەشەكتە كەڭەستىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
– ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ, سونداي-اق تاريحىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, دۇنيەتانىمىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ تامىرلارى – ءبىر. وسىنىڭ نەگىزىندە بۇگىنگى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تابىستى بولۋى تەك ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ءححى عاسىر وسى مۇمكىندىكتى بەرىپ تۇر جانە ءبىز ونى تولىقتاي پايدالانۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن ۇيىم دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋگە بولادى دەپ سانايمىن. وسىلايشا ءبىزدىڭ قۇرىلىمدى تۇركىتىلدەس دەپ ەمەس, «تۇركىتەكتەس مەملەكەتتەر ۇيىمى» دەپ اتاۋعا بولادى, – دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.
ەلباسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا تۇركى ينتەگراتسياسىن نىعايتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ باعىتىنداعى ەڭبەگى جوعارى باعالانعانىن ۇلكەن ابىروي, زور مارتەبە كورەتىنىن, الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتاعى ورتاق ىسكە كومەكتەسۋگە, قولداۋ كورسەتۋگە ارقاشان دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
كاسىپكەرلىككە كەڭ ءورىس
ەلباسى ءاۋ باستان تۇركى جۇرتىنا تۇتاسۋ جولىمەن قوسا, ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا نەگىزدەلگەن بەرىك بايلانىس ورناتۋدى ۇسىندى. سودان بەرگى 10 جىل بويى تۇركى كەڭەسى ارقىلى تۋىسقان ەلدەر ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتكەن ايتۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. وسى باعىتتاعى ءىس-شارالاردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بيىلعى سامميت «مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارىن قولداۋ» تاقىرىبىنا ارنالىپ وتىر. القالى جيىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى اتالعان باعىتتاعى باسىمدىقتارعا توقتالدى.
تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان ءسوز العاندا الدىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى اتانعانىمەن قۇتتىقتاپ, تۇركى الەمىندە تۇركى كەڭەسىنىڭ دەڭگەيى جوعارىلاعانىن ايتتى.
ءسامميتتىڭ الدىندا رەجەپ تايپ ەردوعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزىپ, تاراپتار تۇركى الەمى ەلدەرى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن الداعى پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار ولار ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى جانە ەۋرازيا قۇرلىعى مەملەكەتتەرىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندە پىكىر الماستى.
ال تۇركى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا تۇركيا باسشىسى كۇن تارتىبىندەگى ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە توقتالدى.
– ءبىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن ءمان بەرەمىز. وسى تۇستا دوللاردىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا ىقپال ەتۋىن تومەندەتۋىمىز كەرەك. كاسپي ءدالىزىنىڭ تۇركيا ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزى زور. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ىلگەرىلەتۋ كەدەندىك ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە تىكەلەي بايلانىستى. كوممەرتسيالىق قارىم-قاتىناسقا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان بارلىق كۆوتانى الىپ تاستاۋىمىز ءتيىس دەپ سانايمىن, – دەدى ول.
سونىمەن قاتار رەجەپ تايپ ەردوعان تۇركيا سوڭعى جىلدارى ستۋدەنتتەرگە 3000 ستيپەنديا ءبولىپ جاتقانىن, ول ستيپەنديانى يەلەنگەندەردىڭ ىشىندە تۇركى ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى كوپ ەكەنىن, قازىرگى كەزدە تۇركيادا وقىعان تۇلەكتەر تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
تۇركيا پرەزيدەنتى تۇركى ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا تەرروريستەر ءتوندىرىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەرگە توقتالدى. وسى رەتتە ول تۇركيا جۇرگىزىپ جاتقان سيرياداعى اسكەري وپەراتسيانىڭ ماقساتى بوسقىنداردى ەلىنە قايتارۋ ەكەنىن, بۇگىندە 3 ميلليون سيريالىق بوسقىندى تۇركيادا پانالاتقاندارىن ايتىپ, باۋىرلاس ەلدەردى سيرياعا قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى.
رەجەپ تايپ ەردوعان ءوز سوزىندە كەلەسى جىلى تۇرىكمەنستان دا كەڭەسكە مۇشە بولادى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن, بولاشاقتا التى مەملەكەت ورتاق ماقساتقا جۇمىلسا, ۇلكەن كۇشكە يە بولاتىندارىن مالىمدەدى.
بەس ساۋساقتاي بىرىگىپ, ورتاق ماقساتقا جۇمىلدى
تۇگەل تۇركىنىڭ تۋىن تىك كوتەرگەن, تەرەزەسىن تەڭ ەتكەن اتالعان كەڭەس اۋەلدە ءتورت مەملەكەتتى تۇگەندەپ, وعان ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا مۇشە بولدى. ەندى بيىل مەرەيلى جىلدىڭ قارساڭىندا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ كەرەگەسى كەڭەيىپ, وزبەكستان قاتارعا قوسىلدى. بىلتىر باقىلاۋشى ەل رەتىندە كەڭەستىڭ ورتاسىنان تابىلعان وزبەكستان بيىل ونىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ, باۋىرلاس ەلدەرمەن يىق تەڭەستىردى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى شافكات ميرزيوەۆ ءوز ەلىنىڭ تۇركى كەڭەسىنە قوسىلۋىن بارلىق جاعىنان زاڭدىلىق ەكەنىن ايتتى.
سونىمەن قاتار ول وزبەكستاندا تۋريستەردىڭ سانى كوبەيىپ جاتقانىن, اسىرەسە ەلگە قىدىرىپ كەلەتىن تۋىسقان حالىقتار كوپ ەكەنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا ول شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ەرەكشە ىنتالى ەكەنىن ايتىپ, كەڭەسكە مۇشە ءار مەملەكەتتە تۇركى ەلدەرىنىڭ ساۋدا ۇيلەرىن اشۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە شاۆكات ميرزيوەۆ جاس كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرۋعا ءمان بەرىپ, وزبەكستاندا جاس كاسىپكەرلەر فورۋمىن وتكىزۋگە دايىن ەكەندەرىن جاريا ەتتى.
سونداي-اق وزبەكستان پرەزيدەنتى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا قوسىلۋعا بەيىلدى ەكەنىن ايتىپ, «تۇركى مادەنيەتىنىڭ جاۋھارلارى» اتاۋىمەن 100 تومدىق باسىپ شىعارۋعا ۇسىنىس جاسادى. بۇل جوبانىڭ ىشىندە بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرى قامتىلماق. وسى رەتتە ول تۇركى مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن تۇركسوي سىيلىعىن تاعايىنداۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.
بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگى ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربانعا ءتيىپ, ول ەلباسىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ ورتاق ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا ەسەلى ەڭبەگى سىڭگەنىن ايتىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماجارستانداعى قىپشاقتاردىڭ ۇلكەن دوسى دەپ مالىمدەدى. ول تۇركى كەڭەسىنىڭ قىزمەتىن باقىلاپ قانا قويماي, ونىڭ جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا دا كۇش سالاتىندارىن, تۇركى ەلدەرىنىڭ ەۋروپامەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا سەپتەسەتىندەرىن ايتتى جانە تۇركى ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى ءۇشىن ماجارستان 725 ستيپەنديا بولەتىنىن جەتكىزدى.
ال كەڭەسكە قوناق رەتىندە قاتىسىپ وتىرعان تۇرىكمەنستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى پۋرلي اگامۋرادوۆ ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە مادەني ديپلوماتياعا توقتالىپ, كاسپي ارقىلى باسقا دا قۇرلىقتارعا جول اشۋدى قولدايتىندارىن اتاپ ءوتتى.
القالى جيىن سوڭىندا تۇركى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ بايانداما جاسادى. ول باۋىرلاس وزبەكستاننىڭ ۇيىمعا قوسىلۋى تۇركى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى تۇركى كەڭەسىنىڭ بىرىكتىرۋشى كوك بايراعى استىندا ارتا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
باس حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, ماجارستانمەن ىنتىماقتاستىق كەڭەيدى. بۇعان قوسا, 2019 جىلعى 19 قىركۇيەكتە بۋداپەشت قالاسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كومەگىمەن تۇركى كەڭەسىنىڭ ەۋروپالىق ءبولىمى اشىلدى. بۇل قادام – ماجارستاننىڭ تۇركى الەمىمەن بايلانىستارىن دامىتۋعا دەگەن نيەتىنىڭ ايقىن ايعاعى.
سونىمەن قاتار كەڭەس باۋىرلاس تۇرىكمەنستان ەلىمەن قارىم-قاتىناس قۇرۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ تۇرىكمەنستانعا العاشقى رەسمي ساپارى ءوتتى. ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر بارىسىندا تۇرىكمەنستانعا كەڭەستە باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك ورناعان.
بۇدان كەيىن باعدات امىرەەۆ كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ جونىندە كەڭىنەن ءسوز قوزعادى. تۇركى كەڭەسىنىڭ اياسىندا 17 مامىردا نۇر-سۇلتان قالاسىندا قۇرىلعان تۇركى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن ايتتى. وزبەكستان مەن ماجارستاننىڭ ساۋدا پالاتالارى دا بۇل پروتسەسكە رەسمي تۇردە قوسىلدى. ءبىر اپتا بۇرىن تاشكەنتتە 500 ىسكەردىڭ قاتىسۋىمەن كەڭ كولەمدى بيزنەس فورۋم ءوتتى. كەشە باكۋدە ءدال وسىنداي ۇلكەن بيزنەس فورۋم ۇيىمداستىرىلدى. وسى ەكى فورۋمدا ونداعان كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. وسى جىلدىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باستاماسى – تۇركى ينۆەستيتسيا قورى. اتالعان قور شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىن قولداۋ ارقىلى ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنا سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
