رۋحانيات • 10 قازان، 2019

كەمەل ويلى كەمەڭگەر

60 رەتكورسەتىلدى

ءومىر اركىمنىڭ ءوز ءۇيى-قۇتحاناسىنان، ءوز وشاعىنان باستاۋ الادى.كوز جاسىنداي مولدىرەگەن شاعىن عانا جىلعانىڭ جايىلا-جايىلا تەلەگەي تەڭىزگە اينالاتىنى سياقتى، ءبىر وتباسىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە دۇنيە ەسىگىن ىڭگالاپ اشقان ءبۇلدىرشىن مۇقىم حالىقتىڭ بەتكە ۇستار تۇعىرلى تۇلعاسىنا اينالادى، ۇلتتىڭ ۇستىنى دارەجەسىنە جەتەدى، كەمەل ويلى كەمەڭگەر دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.

بۇگىنگى عۇلاما عالىم، زەردەلى زەرتتەۋ­شى،نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تىلسىمىنا تەرەڭ بويلاپ، قاراڭعىدا جول، قاپيادا ءسوز تاۋىپ، سونىدان تۇرەن سالعان امانجول قوشان ۇلى قوشانوۆتىڭ ونەگەلى ءومىر-داستانى بالالىق پەن دانالىقتى جالعايتىن التىن ارقاۋ ىسپەتتى.

سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ءبىر قيىرىنداعى شۇرايلى ءوڭىر، اينالاسىن جاسىل ورمان كومكەرگەن القااعاش اۋىلىندا ءبىر مىڭ تو­عىز ءجۇز وتىز ءتورتىنشى جىلدىڭ قوڭىر كۇ­زىن­دە سول اتىراپقا سىيلى جانتىلەۋ اقسا­قالدىڭ وتباسىندا بالپاناقتاي ۇل تۋىپ، اكەسى قوشان ىرىم ەتىپ وعان «امانجول» دەپ ات قويادى. ويتكەنى ول كەزەڭ قازاق حالقى ءۇشىن وتە اۋىر شاق ەدى. زىمياندىقپەن، كوپە-كورىنەۋ قولدان جاسالعان اشتىقتان قالىڭ قازاق ەسەڭگىرەپ، قارا بۇلت سەيىلمەي تۇرعان الماعايىپ زاماندا الاش جۇرتىن امان الىپ شىعاتىن سارا جول قاجەت ەدى. ەل قامىن ويلاعان زيالىلاردىڭ جانقيارلىق ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە تۇرمىس بىرتە-بىرتە قالپىنا كەلىپ، ومىرگە قان جۇگىرە باس­تايدى. جيىرما ءبىر جاسىندا حالىقتىڭ قالاۋىمەن بولىس بولىپ سايلانىپ، بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان البىرت تا قاجىرلى قوشان اۋىلداستارىن اجال اۋزىنان امان الىپ قالۋ جولىندا كوپ كۇش-قايرات جۇمسايدى، ايانباي تەر توگەدى. ەرەن ەڭبەگى جانىپ، جەرگىلىكتى حا­لىق­تىڭ ءال-اۋقاتى جىلدان-جىلعا جاقسارا بەردى.

اللا قالاعان كىسىسىن ءوز نۇرىنا بولەيدى. جۇرەگى تازا، جانى ىزگى ىسكەر اكە­نىڭ ونەگەسىن كو­رىپ ەسەيگەن امانجول ءومىردىڭ ءمانى ادال ەڭبەكتە ەكەنىن جاستايىنان بويىنا ءسىڭىر­دى. جەتى جاسىندا مارەۆكا مەكتەبىنىڭ تا­بالدىرىعىن اتتاعاندا ورىس بالالارىنىڭ اراسىندا ارپا ىشىندە ءبىر بيدايداي جالعىز قازاق بالاسى بولدى. نامىسقا تىرىستى. ۇزدىك وقىدى. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي تالپىنۋدىڭ ارقاسىندا ورىس ورتا مەكتەبىن التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ شىقتى. جازعى دەمالىس­تاردا تۋعان اۋىلىنا كە­لىپ، وتباسىنا قولعابىس بەرىپ، ۇرىمتال سات­تەردە ءوسىپ، تەمىرباي سىندى كونەكوز، ءدىل­مار قاريالاردىڭ ناقىل سوزدەرىنە دەن قويىپ، قۇيما قۇلاق بولىپ ەر جەتتى. ءسويتىپ قايمانا قازاقتىڭ دالالىق قاسيەتتەرى مەن دانالىق وسيەتتەرىن، ادەت-عۇرىپتارىن، سالت-داستۇرلەرىن تال بويىنا دارىتۋعا ما­شىق­تاندى. تەرىسكەيدىڭ داۋىلى مەن جا­ۋىنىنا، سەلى مەن سەڭىنە، قىسقى ۇسكىرىك ايازى مەن جازعى شىلىڭگىر اپتاپ ىستىعىنا توزە ءبىلدى، شىنىعىپ، شىڭدالدى. وسىنىڭ ءبارى تات باسپاعان ساف التىنداي سوم تۇلعا­عا اينالۋى­نا سەپتىگىن تيگىزدى.

كەيىن اركىمنىڭ قيالىنان ورىن العان ماسكەۋدەگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەم­­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونو­ميكا فاكۋل­تەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، بەس جىل بويى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعاندا تۋعان توپى­راق­تاعى، الىس القااعاشتاعى ءوز ۇياسىن­داعى ءتالىم-تاربيەنىڭ، قازىنالى قاريالار كەمەڭگەرلىگىنىڭ پايداسىن كوپ كوردى. ناتيجەسىندە ۇلتتىڭ ۇلاعاتى، ەلدىڭ مەرەيى تابيعاتىنان دارىعان بىلىكتى دە بىلگىر ازامات ساناتىنان ويىپ ورىن الدى.

جۇرتتان جۇرت، ۇلتتان ۇلت وزۋعا تالاپ­تانعان قاۋىرت زاماندا جاس تالانت امانجول قوشانوۆ ومىردەن ءوز ورنىن تابا ءبىلدى. ءيا، يگى­لىكتى ءىس يەسىنە اداسپايتىن جول سىل­تەدى. شى­نىندا دا، اسىقتىڭ الشى ءتۇسۋى يىرۋ­شى­سىنە بايلانىستى دەپ وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.

امانجول قوشانوۆ جوعارى ءبىلىمدى مىسە تۇتىپ، توقتاپ قالعان جوق. ول التىن شىققان جەردى بەلدەن قازدى.اۋەلى تا­نىمال ەكونوميست ع.ش.شولانوۆتىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن «كەڭەيتىلگەن ءوندىرىس قارقىندارى جانە قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ سالالىق قۇرىلىمىنىڭ دامۋى (1928-1965 جىلدار)» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ول عىلىمعا ارالاسقان العاشقى جىلداردىڭ وزىندە-اق تەوريانى وزەكتى پراكتيكالىق ماسەلەلەرمەن تىعىز ۇش­تاستىرۋعا بىردەن بەت بۇردى. عىلىمي ىز­دەنىستەردىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنا نە­عۇرلىم پايدا كەلتىرۋى جاعىنا كوپ كوڭىل ءبولدى.

امانجول قوشان ۇلىنىڭ «قازاقستاننىڭ يندۋستريالدى دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنداعى دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسى ەكونوميكالىق عىلىم سالا­سىنداعى سونى جاڭالىق رەتىندە باعالاندى. ۇزاق جىلدار بويى كوز مايىن تاۋىسىپ شۇعىل­دانعان عىلىمي ەڭبەگى يگى جەمىسىن بەردى. «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم كەزەڭىندەگى قازاق­ستاننىڭ يندۋس­تريالى دامۋى» اتتى مو­نوگرافياسى ءۇشىن عالىم قوعامدىق عى­لىمدار بويىنشا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى اتاندى.

اكادەميك ا.قوشانوۆ عىلىمداعى ەرەكشە جەتىستىكتەرى ءۇشىن، قازاقستان ەكونوميكاسىن تۇبەگەيلى نارىق نەگىزىندە قايتا قۇرۋداعى ەڭبە­گى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فا­رابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى.

ا.قوشانوۆ – اسا ءىرى عالىم، ەكونوميست رەتىندە وتاندىق ەكونوميكالىق عىلىمدى قايتا قۇرۋعا، نارىققا وتۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وقىمىستى قايراتكەر. ال ساناسى شەكتەلىپ، ويى قۇرىقتالعان كىسى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قىر-سىرىن يگەرە الماسا كەرەك. بىراق ءبىز كەيدە قولدا بار التىنىمىزدى باعالاي المايمىز، ءوزىمىزدىڭ عۇلاما بىلگىرىمىز بولا تۇرا شەتەلدىك كەلىمسەكتەرگە جالتاقتايمىز. ء«وز جاقسىڭدى جاتتاي سىيلا، جات جانىنان ءتۇڭىلسىن» دەگەن قاعيدانى جادىمىزدان شىعارىپ الاتىن تۇستارىمىز ءجيى كەزدەسىپ، بارماعىمىزدى شايناۋدان اسا الماي قالامىز.

الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم امانجول قوشان­ ۇلىن نارىقتىق ەكونوميكا سالاسى بويىنشا تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس، دۇنيە­جۇزىلىك اۋقىمداعى بىلگىر تەورەتيك ەكەنىن جات جۇرتتىڭ ءوزى جاپپاي مويىنداعان.

 حالىقارالىق كەمبريدج ومىرباياندىق ورتالىعىنىڭ عىلىمدى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جانە حالىقارالىق عىلىمي ورتالارمەن بەلسەندى بايلانىسى ءۇشىن اكادەميك ا.قوشانوۆتى «21 عاسىردىڭ كورنەكتى زياتكەرى» قۇرمەت مەدالىمەن ماراپاتتاۋى، ال امەريكالىق ومىرباياندىق ينستيتۋت پەن حالىقارالىق زەرتتەۋلەر دەپارتامەنتىنىڭ (نيۋ-يورك) عىلىمداعى جانە حالىقارالىق ارىپتەستىكتە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن ەكى مارتە جىل ادامى (2004 جانە 2009 جىلدار) قۇرمەتتى اتاعىنا لايىقتى دەپ تانۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك.

ال بۇل قۇرمەتتى اتاقتار الەم ازاماتتا­رىنىڭ ءوز ەلى مەن حالقى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەك­تەرى مەن قوسقان سۇبەلى ۇلەستەرى ءۇشىن تەك تاڭ­داۋلىلارعا عانا بەرىلەتىن كورنەكتى ەرەكشەلىك بەلگىلەرى.

امانجول قوشان ۇلى وزىنە ۇزتازدىق ەتكەن، عىلىمنىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋىنە ۇلگى-ونەگە بولعان الدىڭعى بۋىن اسقار تاۋداي اعالارى – قانىش ساتباەۆتى، ساقتاعان بايى­شەۆتى، تۇيمەباي اشىمباەۆتى، ەۆنەي بوكەتوۆتى، سەرعالي تولىبەكوۆتى، سالىق زيمانوۆتى جانە باسقالارىن زور قوشەمەتپەن ەسكە الادى.

بۇل دا ابەكەڭنىڭ كىسىلىك دارەجەسىنىڭ كەمەلدىگىنىڭ، ىزەتتىلىگىنىڭ ءبىر پاراسى. باردى باعالاي ءبىلۋ دە ۇلكەن ونەر. كوزىنە نۇر، كوڭىلىنە سىر ۇيالاعان ابەكەڭدەي پاك جاندار عانا جاقسىلىقتى استە ۇمىتپايدى.

جانە دە جاقسى ادام جاناشىر كەلەدى. امانجول قوشان ۇلى – ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ 17 دوكتورىن جانە 60-تان اسا كانديداتىن دايارلاعان ۇلاعاتتى ۇستاز. وسى ورايدا كەمەڭگەر جازۋشى جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆتىڭ «ۇستاز ۇستاز ەمەس – ءوز شا­كىر­تىن ايالاماسا، شا­كىرت شاكىرت ەمەس – ءوز ۇستازىن باعالاماسا» دە­­گەن تەرەڭ ماعىنالى تۇجىرىمى ويعا ورالادى.

ابەكەڭ كوركەم مىنەزىمەن، سىپايى ءجۇرىس-تۇرىسىمەن، ادەپ-يناباتىمەن ارىپتەستەرىمەن جالپى كوپشىلىك ورتاسىندا وتە سىيلى. ءبىزدىڭ ارامىزدا دا سىي­لاس­تىقتىڭ جىبەك ءجىبى 70-80 جىل بويى جالعاسىپ كەلەدى.

اكادەميك، قازاق عىلىمىنىڭ شەبەر ۇيىم­داستىرۋشىسى، ءار كەزدەرى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، باس عىلىمي حاتشىسى، ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ تورالقا مۇشەسى، قوعامدىق عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى، ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى امانجول قوشان ۇلى قوشا­نوۆتى 85 جاسقا تولعان مەرەيتويىمەن كوڭىلمەن قۇتتىقتاپ، باق-بەرەكە تىلەيمىز.

 

حاميت ءبىرجانوۆ،

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار