نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاستىق شاعى وتكەن جىلدار كەڭەس وداعىنىڭ بارشا ازاماتتارى ءۇشىن قانشالىقتى كۇردەلى كەزەڭ بولسا, قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن دە سونشالىقتى قيىن كەزەڭ بولعانى بەلگىلى. ول كەزەڭ كەڭەستىك ءتارتىپ ۇلتتىق وي-پىكىردى تاپتاپ, ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەرگە تيەسىلى حالىقتاردى «كەڭەس حالقى» دەگەن اتپەن جاساندى ءارى تاۋەلدى قوعامعا اينالدىرعان كەزەڭ ەدى. بۇل ءداۋىر بولاشاق ۇلى ليدەرلەر عانا ەمەس, كۇللى قازاق جاستارى, بايتاق ۇلى دالا جۇرتشىلىعى ايىرىلىپ قالعان قۇندىلىقتاردى, ولاردىڭ كەلەشەك تۋرالى وي-پىكىرلەرىن, ارمانداعان جارقىن بولاشاققا قول جەتكىزۋگە دەگەن ىنتا-جىگەرلەرىن, جانكەشتىلىكتەرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى.
دامۋ ەشقاشان وڭايلىقپەن جۇزەگە اسپايدى. دامۋ ونداعان, جۇزدەگەن جىلداردى قاجەت ەتەدى. الايدا, تۇركى حالىقتارىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى باتىر بابالار جولىن جالعاستىرىپ, ولاردىڭ ارمان-تىلەگىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ونداعان جىلدان كەيىن-اق جاڭا دانىشپان, جاڭا باتىر بۋىن ءوسىپ جەتىلدى. بۇكىل حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىك ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, اسقاقتاعان ازاتتىققا قاۋىشتىرۋ ءىسى تاۋەكەل مەن باتىلدىقتى, باتىلدىق پەن كەمەڭگەرلىكتىڭ ۇيلەسىمىن دە قاجەت ەتەدى. وسى ۇيلەسىمدى ورايلاستىرىپ, تۇركى تاريحىنا اتىن التىن ارىپتەرمەن جازعىزعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ بىلەمىز.
ازاتتىققا قول جەتكىزۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى
تاريحتىڭ الاساپىران كەزەڭىندە ساياسي بيلىككە كەلگەن ن.نازارباەۆ ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن جاقتاي وتىرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋداعى ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن تەرەڭ سەزىندى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ول توتاليتارلىق جۇيە جاعدايىندا حالىقتىڭ ۇلتتىق-رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورعاي ءبىلۋدىڭ, ولاردى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزە ءبىلۋدىڭ ۇلگىسىن جاسادى. ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ساياسي ءىس-ارەكەتتەرىمەن ونداعان جىلدار بويى تەك قانا جۇرەكتەردە ساقتالىپ, ايتىلۋىنا دا تىيىم سالىنعان ازاتتىققا قول جەتكىزۋدىڭ تەڭدەسسىز تاجىريبەسىن قالىپتاستىردى.
ادامزات تاريحى ازاتتىق سىندى ۇلكەن باقىتقا بولەنۋدىڭ قۇنى – قاندى شايقاس ەكەنىنە كۋا بولىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق حالقىن ازاتتىققا جەتەلەۋدەگى كۇرەسى مەن وسىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق ازاتتىققا باسقا جولمەن – حالىقتىڭ قانى مەن جانىن قۇربان ەتپەستەن, ورايلى ويلاستىرىلعان شارالار مەن سىندارلى ساياسات ارقىلى جەتۋگە بولاتىنىن بارشا الەمگە پاش ەتتى.
ن.نازارباەۆتىڭ ازاتتىق جانە دامۋ ستراتەگياسى توسىن ناتيجە ەمەس. بۇل ستراتەگيانىڭ قانداي دا ءبىر ساياسي جۇيەمەن, قانداي دا ءبىر جاعدايمەن بايلانىسى جوق, ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىن ويلاعان, ونىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن تىنباي جۇمىس ىستەگەن وتانسۇيگىش تۇلعانىڭ كورەگەندىلىكپەن, بەلگىلى ماقساتقا باعىتتالعان جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى.
قازاقستاننىڭ «جول كارتاسى» ىسپەتتەس «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەكى باعدارلامالىق ماقالا ەلدىڭ كەلەشەك دامۋ جولىن ناقتى كورسەتىپ بەردى. بۇل جەردە قازاقستاندى الەمنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسۋ, مادەني جانە رۋحاني مۇرالاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كوپتەگەن ماڭىزدى شارانى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگى باياندالعان.
مۇلدەم باسقا ەكونوميكالىق-ساياسي قۇرىلىمدار بولىپ تابىلاتىن كەڭەستىك ءداۋىر مەن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە تاباندىلىق تانىتىپ, حالقى مەن ەلىنە كوشباسشىلىق ەتۋمەن قاتار, قاۋىپ-قاتەردەن قۇتقارىپ, تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇسىرۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى انىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق مۇددەنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جانە جالپى حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنۋ ءۇشىن بۇدان ارتىق جول جوق ەكەنىن اتقارعان ىستەرى ارقىلى دالەلدەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءيىرىمى مول قيىن جولدان ءوتىپ, تارلان تاريح ءۇشىن سونشالىق كوپ سانالمايتىن ۋاقىت ولشەمىندە مەملەكەتتىلىك ءداستۇر نىق ورناتىلىپ, قازاق حالقىنىڭ وزىنە جانە مەملەكەتتىلىككە دەگەن زور سەنىم قالىپتاستى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن جىلدارىنان مەملەكەتتى زور ابىرويمەن الىپ شىقتى. قازاقستان وتپەلى كەزەڭنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, الەمنىڭ ەكونوميكاسى دامىعان ەڭ ءىرى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ءتارىزدى ۇلكەن مەجەلەر بەلگىلەدى.
تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى رەتىندە تامىرلاس ءارى ەنشىلەس مەملەكەتتەر اراسىندا ينتەگراتسيانى نىعايتۋ ءۇشىن بۇگىنگە دەيىن ماڭىزدى باستامالار كوتەرىپ, بۇل ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتىر. ول – تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسىنا سەرپىن بەرەتىن تۇركى كەڭەسى, تۇركپا, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, تۇركسوي ءتارىزدى ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىنىڭ نەگىزگى يدەيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. تۇركى كەڭەسىنىڭ قىرعىزستاننىڭ شولپان-اتا قالاسىندا وتكىزىلگەن سامميتىندە ينتەگراتسيا ءۇشىن قاجەتتى نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە عىلىمنىڭ دامىتىلۋى, عىلىمي بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەتىلۋىن العا تارتا وتىرىپ, بۇل تۇرعىدان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءرولىن جوعارى باعالاۋى وتە ماڭىزدى جايت.
قازاقستان تىكەلەي ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن موڭعوليادان ماجارستانعا دەيىنگى الىپ كەڭىستىكتەگى رۋحاني مۇرانى تۇگەندەۋدى ماقسات ەتكەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن تابىستى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە لاتىن الىپبيىنە ءوتۋى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە وزىندىك ىقپالىن تيگىزەرى انىق. سەبەبى ءالىپبي عىلىمي ينتەگراتسياعا اپاراتىن جولدىڭ ەڭ نەگىزگى جانە ماڭىزدى قۇرامداس بولشەگى.
تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسىنىڭ تەرەڭدەتىلۋى تۇرعىسىنان ن.نازارباەۆتىڭ بىلتىر جاريالانعان جانە جول كارتاسى ىسپەتتى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن دا ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل ماقالادا ناقتى باعىتتار تۇرعىسىنان ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرى, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بەلگىلەنىپ كورسەتىلگەن.
وڭىرلىك بەيبىتشىلىك جانە تۇراقتىلىق تىرەگى
ن.نازارباەۆ تەك ءوز ايماعىندا جانە تۇركى الەمىندە عانا ەمەس, كۇللى الەمدە بەيبىتشىلىك پەن ادىلەتتىڭ ورنىعۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدى جالعاستىرۋدا. رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسىندا, رەسەي-تۇركيا تۇسىنىسپەۋشىلىگىندە, سيريا داعدارىسىندا بىتىمگەرلىك باستامالارى ارقىلى, سونداي-اق ارمەنيا-ازەربايجان, تاۋلى قاراباح كەلىسپەۋشىلىگىندە ادىلەتتى جاقتاپ, «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» ميسسياسىندا ءوزىنىڭ ەرىك-جىگەرىن كورسەتە ءبىلدى.
ارمەنيا كەدەن وداعىنا قوسىلعاندا ازەربايجاننىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ قاعيداتىن العا تارتىپ, تاعى ءبىر مارتە ادىلەتتى جاقتاعانىن ازەربايجان حالقى زور ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. ارينە بۇل ءوز كەزەگىندە تاريح بەتتەرىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگىن قولدايتىن ۇلگى بولارلىق قادامى ءارى ءادىل پوزيتسياسىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى جازىلدى.
حالىقارالىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىكتى ورناتۋدا ءوزىنىڭ جەكە ۇلەسىن كورسەتۋمەن قاتار ساليقالى ساياسات ارقىلى بەيبىت تۇردە باسقارۋدىڭ مۇمكىن ەكەنىنە دە الەمنىڭ كوزىن جەتكىزدى. ن.نازارباەۆتىڭ ساياسات فيلوسوفياسى وتە ايقىن: ەندى-ەندى قالىپتاسا باستاعان جاڭا حالىقارالىق بايلانىستار جۇيەسىنىڭ نەگىزى ۇيلەسىمدىلىك قاعيداتتارى مەن ادىلەتكە نەگىزدەلۋى ءتيىس, الەمنىڭ قارۋسىزدانۋى, جاڭا ەكونوميكالىق جۇيە مەن حالىقتاردىڭ جاڭا بىرلىگى قۇرىلۋى كەرەك.
ن.نازارباەۆتىڭ جەتىستىگى – قازاقستان ۇلگىسى نەگىزىندە زاماناۋي الەمدە الپاۋىت مەملەكەت بولماي-اق پروگرەسسيۆتى يدەيالاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋ ارقىلى الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋعا, بەيبىتشىلىك پەن ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, جالپى ادامزاتتىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قولداۋ كورسەتۋگە بولادى.
قازاق حالقىنىڭ ليدەرى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى قازاق حالقىنىڭ تەك بۇگىنى ەمەس, بولاشاعى ءۇشىن دە مىزعىماس ىرگەتاس بولىپ قالا بەرمەك. سەبەبى بۇل جول ۇزاق مەرزىم بويى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەمدىك ساحنادا لايىقتى ورىن الۋىن, ۇزدىكسىز دامىپ كەلە جاتقان باۋىرلاس قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ايقىنداي تۇسپەك. مىڭجىلدىقتار بويى ادامزات تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇركى الەمىنىڭ حح عاسىرداعى دانىشپان اقساقالى – تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بارشا تۇركى الەمىنىڭ ماقتان تۇتار ۇلى تۇلعاسى.
جاۆانشير فەيزيەۆ,
ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
