سوڭعى دەرەككە جۇگىنسەك, «اق التىننىڭ» ءار كيلوسىنا 150 تەڭگەدەن تولەنىپ جاتىر. «150 تەڭگە» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتقانمەن, بۇل باعا شىن مانىندە شارۋالاردىڭ شىعىنىن وتەي مە؟ ەسەپتەپ كورەيىك. مىسالى, ءبىر گەكتار جەرگە كەمى 200-250 مىڭ تەڭگە شىعىن كەتەدى. ورتا ەسەپپەن ءار گەكتارى 30 تسەنتنەردەن ءونىم بەرسە, ونىڭ باعاسى 450-500 مىڭ تەڭگەنى توڭىرەكتەيدى ەكەن. ەندى وسى اقشانى شيت سەبىلىپ, ماقتا تەرىلگەنگە دەيىنگى شىعىنعا شاعىڭىز. جەر جىرتۋ, سور شايۋ, قوپسىتۋ, ەگۋ, كۋلتيۆاتسيا جۇرگىزۋ, سۋارۋ, جەگەنە جاساۋ, تاعى باسقا دا جۇمىستاردىڭ ارقايسىسىنا كەمى گەكتارعا شاققاندا 25-30 مىڭ تەڭگە كەتەدى. ول از دەسەڭىز, ەندى دايىن ءونىمدى جيناۋ كەزىندەگى مىڭ-سان ماشاقاتتى قوسىڭىز. بۇگىندە ءبىر كيلو ماقتا 25 تەڭگەدەن تەرىلىپ جاتىر. ەكىنشى تەرىم 40-50 تەڭگەگە ءبىر-اق شىعادى. ەسەسىنە, ەكىنشى تەرىمنىڭ سورتى تومەن بولعاندىقتان باعاسى دا ءبىرشاما ارزان بولادى. دەمەك 50 تەڭگە اقشا تولەپ تەرگىزگەن «اق التىنىڭىزدى» ارى كەتسە 100 تەڭگەگە ساتاسىز. سىزگە قالاتىنى 50 تەڭگە, ودان كۇندەلىكتى جالدايتىن تراكتورىڭىزدىڭ شىعىنىن الىپ تاستاڭىز. پايدا تاپپاق تۇگىلى, ءوز شىعىنىن دا اقتامايدى. سول سەبەپتى ديقاندار ەكىنشى تەرىمگە اۋرە بولعىسى كەلمەيدى. ناتيجەسىندە, الا جازداي اپتاپ ىستىقتا ءجۇرىپ ەتكەن ەڭبەگىڭىز ەگىستىك القاپتاردىڭ ء«سانىن» كەلتىرىپ, شاشىلىپ جاتادى.
راس, قاتارىنان بىرنەشە جىل بويى ماقتا باعاسىنىڭ مازاسى بولماعان سوڭ, ديقاندار قارا جەرگە قاشانعى شىعىندالسىن, قاۋىن-قاربىز ەگۋدى قولعا الدى. وسىدان ەكi-ءۇش جىل بۇرىن ماقتا شارۋاشىلىعىنا دەگەن كوزقاراس ەداۋiر تومەندەپ, ونىڭ كولەمiن مەيلiنشە قىسقارتۋ كەرەك دەگەن ۇسىس جاسالدى. ەسەسىنە باقشا ونىمدەرىنە باسىمدىق بەرىلدى. جەر اۋىسپالى ەگىستى قالايدى. سۋارمالى جەرلەردىڭ باسىم بولىگىنە قاۋىن-قاربىز ەگىلگەن سوڭ, ونىڭ دا وزىنە ءتان پروبلەمالارى پايدا بولدى. قاربىزدى قارعا شۇقىپ, قاۋىندى قۇرتقا جەگىزدىك. شارۋالار شىعىنعا باتتى. كەلەسى جىلى قاۋىنى قۇرسىن دەپ, بۇرىنعىداي ماقتا ەگىپ كورىپ ەدى, ونى دا كوسەكقۇرت تەسىپ تاستادى. اۋىسپالى ەگىستىكتى رەتكە كەلتىرمەگەندىكتىڭ كەسىرى وسى جاعدايعا جەتكىزدى. ونىڭ ۇستىنە اعىن سۋ دا وسى اۋدانداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ شەكاراسىن كەسىپ ءوتىپ, بىزگە كەلەتىن سۋعا دا سەنىم جوق. ەگەر دەر كەزىندە سۋ جەتكىزە الماساڭ ەتكەن ەڭبەك ەش كەتەدى.
قاۋىن ەگىپ اۋزى كۇيگەن ديقاندار بيىل وزدەرىنىڭ بۇرىننان بىلەتىن ماقتا شارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەردى. تۇركىستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتكە سەنسەك, بيىل ايماقتا 131 مىڭ گەكتارعا ماقتا ەگىلگەن. بىراق دەر كەزىندە سۋارا الماعاندىقتان, كوپتەگەن القاپتار گۇل اشقان كۇيى شاناق تاستادى. دەمەك ەگىستىكتىڭ كولەمى كوپ بولعانىمەن, بەرەتىن ءونىمى از. سول سەبەپتى بۇگىندە ماقتا قابىلداۋ پۋنكتتەرى وزدەرىنە كەرەكتى ماقتانى جيناپ الۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتىر. العاشقىدا 120 تەڭگەدەن باستالعان باعا ءا دەگەننەن 150 تەڭگەگە كوتەرىلدى. ەگەر بۇل باعاعا دا قاناعاتتانباساڭىز, ساقتاپ قويۋعا بولادى. ياعني, بۇگىن وتكىزگەن ءونىمىڭىزدىڭ اقشاسىن وسىمىمەن الۋعا دا مۇمكىندىك بار. بۇل باعانىڭ ناقتى ءبىر توقتامعا كەلمەگەنىن بىلدىرسە كەرەك.
وڭتۇستiك برەندiنiڭ كەلەشەگi كەمەل بولسىن دەسەك, ماقتا ءوسiرۋ مادەنيەتiن قالىپتاستىرىپ, ونى تيiمدi باعامەن ساتۋ سەكiلدi ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارماساق بولمايتىن سەكىلدى. وسىرگەن ءونىم وزىمىزدە ءارى قاراي وڭدەلمەي, شەتەلگە شيكىزات كۇيىندە ساتىلا بەرسە, وندا «اق التىنىڭىزدىڭ» قۇنى وزگەگە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل ماسەلە ماقتا ماماندارىن كوپتەن بەرى مازالاپ كەلەدى.
«قازاق ماقتا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى يبادۋللا ۇمبەتاەۆ – بۇل تاقىرىپتى كوپتەن بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ساناۋلى مامانداردىڭ ءبىرى. ونىڭ ايتۋىنشا, ماقتا شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ ەلدە ەجەلدەن بار. ءتىپتى 1917 جىلدارى كەڭەس وداعى اقش-تى ماقتا وندىرىسىنەن باسىپ وزامىز دەگەن ماقساتپەن جامبىل وبلىسىندا دا ماقتا ەگىلگەن. ايگىلى ماقتاارال اۋدانى دا وسى ماقساتپەن قۇرىلعان. ال ەندى ماقتانىڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزى بارىنە بەلگىلى. ودان 35-40 ءتۇرلى بۇيىم جاسالادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, شيكىزات كۇيىندە شەتەل اساتىن «اق التىننىڭ» بەينەتىن – ءبىز, قىزىعىن سولار كورەدى.
سونداي-اق ماقتا شارۋاشىلىعىنداعى ماشاقاتى كوپ ءىستىڭ ءبىرى – دايىن ءونىمدى دەر كەزىندە جيناپ الۋ. جاسىراتىنى جوق, بۇل اۋدانداردا حالىق سانى تىعىز ورنالاسقانىمەن, ناۋقان كەزىندە قول كۇشى جەتىسپەيدى. ال دايىن ءونىمدى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋعا بىزدە تەحنيكامىز دا ساي ەمەس.
ماقتا شارۋاشىلىعى شاتقاياقتاپ قالماۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان دا كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر جاسالىپ جاتىر. وسىرگەن ءونىمنىڭ كولەمىنە قاراي سۋبسيديا بەرىلەدى. ياعني, ءار كيلو ماقتاڭىز ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان 12 تەڭگە تولەنەدى. ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديا شىعىندى بار بولعانى 10-15 پايىز عانا جابادى. قالعان شىعىن ديقاننىڭ قالتاسىنا تۇسەدى. سول ءۇشىن شىلىڭگىر شىلدەدە شابىق شاۋىپ, الا جازداي اپتاپ ىستىقتىڭ استىندا جۇرگەن ديقان بار ءۇمىتىن باعادان كۇتەدى. ال باعا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بوتەننىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە. ودان قالسا ماقتا «مافياسىنىڭ» «ماحيناتسياسى» دا شارۋاعا از زاردابىن تيگىزبەي قويمايدى.
الەمدىك نارىقتا ماقتا مونوپوليستەرى جايلى دا ءجيى ايتىلادى. وسى ورايدا كورشىلەس مەملەكەتتەر بۇل ماسەلەمەن قالاي كۇرەسىپ ءجۇر دەگەن وي كەلەدى. ماقتا شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان وزبەكستاندا بۇل سالادا پروبلەمالار كوپ. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءسوز ەتىپ وتىرعان «اق التىن» الپاۋىتتارى. زاڭ بويىنشا, وزبەك فەرمەرلەرى ءوز ماقتاسىن ۇكىمەت بەلگىلەگەن باعامەن «ۋزحلوپكوپروم» كومپانياسىنا وتكىزۋلەرى كەرەك. ەلدەگى ماقتا تازالايتىن بارلىق پۋنكتتەر وسى كومپانياعا قارايدى. فەرمەرلەرگە رەسمي تۇردە ۇسىنىلاتىن باعا مولشەرى ماقتانىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسىنان ءۇش ەسە كەم. دەمەك قالعان بولىگىنىڭ قىزىعىن باسقا بىرەۋلەر كورىپ وتىر. ول از دەسەڭىز, كوپتەگەن فەرمەرگە تاپسىرعان ونىمدەرى ءۇشىن تيەتىنى بۇدان دا از – ولار الەمدىك باعانىڭ وننان ءبىر بولىگىنە شامالاس قانا اقشا الادى. ويتكەنى ولاردىڭ جوعارى سۇرىپتى ونىمىنە «ۋزحلوپكوپروم» كومپانياسى ساپاسى تومەن ماقتانىڭ قۇنىن تولەيدى.
بۇل سالاداعى مونوپوليست بولىپ وتىرعان «ۋزحلوپكوپروم» كومپانياسى اكتسيالارىنىڭ 51 پايىزى وزبەكستان ۇكىمەتىنە تيەسىلى. ال قالعان 49 پايىزىنىڭ كىمنىڭ يەلىگىندە ەكەندىگى تۋرالى اقپارات ەشقاشان جاريالانعان ەمەس. ال ماقتانىڭ بىزدەگى قۇنى ليۆەرپۋل بيرجاسىنا قاراپ بەلگىلەنەدى.
ءبىز شيكىزات كۇيىندە سىرتقا ەكسپورتتالاتىن تاۋار توڭىرەگىندە عانا ءسوز قوزعادىق. ەگەر ماقتانى تەرەڭىرەك وڭدەۋدى, ودان ءتۇرلى بۇيىم شىعارۋدى ءوزىمىز قولعا الساق, «اق التىنعا» دەگەن سۇرانىس تا ارتا تۇسەر ەدى. ال ىشكى سۇرانىس ارتسا, ماقتا قۇنى كوتەرىلىپ, شارۋانىڭ تۇرمىسى تۇزەلەر ەدى...
امان جايىمبەتوۆ,
جۋرناليست
تۇركىستان وبلىسى,
ماقتاارال اۋدانى
