ادەبيەت • 10 قازان، 2019

كيەلى توبە (اڭگىمە)

668 رەتكورسەتىلدى

ەرمۇرات جاراتىلىسىنان قول قۋسى­؛رىپ قاراپ وتىرۋدى سۋ­؛قانى سۇي­؛مەيتىن قاعىلەز جان. قاراي­؛عان پەندە كورسە ۇدايى وبەك­؛تەپ، يمەنشەكتەپ، ءيىلىپ تۇرا­؛­؛دى. قىرىقتىڭ بەل­؛ورتاسىنان اس­؛قان عۇمىرىندا ول سۇيەككە بىت­؛كەن بۇل مىنەزىنەن بىردە العا وزىپ، بىردە جارعا جىعىلىپ، يكە­؛مىنە كونە بەرمەيتىن يتجىعىس تىرلىككە بوي ۇسىنىپ كەلەدى. ءبىراق ەرمۇراتتىڭ بۇل مىنەزى ەسەيە كەلە ەل-جۇرتپەن توننىڭ ىش­؛كى باۋىنداي ەتەنە ارالاسۋىنا جاراپ-اق تۇر.

توقسانىنشى جىلدارى ءوزى قۇرىپتاس اۋىل بالالارى تاپقان-تايانعانىنا قىتايدىڭ ءسپيرتى مەن قۇدىق سۋىنىڭ قوسىندىسىنان شىققان ساسىعان اراق ءىشىپ، ءتۇن بالاسى كوشە كەزىپ، ءبىر-بىرىنىڭ قاباعىن جارىپ، مۇرىنىن بۇزىپ، ساندالباي تىرلىك كەشىپ جۇرگەندە ەر­؛مۇرات جىلىستاپ قالاعا جە­؛تىپ الدى. بازار جاعالاپ، تاشكى يتەرىپ ءجۇرىپ ءبىرشاما تيىن-تەبەننىڭ باسىن قۇرادى. سوڭىندا ساۋدا-ساتتىققا اينالدى. الما­؛تىنىڭ كوتەرمە ساۋدا بازارى­؛نان الا دور­؛بامەن تارازعا يتشىلەپ ساعىز، تەمەكى تاسىعان كەزى ءالى ەسىندە. سول ساعىز بەن تەمەكىدەن تىر­؛نەكتەپ قۇرالعان تيىنى بۇ­؛گىندە قورالى قوي، تابىندى سيىر، ءۇيىرلى جىلقىعا اينالدى. الدى-ارتىن تانىپ، مال ەكەش مال دا باققانعا بىتەتىنىن بى­؛لەتىن ول ءوز عۇمىرىنا جەتەتىن داۋ­؛­؛لە­؛تى­؛نىڭ قۇرالعانىن اۋەلى قۇ­؛داي­؛­؛دىڭ نەسىبەسى دەسە، قال­؛عا­؛نىن ءوزى­؛­؛­؛نىڭ سارامجالدىعى مەن سا­؛راڭ­؛­؛­؛دىعىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ءىشى سەزەدى.

ەل ەتەك-جەڭىن جيناپ، مال ۇستا­؛عاننىڭ ىرىسى ارتا باستاعان بەرتىندە بازاردى ءبىرجولاتا قويىپ، اۋىلعا ورالدى. اتا-كا­؛سىپكە قۇنىعا كىرىسىپ، اۋدان باس­؛شى­؛لارىنىڭ الدى-ارتىنا شى­؛عىپ، سىلاپ-سيپاپ ءجۇرىپ ءبىراز جايىلىمدىق جەردى جەكەشەلەپ الدى. ول جەردەگى ءبىراز ۋاق مالى مەن قامبار اتا تۇلىگىنىڭ تۇگى جا­؛ڭارىپ، قورا-قوپسىسى ءبىراز كە­؛ڭەيىپ قالدى.

دۇنيە-اي دەسەڭشى، ەرمۇرات استىن­؛داعى سۇلىكتەي قارا دجيپپەن وزىنە مەنشىكتى جايلاۋدى ارالاعان كەزدە سۇيەكسىڭدى جالتاق مىنەزىنەن تەز ارىلىپ، جونى كۇجى­؛رەيىپ، ءوزىن ادام مەن اڭ-قۇس­؛قا بيلىگىن قاتار جۇرگىزگەن سۇ­؛لەيمەن پاتشاداي سەزىنىپ قا­؛لۋشى ەدى. جايىلعان مالدى، جال­؛باقتاعان مالشىنى، جايىلا اققان ماڭايداعى وزەندى كورگەندە تومەنشىك مىنەزى توبەگە ورلەپ، ماڭعازدانىپ، پاڭدانا قالادى. ءبىر جولى قاسىنا قويشى كەرىمبەكتى ەرتىپ، شابىندىقتىڭ جاي-كۇيىن قاراپ، مال تۇگەندەپ جۇرگەندە جا­؛زىق دالادا دومبىرانىڭ توڭ­؛كەرىلگەن شاناعىنداي جەكە دارا تۇرعان توبەنىڭ جانىنان وتكەنى بار. بۇعان بۇرىن-سوڭدى كوز سالماعانىنا تاڭعالدى. كەرىمبەك قوجايىنىنا جاققىسى كەلدى مە، جول بويى جاعى تالماي توبەنىڭ تاريحى جايلى ەسكى كوزدەردەن ەستىگەنىن تاپتىشتەۋگە كوشتى.

&ndash؛ بۇل توبە باياعى زاماندا حان كەڭەس وتكىزەتىن كيەلى ورىن بولىپتى. بۇرىن بۇدان الدەقايدا بيىك بولعان دەسەدى، &ndash؛ دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەرىمبەك.

ەرمۇراتتى ەرتەگى سارىن­؛داس ۇزاق-سونار اڭگىمە جالىقتىرا باس­؛تاسا دا باسقا ەرمەك تابىل­؛ماعاندىقتان لاجسىز تىڭداپ وتىر.

اڭگىمەنىڭ باس-اياعى بىلاي ورىلە­؛دى. قاراۋىل توبەنى حان ارنايى تۇرعىز­؛دىرىپ، ۇشار باسىنا ورناتىلعان التىن سۇرگىمەن سۇرگىلەگەن تاعىندا وتىرىپ، قول استىنداعى حالىقپەن ءماسليحات وتكىزەدى ەكەن. ەل ءىشىن الا تايداي بۇلدىرگەن قىل­؛مىسكەر مەن ۇرى-قارىعا سول جەردە ۇكىم كەسىلىپ، جازالىلار توبەنىڭ قاق ورتاسىنان قازىلعان زىندانعا تاستالىپتى-مىس. كەيىننەن جاۋگەرشىلىك زا­؛ماندا حان ءوزىنىڭ بارشا قازى­؛ناسىن وسى توبەنىڭ استىنا تىق­؛تىرعان دەسەدى. الاساپىران كە­؛زەڭدە حان جاۋ قولىنان قازا تاۋىپ، ەل-جۇرتى پاتشاسىن ارۋلاپ وسى بيىككە قويىپتى-مىس.

قازىنا جايلى ەستىگەندە ەر­؛مۇرات ەلەڭ ەتە قالدى.

&ndash؛ سوندا بۇل توبەنىڭ استىندا التىن بار ما؟

ەرمۇراتتىڭ توتەننەن قوي­؛عان سۇرا­؛عىنا قويشى بەيشارا قا­؛پەلىمدە نە جا­؛ۋا­؛پ بەرەرىن بىلمەي داعدارىپ قالدى.

&ndash؛ قازىپ كورسە شىعاتىن شى­؛عار، &ndash؛ دەدى كۇمىلجىپ. قويشىنىڭ ەكى­؛ۇشتى جاۋابىنا ونشا قانا­؛عاتتانا قويمادى.

التىن كومبە تۋرالى اڭگىمە كەشكىسىن ۇيىنە كەلگەندە دە ويىنان شىقپاي قويدى. ءتاتتى ەلەسكە ەرىك بەردى. ءبىر ءسات ءوزىنىڭ قۇرت­؛­؛تاعان مالدىڭ شارۋاسىمەن ابى­؛گەر بوپ جۇرگەن پاكەنە تىرلى­؛گىنەن جەرىپ كەتتى. قايتكەندە دە قازىنانى تاۋىپ، استا-توك باي­؛لىققا قارىق بولسام دەپ ار­؛ماندادى. قيالى ودان ءارى شا­؛رىقتاپ، لوندوننىڭ ەڭ قىمبات اۋدانىنان ۆيللا ساتىپ العانى، ءپاريجدىڭ كوشەسىندە «؛Bugatti»؛ كو­؛لىگىمەن سەرۋەندەپ جۇرگەنى كوز ال­؛دىنا كەلدى. ءتۇنى بويى دوڭ­؛بەكشىپ، دۇرىستاپ ۇيىقتاي المادى. ەرتەڭىندە تاڭ بوزىندا ەر­؛تە تۇرىپ، اۋىلدىڭ شەتىندە تۇ­؛راتىن ىشكىش تەمىرحاننىڭ ۇيىنە تارتتى.

كوشەنىڭ ەڭ شەتىندەگى اينالاسىنا شەڭگەل ءوسىپ كەتكەن قورجىن تامىنىڭ تەپكىشەگىندە تەمىرحان تاڭ ازاننان تەمەكى تارتىپ وتىر ەكەن. انشەيىندە اراققا اق­؛شا سۇراماسىن دەپ ۇسىنعان قولىن الا قويماي، بۇرىلا قاشا­؛تىن ەرمۇراتتىڭ قۇلقىن سارىدە ۇيىنە ءوز ايا­؛عى­؛مەن كەلىپ تۇرعانىنا تاڭ­؛عالا قارادى.

&ndash؛ اسسالاۋماعالەيكۋم، تەم­؛اعا، وزىڭىزدە ءبىر شارۋام بار ەدى، &ndash؛ دەدى ول ءوزىنىڭ جاس كە­؛زىن­؛دەگى بيازى قالپىنا قايتا ەنىپ. جانىنداعى تاسقا وتىرا كە­؛تىپ جاي­؛لاۋىنداعى جالعىز توبە­؛نىڭ ءمان-جايىن بۇكپەسىز ايتىپ شىقتى. سول توبەنى جان بالاسىنا بىلدىرمەي ەكەۋمىز قازىپ كورسەك دەگەن بۇيىمتايىن بيپازداپ جەتكىزدى. ەگەر قۇندى زاتتار تابىلىپ، ەلەۋلى پۇلعا اينالدىرسا اۋىلدىڭ باسىنان ەڭسەلى ءبىر ءۇي سالىپ بەرەتىنىن جانە استىنا ماشينا مىنگىزەتىنىن ايتىپ ەمەكسىتتى.

ەرمۇراتتىڭ تەمىرحاندى ىزدە­؛ۋ­؛ىنىڭ ءمانى بار. جۇرتتىڭ ايتۋىنشا ول ەرتەرەكتە ارحەولوگيا­؛مەن كاسىبي اينالىسقان كانىگى مامان. الماتىدا ارنايى وقۋىن ءتامامداعان. ءبىراق ايدالادا جەر قازۋدان جالىققان كەزدە جاستىقتىڭ بۋىمەن اندا-ساندا اششى سۋمەن كوڭىلىن دەمدەپ ءجۇرىپ، ءازازىلدى بويىنا ابدەن ءسىڭىرىپ العانىن بايقاماي قالعان. سودان قاڭعالاقتاپ ءجۇ­؛رىپ وسى اۋىل­؛دا قالىپ قوي­؛عان. بۇگىندە اۋىلداستارى تەمىر­؛حان­؛­؛نىڭ بۇل اۋىلعا قاشان، قان­؛داي جاعدايمەن كەلگەنىن ەسىنە دە المايدى. انەبىر جىل­؛دارى بەس بالامەن جەسىر قالعان كۇلبيعاشقا ۇيلەنىپ، اۋىلدىڭ سيىرىن باعىپ، ەل قاتارلى ءومىر سۇرە باستاعان. كەيىننەن جامان ادەتىنە قايتا باسىپ، ىزدەپ ءجۇرىپ ىشۋگە كوشكەندە كۇلبيعاش ارتىنان ءبىر تەۋىپ قۋىپ شىقتى. ەندى مىنە، قوجايىندارى بۇرىنىراقتا قالاعا كوشىپ كەتىپ، اۋىلدىڭ شەتىندە قاراۋسىز قالعان وسى ءۇيدى پانالاپ جۇرگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.

تەمىرحان ەرمۇراتتىڭ قوي­؛شىدان ەستىگەندەرىن توكپە جىرداي تەرمەلەپ وتىرعان توبەنى ىشتەي ءبىلىپ وتىر. كوز الدىنا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سول توبەگە قاتىستى بولعان وقيعالار تىزبەگى زىرعىپ وتكەندەي بولدى. اڭگىمە تىزگىنىن ءوز قولىنا الۋ ءۇشىن ءتۇسىندىم دەگەندەي قولىن ءبىر سىلتەدى.

&ndash؛ بىلەمىن ول توبەنى. تاريح­؛شىلار VIII عاسىردا مەكەن ەتكەن تۇرىك-سوعدىلاردىڭ ەجەل­؛گى قا­؛لاسىنىڭ ورنى ەكەنىن انىق­؛تاعان. توبە سول قالانىڭ سيتا­؛دەلى بولعان. بىرنەشە قۇندى ارتە­؛فاكتىلەر تابىلعان دەسەدى.

تەمىرحان ايتۋىن ايتسا دا ارتەفاكتىگە قاتىستى ءسوزىنىڭ ايا­؛عىن جۇتىپ قويدى.

&ndash؛ ال قازىنانىڭ بارى راس پا؟

&ndash؛ قويشىنىڭ ەستىگەن اڭگىمە­؛سىنىڭ جانى بار. توبەدە ەرتە داۋىر­؛دە وسى ايماق­؛قا بيلىك قۇرعان وتە ءبىر اۋليە كىسىنىڭ سۇيەگى جاتىر. ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا سول جەردەگى قازىنانىڭ يەسى دەپ سانالادى. سوندىقتان ارحەولوگتار ىرىمداپ ول جەرگە كوپ جولاي قويمايدى.

ەرمۇراتتى بۇرىن-سوڭدى ەس­؛تىپ-بىلمەگەن تەرميندەرمەن سا­؛باق­؛تالعان تاريحي دەرەكتەر ون­؛شا قىزىقتىرا قوي­؛مادى. «؛قوي­؛شىنىڭ ساندىراعىن قايتا­؛لاپ، بۇل دا وتتاي بەردى عوي»؛ دەپ ويلادى ىشىنەن. كوكەيىن تەسىپ بارا جاتقان قازىناعا تەزىرەك جەتسەم دەپ تىپىرشىپ وتىر. ءبىراق تەمىرحان اسىعار ەمەس. وزىنە جاقىن سالانىڭ وي-قىرىن سارى قىمىزدى ساپىرعانداي باپپەن بايانداۋدا. جاي-جاپساردى دەستەلەپ جەتكىزسە دە اڭگىمە سوڭىندا ول جەردى قازۋعا تىپتەن قۇلقى جوق ەكەنىن اشىق ايتتى.

 ؛

* * *

وقيعا بىلاي بولعان ەدى. توق­؛سان بەسىنشى جىلى تەمىرحان الماتى ماڭىن­؛داعى كونە قورىم­؛داردى زەرتتەۋ جوباسى بو­؛يىن­؛شا شىققان توپپەن بىرگە قاز­؛با جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جات­؛قان. ءبىر كۇنى شاڭقاي تۇستە شا­؛تىرلارىنىڭ جانىنا قارا مەرسەدەس ماشيناسى كەلىپ توقتادى. كولىكتەن مىعىم كەلگەن ءۇش جىگىت ءتۇسىپ، بۇرىننان تانىس ادام­؛دار­؛داي جايدارى امانداسىپ، جۇمىستىڭ جاي-جاپسارىن سۇراس­؛تىردى. ۇلكەندەۋى ءسوز باستادى.

&ndash؛ ءبىز ءسىزدى جاقسى بىلەمىز. ءسىز تەمىرحان ورىنقۇلوۆ دەگەن ارحەولوگسىز عوي. ءبىز الماتىدا انتيكۆاريات ساۋداسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرمىز،&ndash؛ دەپ تانىس­؛تىردى وزدەرىن.

تەمىرحاننىڭ ءىشى قىلپ ەتە قالدى. تاياۋدا قورىمدى قازۋ كە­؛زىندە تابىل­؛عان ايەلدەردىڭ كونە اشەكەيلەرىن جانىنداعى جول­؛داستارىنان جاسىرىپ قا­؛لىپ، قالاداعى تانىستارى ارقى­؛لى وتكىزىپ، ازىن-اۋلاق اقشا تاپقانى بار. ءداۋ دە بولسا سولار­؛دىڭ جول سىلتەۋىمەن كەلىپ تۇر­؛عانىن اڭ­؛عاردى. مۇمكىن كاسىپ­؛كەر اتىن جامىلىپ قولعا تۇسى­؛رۋگە كەلگەن پروكۋراتۋرا قىزمەت­؛كەر­؛لەرى شىعار دەگەن دە وي كەلدى. سۇ­؛راق­؛تارى كۇماندىلەۋ كورىنگەن­؛دىكتەن سۇراقتى توتەسىنەن قويدى.

&ndash؛ ءيا، ماعان قانداي شارۋامەن كەلىپ تۇرسىزدار؟

&ndash؛ ءبىزدىڭ سىزگە ءبىر ۇسىنىسىمىز بار. اتىن ايتپاي-اق قويايىق، ءسىز­؛دىڭ ءبىر ارىپتەسىڭىز تاراز ما­؛ڭىن­؛­؛داعى ەجەلگى قالا ورىندارىن قازعاندا ءبىراز باعالى التىن زاتتار، كونە مونەتالار تاپقان ەكەن. جاسىرماي-اق قويايىق، ونى ءبىز «؛قارا بازار»؛ ارقىلى جاق­؛سى اقشاعا شەتەلگە وتكىزدىك. ار­؛حەولوگ اعامىز اقىسىنا مىناداي ءبىر مەرسەدەس ءمىندى.

&ndash؛ ونىڭ ماعان قانداي قاتىسى بار؟

&ndash؛ ءسىز كاسىبي ارحەولوگسىز جا­؛نە اندا-ساندا «؛قارا ارحەولوگيامەن»؛ دە اينالىساتىنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. بىزگە سول توڭىرەكتى قۇپيا تۇردە تاعى دا قازىپ كورۋ كەرەك بوپ تۇر. بىلەتىن ادامدار ءبىز وتكىزگەن التىن مونەتالاردىڭ ءالى ءبىرازى تابىلۋى كەرەك دەپ وتىر.

&ndash؛ قالعان مونەتالاردى سول تانىستا­؛رى­؛ڭىز ارقىلى ارشىپ الا بەرمەيسىزدەر مە؟

&ndash؛ ءوزىمىز دە سولاي ويلاعانبىز. ءبىراق ول كىسى ءۇش ايعا فرانسياعا تاعىلىمدامادان وتۋگە كەتكەن ەكەن. ءبىز كۇتە المايمىز، ۋا­؛قىت تاپشى، ار جاعىندا قىس كەلە جاتىر دەگەندەي.

تەمىرحان ارىپتەس تۋرالى اڭگى­؛مەنىڭ ءبارى وتىرىك ەكەنىن سەزىپ تۇر. قارا ارحەو­؛لوگيامەن اينالىساتىندار وزدەرىنىڭ سەنىمدى ادامىنان ەشقاشان ايىرىلمايدى. بۇلاردىڭ تاڭداۋى تەك وزىنە تۇسكەنىن اڭعاردى. ءبىر ۋاق جىلداپ ءجۇرىپ تاباتىن قىرۋار اقشانى ەكى-ۇش كۇندە ۋىستاپ قولىنا ۇستاعالى تۇرعانىن ويلاپ، التىن كۇرەككە كوبەسى سوگىلگەن قاسات قار­؛داي ازداپ ءجىبي باستادى.

&ndash؛ ارحەولوگيالىق ورىندى ءتيىستى ورگانداردىڭ رۇقساتىنسىز قاز­؛عانىمدى بىلسە ەرتەڭ مەنى قۋدالايدى عوي.

&ndash؛ ول جاعىنان قام جەمەڭىز. ءبارى قۇپيا جاسالادى. قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبارى قاراس­؛تىرىلعان جانە ءسىزدىڭ كولىك جۇرگىز­؛بەيتىنىڭىزدى ءبىلىپ ەڭ­؛بە­؛گىڭىزگە ءبىر مەرسە­؛دەستىڭ قۇ­؛نىن اقشالاي تولەسەك دەپ وتىرمىز.

ول ودان كەيىنگى جاعدايدى ەس­؛كە تۇسىرگىسى كەلمەدى. ميستيكاعا بەرگىسىز شىنجىر قاتار شىم-شى­؛­؛تىرىق وقيعالار ونىڭ ومىرىنە قارا داق تۇسىرگەن ەدى. قازىرگى سور­؛ماڭ­؛داي جۇرىسىنە سول تۇنگى وقيعا سەبەپ بولدى دەپ دولبارلايدى.

تەمىرحان ستۋدەنت كەزىندە قا­؛تار­؛لاستارىنىڭ اراسىندا زە­؛رەكتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن. قولى قالت ەتسە كىتاپ­؛حانادان تابىلىپ، شاڭ باسقان سيرەك قولجازبالاردى اقتارىپ، تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار قىرتىستارىن ۇڭگىپ، وزىنشە گيپوتەزالار جاساۋعا قۇمار ەدى. ءبىراز ۋاقىت تالاستىڭ ەجەلگى تاريحىنا بوي سۇڭگىتتى. تالاس عا­؛زاۋاتىنا قا­؛تىستى ول دەرەكتەر جادىندا ءالى دە ساق­؛تاۋلى. VIII عاسىردا ەجەلدەن اتاقو­؛نىسىنا اينالعان تالاس ايماعىن مەكەن­؛دەيتىن تۇرىك تايپالارىنىڭ ارا­؛سىندا تۇتانعان الاۋىزدىق قى­؛تايدىڭ تاڭ پات­؛شالىعىنىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ باتىس شەكارانى كەڭەيتسەك دەگەن زىميان جوس­؛پارلارىنا ءدوپ كەلگەن تۇس بولاتىن. ىشكى قىرقىستاردى ەدەل-جەدەل پايدالانعان قىتايلار جەتىسۋ وڭىرىنەن شاش قالاسىنا دەيىنگى الىپ ايماققا قول سۇعا باستادى. يسلامدى جاڭا قابىلداپ جاتقان تۇرىك تايپالارى ارا-تۇرا تالاس، شۋ وزەندەرىنىڭ بو­؛يىندا كىشى قاقتىعىستارعا بار­؛عانىمەن عازاۋات سوعىسىن جاريالاپ، شەشۋشى اشىق مايدانعا شىعۋعا ءالى دە دايىن ەمەس ەدى. وڭ­؛­؛مەڭدەپ وكپە تۇسقا جەتىپ قال­؛­؛عان جاۋعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن قول استىنداعى حالقىنا يمان­؛­؛­؛دىلىعىمەن، ادىلدىگىمەن تا­؛نىلعان تالاس بيلەۋشىسى تار­؛حان قاعان مۇسىلمان ارابتار­؛دان كومەك سۇراۋىنا تۋرا كەلدى. ماۋرەنناھرداعى ۇلى ورتا­؛لىق­؛تاردىڭ ءبىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇزدەگەن مىڭ اسكەر جو­؛رىققا جينالدى. قىتايلاردىڭ دا اسكەرى وسىعان جەتەعابىل-تىن. تالاس وزەنى بويىندا بەس كۇنگە سوزىلعان ۇلى شايقاستا تۇرىك-اراب اسكەرى قىتايلارعا جويقىن سوققى بەرىپ، اتامەكەندى قورعاپ قالدى. تارحان قاعان قيان-كەسكى ۇرىستا شاھيد بولعان مىڭداعان باۋىرلارىنىڭ يمانىن ءوزى ءۇيىرىپ، كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ، كوزىنە جاس كەلدى. ءبىر كەزدە قىزىلجالقىندانىپ باتىپ بارا جاتقان كۇنگە شاعىلىسقان تالاس وزەنىنە كوز تىكتى. كۇننىڭ رەڭىنە قاراي سۋ دا قىزارىپ كەتكەندەي. وزەننىڭ جاعاسىنا بارىپ، ء«؛بىسمىللا»؛ دەپ قولىن شايۋعا الا­؛قانىنا سۋ تولتىرعاندا عانا بايقادى. شاھيدتەردىڭ سۋشا اققان قانى ارالاسقان تالاستىڭ سۋى دا قىپ-قىزىل قان تۇستەس بولىپ كەتكەن ەكەن. تارحان قاعان سول ساتتە بۇل دۇنيەنى تارك ەتىپ، اللا تاعالا جولىندا جانىن قۇر­؛بان ەتكەن شاھيدتەردەن جانىم ارتىق ەمەس دەپ، ءوزى وتىرعان جەردەن قىلۋەت قازدىرىپ، ءدام-تۇزى تاۋسىلعانشا جەر استىندا دۇعا جاساپ وتكەن.

تەمىرحان توبەنى قازاردا ويىنا ورالعان وسى وقيعا دەنەسىن تىتىركەندىرىپ جىبەردى. تاريحي كار­؛توگرافيا بويىنشا قورىم كونە قالانىڭ ورنى ءارى شايقاس وتكەن جەرمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. مانا كۇزدىڭ قارا سۋىعىنا بويى توڭازي باستاعان سوڭ ريۋك­؛زاگىندەگى جارتى شولمەكتى قىل­؛قىل­؛داتىپ جۇتىپ العان. مەتالل ىزدەيتىن دەتەكتورىن ىسكە قوسىپ، توڭىرەكتى ءبىراز ارالاپ كوردى. ءبىر كەزدە قۇرالىنىڭ جارىعى جىلپىلداپ، دىبىس بەرە باستادى. كاسىبي سەزىمتالدىعى نە دە بولسا ءبىر قۇپيا دۇنيەگە تاپ كەلگەنىن اڭعاردى. ول بۇل ورىندى ءۇش كۇندەي قازدى. ارا-تۇرا قىش قۇمىرالاردىڭ سىنىعى كەزدەسەدى. قارايىپ كەتكەن ۇساق-تۇيەك تيىندار تابىلادى. ازىرگە اسا قۇندى دانەڭە قو­؛لى­؛نا ىلىكپەدى. ءۇشىنشى كۇنگى جەر قازۋدا ءبىر جارتىلىقتى ۇرت­؛تاپ ءجۇرىپ، قاس قارايعانىن دا بايقاماي قالىپتى. شاتىرىنىڭ جانىنداعى وشاققا وت تۇتاتىپ، كۇنى بويعى بەرەكەسىز قوزعالىستان ءبىر ءسات تىنىستاپ وتىرعان. ءبىر مەزەتتە جانىنداعى توبەدەن وشاق­؛تاعى وتتىڭ جالقىنى تارىز­؛دەس تاعى ءبىر جارىق پايدا بولدى. كوزىن ۋقالاپ، ورنىنان تۇرىپ انىقتاپ تاعى ءبىر قارادى. توبە ۇستىندەگى جارىق ەندى ادام بەي­؛نەسىنە ەنىپ، قۇبىلاعا قاراپ ناماز وقىپ وتىرعان اقساقالدى كوردى. ءتۇس كورگەندەي ءمىز باقپاي تۇرىپ قالعان ەكەن. اقساقال نامازىن وقىپ بولىپ بەتىن سيپادى دا، ورنىنان تىك تۇرىپ، تەمىرحانعا تەسىلە قارادى. اشۋلى جۇزبەن قولىنداعى اسا تاياعىن تەمىرحان جاققا ءبىر نۇسقادى دا، تەرىس باتا جاساپ، كەرى بۇرىلىپ باتىس جاققا اياڭداپ كەتىپ بارا جاتتى.

 ؛

* * *

&ndash؛ كوكە، اراققا اقشا تابۋ ءۇشىن كور دە قازىپ ءجۇرسىز عوي. ونىڭ قاسىندا مىناۋ ءوزىڭىزدىڭ سۇ­؛يىكتى كاسىبىڭىز عوي. ونىڭ ۇستىنە، باسىڭىزعا ءۇي، استىڭىزعا ماشينا مىنگىزگەلى تۇرمىن.

&ndash؛ اينالايىن، باۋىرىم. ەگەر سەن باسقا جەردى ايتساڭ اقىسىز ايلاپ جاتىپ قازۋعا دا دايىنمىن. ءبىراق شىنىمدى ايتامىن، ول توبەگە ەندى جولامايمىن. سەبە­؛بىن دە سۇراما.

&ndash؛ ءبارىن ءبىلىپ تۇرساڭىز تىم بولماسا توبەنىڭ قاي بۇرىشىن قازۋ كەرەكتىگىن ايتىڭىزشى. ءوزىم-اق بىتىرەمىن بار شارۋانى.

&ndash؛ ايت دەسەڭ ايتايىن، ءبىراق ەرتەڭ ءوزىڭ وكىنىپ جۇرمە. توبەنىڭ قۇبىلا جاق تۇسىندا ۇلكەن قىزىل تاس جاتىر. سول تاستىڭ ماڭايىن باجايلاپ قاراساڭ بۇرىننان قا­؛زىلعان جەردىڭ ورنى بار. ول بەيىتتىڭ ورنى. سول بەيىتتىڭ اقىم تۇسىنا كەلگەندە وڭ جاققا قاراي تاعى ءبىر مەتردەي تەرەڭىرەك قازىپ كور. الدىندا مەتالل دەتەكتور سول ماڭدى كورسەتكەن. بەيىت ورنىن قازاردا مال شالىپ، قان شىعار­؛عانىڭ دۇرىس شىعار. ول ءوزى وتە ءبىر اۋليەلى جەر.

&ndash؛ تەماعا، ءالى دە ويلانارسىز، مۇمكىن بىرگە بارارمىز؟

&ndash؛ جوق.

ەرمۇرات تەمىرحاننىڭ ۇيىنەن بۇلقان-تالقان بولىپ شىقتى. پى­؛شاق كەسكەندەي ونىڭ ۇزىلدى-كەسىلدى جاۋابى قاراداي جىنىن كەلتىردى. اۋەلگى ەسەبى دۇرىس شىق­؛پاعان­؛دىقتان با ءتۋابىتتى يىلگىش­؛تىگى­؛نەن ينەنىڭ جاسۋىنداي دا جۇرناق قالمادى. اقىر اياعىندا تەمىرحانمەن جاز­؛عىتۇرىمعى ناي­؛زاعايداي شارپىسىپ، اۋزىنا كەلگەنىن اياماي اقتاردى. جول-جونەكەي دە سىرتىنان سىباپ، «؛قاڭعىپ كەلگەن وسىنداي القاشتار اۋىلدى بۇزادى»؛ دەپ جۇرتتىڭ اتىنان ءسوز سويلەپ كەتكەنىن ءوزى دە بايقاماي قالدى.

سول كۇنى ىمىرت ۇيىرىلە ەر­؛مۇرات قۇرال-سايمانىن ماشيناسىنا سالىپ جالعىز توبەگە باردى. قىزىل تاس توبەنىڭ ەتەك جا­؛عىندا تۇر. فوناريكتىڭ جارى­؛عىمەن ماڭايىن باعدارلاپ كوردى. تەمىرحان الداماعان ەكەن. جاس توپىراقتىڭ شاشىلعان تۇسىنا جاقىنداپ بارعاندا قازىلعان جەردىڭ ورنى ۇڭىرەيىپ تۇر. شۇڭ­؛قىرعا ءتۇسىپ، ەدەل-جەدەل ىسكە كى­؛رىسىپ، كۇرەگى باتقان جەردىڭ توپى­؛راعىن سىرتقا لاق­؛تىرا باستادى. بۇرىن بالا كەزىندە ءتۇن بالاسىندا تۇزگە شىققاننىڭ وزىندە ەلەگىزىپ تۇراتىن. بۇل جولى بو­؛يىندا ونداي قورقىنىش جوق. التىننىڭ بۋى قورقىنىشىنان باسىمىراق سياقتى سەزىندى. بەلۋاردان اسقاندا كۇرەگى قادال­؛­؛عان جەردەن جارق ەتىپ وت شىقتى. ادام­؛نىڭ باس سۇيەگى ەكەن. ودان ءارى ەسىندە جوق.

كوزىن اشسا كيىز ۇيدەگى توسەكتە جات­؛قانىن اڭعاردى. سىرتتا مال قايىرعان ەركەكتىڭ ايقايلاعان داۋسى ەستىلدى. ار­؛تىنشا ۇيگە كە­؛رىمبەك باس سۇقتى.

&ndash؛ ءا، ەرەكە امانسىز با؟ قور­؛قىپ كەتتىك قوي.

&ndash؛ مەن بۇل ۇيگە قاشان كەلدىم؟

&ndash؛ ەرەكە، تۇندە وتكەندەگى توبە­؛نىڭ جانىنان اتپەن ءوتىپ بارا جاتىپ، ما­؛شيناڭىزدىڭ جارى­؛عىن كورىپ، كەرى بۇرىلعان ەدىم. توبەگە شىعىپ قاراسام توپى­؛­؛راق­؛تىڭ ۇستىندە ءسىز ەس-تۇسسىز جا­؛تىر ەكەنسىز. شوشىپ كەتىپ كەۋ­؛دە تۇسى­؛ڭىزدى تىڭداپ كورىپ ەم، قۇدايعا شۇكىر، جۇرەگىڭىز سوعىپ جاتىر. دەرەۋ اتتىڭ الدىنا وڭگەرىپ ۇيگە الىپ كەلدىم. ماشي­؛نا­؛ڭىزدى بالالار وسى جەرگە جەتكىزىپ قويدى.

&ndash؛ شىنىمدى ايتسام ەشتە­؛ڭە ەسىمدە جوق.

&ndash؛ تۇندە ەسىڭىزدى جينادىڭىز. بالا­؛لاردى اۋىلعا دارىگەردى الىپ كەلۋگە جىبەرەيىن دەپ ەدىم، قارسى بولدىڭىز. سودان كەيىن تاڭعا دەيىن تىزەرلەپ وتىرىپ الىپ بىرەۋ­؛دەن كەشىرىم سۇرادىڭىز.

كەشقۇرىم ۇيىنە قايتتى. تۇندە ءتۇس كورىپتى. اق شاپان كيگەن ادۋىندى اقساقال اسا تاياعىمەن باسىنان اياماي ۇرىپ جاتىر ەكەن. وڭىندەگىدەي وڭمەنىنەن وتەر سوزدەر ايتتى. «؛ارۋاق اتقىر، نەگە مازا بەرمەيسىڭ. قانشاما شەيىتتىڭ قانى توگىلگەن جەردى توناپ بولدىڭ با؟»؛.

سول ءتۇن ەرمۇراتتىڭ تاعدى­؛رىن تاس-تالقان ەتكەندەي ەدى. ەر­؛تەسىنە جىن ۇرعانداي دەنەسى قالشىلداپ، دەمىگىپ، اۋزىنان اق كوبىگى بۇرقىراپ، استە-استە ەستەن تانىپ قالۋدى شىعاردى. بار جيعان-تەرگەنىن اياماي شاشىپ، مىقتى دەگەن دارىگەرلەرگە قانشا قارالسا دا سىرقاتىنىڭ سىرىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتا المادى. ەڭ قيىنى تۇندە ۇيقىدان قالدى. توسەگىنە جانتايىپ، كوزى ىلىنە بەرسە تۇسىنە سالدەلى اق­؛ساقال كىرىپ، كەڭىر­؛دەككە قول سالىپ، قىلقىندىرۋدى باستايدى. ەندى بىردە ۇستىنە اق كەبىن كيىپ، كۇلپارشاسى شىققان باس سۇيەكتى جيناپ وتىرادى.

الاسۇرعان ايلار زىمىراپ ءوتتى. قۋرا­؛عان گۇلدەي قۇر سۇلدەرى قالعان ەر­؛مۇرات كوزىن اشقاندا اۋرۋحانا توسەگىندە تاڭۋلى جاتىر ەكەن. جانىندا جۇرگەن اق حالاتتى ەڭگەزەردەي جىگىتتەردىڭ ال­؛پەتىنەن ەسى اۋىسقاندار جاتا­؛تىن پالاتا ەكەنىن دولبارلادى. تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن ال­؛دىن­؛دا عانا كۇرەتامىرىنا سال­؛عان ءدارىنىڭ كۇشىنەن تاعى كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى. ءتۇس كورىپتى. بايا­؛عى يمەنشەكتەي بەرەتىن جا­؛سىقتاۋ بالالىق شاعى ەكەن. قاباعى قاتۋلى مارقۇم اكەسىنىڭ جەكىرە سويلەگەن سوزدەرى ەمىس-ەمىس قۇلاعىنا كەلدى. «؛ارۋاقتى شوشىتىپ نەڭ بار ەدى؟ سەنىڭ مال-جانىڭنىڭ يەسى، داۋلەتىڭنىڭ بەرەكەسى سول توبەدە جاتىر ەدى عوي. نە ىستە­؛دىڭ، بالام؟ ەندىگى تاع­؛دىرىڭ نە بولادى؟»؛.

ەرمۇرات توسەككە تاڭۋلى جاتقانىن ۇمىتىپ، ورنىنان اتىپ تۇرىپ، كەش تە بولسا ايعايلاپ كەشىرىم سۇراعىسى كەلدى. اتتەڭ، ال-دارمەنى جەتپەدى.

 ؛

قۋات بوراش

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ءجاۋدىر نارتاي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:03

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الىبەك بايبول

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:58

ەڭ قىسقا اڭگىمە. بولات شاراحىمباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:55

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اسحات ومىرباەۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:54

كۇلكى كەرۋەنى № 5

رۋحانيات • بۇگىن، 12:35

اقجايىقتا ايماقتىق فورۋم ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 12:28

ەلىمىزدەگى ەڭ ءوتىمدى كولىكتەر

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:17

توپاستىق جامان بولادى

100 • بۇگىن، 11:04

جاقسىنىڭ كوزىمەن جۇزدەسۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جامبىلدىڭ جومارت جاندارى

ايماقتار • بۇگىن، 09:41

مەسەناتتىڭ مىرزالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 09:38

ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق»

رۋحانيات • بۇگىن، 09:33

جازۋدىڭ ماشاقاتى

قوعام • بۇگىن، 09:31

الەمنىڭ ءابدىجامىلى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

كيبەرقىلمىس كۇشەيىپ بارادى

قوعام • بۇگىن، 09:25

جاڭا عارىش جۇيەسى – قازاقستاندا

قازاقستان • بۇگىن، 09:20

«ادامنىڭ كۇنى – اداممەن»

ايماقتار • بۇگىن، 09:16

التىن كۇز، ارايلى سالتانات

ايماقتار • بۇگىن، 09:15

قاۋىپسىز جولعا قاشان جەتەمىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:12

بالداققا سۇيەنگەن تاعدىر

قوعام • بۇگىن، 09:10

كومىر باعاسى كوڭىلگە قونىمدى ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

نان بولسا، ءان بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:49

بەلسەنە قاتىسۋ قاجەت

قازاقستان • بۇگىن، 08:45

بيزنەستىڭ دامۋىنا باستاعان فورۋم

قازاقستان • بۇگىن، 08:39

سەرىكتەستىك سەنىمدى نىعايتادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

قازاق مۋزىكاسىنىڭ قاراشاڭىراعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

دارالاپ ۇلى دالا ۇلاعاتىن

رۋحانيات • بۇگىن، 08:23

قىزىلشا اۋرۋىنا قىراعىلىق قاجەت

مەديسينا • بۇگىن، 08:20

پرەزيدەنت ارحيۆىنە – 25 جىل

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:18

امەريكامەن ساۋدا-ساتتىق ۇلعايادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:13

ۇقساس جاڭالىقتار