قازاقستان • 03 قازان، 2019

ۇلتتىق تەرمينولوگيا ماسەلەسى تالقىلاندى

33 رەتكورسەتىلدى

الماتىدا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كريتەريلەرى مەن پرينتسيپتەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەمينار بولىپ ءوتتى.  

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى تەر­مينولوگيالىق جۇمىس توبى­نىڭ وكىلدەرى، ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى، ەلىمىزدەگى جەتەكشى تەرمينولوگ عالىمدار، ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارداعى سالا ماماندارى جانە جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردىڭ تەرمينو­لوگيا سالاسىنا جاۋاپتى قىز­مەت­كەرلەرى قاتىستى.

«قازاق ءتىلى تۇعىرىنا تولىق­تاي قوندى دەپ ايتا المايمىز. 1990 جىلداردىڭ باسىندا ءار قازاق­تىڭ بويىندا ەيفوريا بار ەدى. بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ، قوعامدا تىلگە بايلانىس­تى ۇلكەن باستامالار كوتەرىلىپ، ونى قولدايتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى قالىڭ ەدى. بىراق سول كىسىلەر قازاق مەكتەبىنە بەرگەن بالالارىن كەيىن ورىس مەكتەبىنە اۋىستىرىپ الىپ جاتتى. قازاق ءتىلىنىڭ ازداپ كەرى كەتكەن شاعى باس­تالدى. جيىرما جىلدان ارتىق پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە جۇ­مىس ىستەدىك. سول جىلدارى بىرگە قىزمەت ىستەيتىن لاۋازىمدى تۇلعالار اقىلداسا كەلىپ، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن جولداناتىن قۇجاتتار مەن حاتتاردى قازاق تىلىندە دايىنداپ، كەلەتىن حاتتاردى دا قازاقشا قابىلداۋعا ۋادەلەستىك. ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىز مينيسترلىكتەردەن دە قولداۋ تاپتى. قازىر ءبارى دە جۇ­مىسىن وسى باستاما نەگىزىندە جال­عاس­تىرىپ كەلەدى، كوڭىلگە مەدەۋ بولاتىنى دا وسى»، دەدى جيىن­دى اشقان ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى الىبەك اسقاروۆ. رەسپۋبليكالىق سەمينار جۇمىسىنا مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ قاتىستى.

ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان «تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كري­تەري­لەرى مەن پرينتسيپتەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەميناردىڭ باستى ماقساتى – سالالىق تەرمينولوگيانى قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋ تۇرعىسىندا قاراستىرۋ جانە تەرميندەردى ىرىكتەۋ مەن رەسمي بەكىتۋگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتاردى ايقىنداۋ. ەلىمىزگە بەلگىلى فيلولوگ عالىمدار، اي­ماق­تاردان كەلگەن ءتىل ماماندارى مەملەكەتتىك تىلدەگى تەر­­مين­­­جاسامنىڭ جالپى با­عىت­­­تارىن بەلگىلەۋ، تەرمين شىعار­ما­­­شى­لىعى جۇيەسىن قايتا قۇرىلىم­­داۋدى قامتاماسىز ەتۋ، «Termincom.kz» سايتىنداعى ەلەكت­رون­­دىق الاڭدا بەكىتىلگەن تەر­مين­دەردى جۇرتشىلىققا ناسي­حات­تاۋ، قولجەتىمدىلىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ بارىسىندا باستى اقپارات كوزىنە اينالدىرۋ، تە­ر­مينولو­گيا سالاسىنا جاۋاپتى قىز­مەت­كەرلەرگە ادىستەمەلىك جاعى­­نان قولداۋ كورسەتۋ سياقتى وز­دەرى كۇن سايىن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر­­عان ماسەلەلەردى ورتاعا سال­دى. سالالىق تەرمينولوگيانى جان­­داندىرۋ، تەرميندەردى قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ نورمالارىنا ساي­كەس رەتكە كەلتىرۋ ماسەلەلەرى قوز­عا­لىپ، اركەلكى قولدانىلىپ جۇر­گەن كەيبىر ءساتسىز بالامالاردى وز­گەر­تۋ مەن تۇزەتۋ جولدارى ءسوز بولدى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاق ءتىلىن قو­عام­نىڭ بارلىق سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن قۋاتتى قاتىناس قۇرا­لى رەتىندە دامىتۋ تالابىن­دا ۇلتتىق تەرمينولوگيا ما­سەلەسىنىڭ الاتىن ورنى اسا جوعا­رى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۇلتتىق تەرمينولوگيا جاڭا ارناعا بەت بۇردى. ونىڭ ىشىن­دە تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كري­تەري­لەرى مەن پرينتسيپتەرى، تەرميندەردى اۋدارۋ، بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسى جانە تاعى باسقا وزەكتى جايتتار تۋرالى تىڭ ويلار ايتىلىپ، جۇيەلى تالقىلانىپ كەلەدى. كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ، ناتيجەسى پراكتيكالىق تۇرعى­دان قولدانىسقا ەنگىزىلىپ تە جاتىر. اتاپ ايتقاندا، مەملەكەتتىك باعدارلاما كورسەتكىشىنىڭ ينديكاتورى بويىنشا 2020 جىلعا دەيىن 27 000 تەرمين بەكىتىلۋى ءتيىس بولسا، بۇگىنگە دەيىن 24 300 تەرمين ءسوز جانە ءسوز تىركەسى بەكىتىل­دى. بەكىتىلگەن تەرميندەر قازاق ءتىلىن الەمدىك عىلىم مەن ءبىلىم­­نىڭ جوعارى ينتەگراتسيالىق دەڭ­­گەيى­نە ساي جەتىلدىرۋ باعىتىن­دا قىز­­­­مەت اتقارادى. ايتسە دە بەكىتىل­گەن تەر­ميندەردىڭ، اسىرەسە سالالىق عى­لىمدار تەرميندەرىنىڭ ساپاسى ءالى دە زەردەلەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. سالالىق تەرميندەردى ىرىكتەۋ، بىرىزدەندىرۋگە قاتىستى كوپتەگەن ۇسىنىس، قوعامدىق پىكىر اي­تىل­عانىمەن، وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي تۇجىرىمدار ناق­تى ايقىندالعان جوق. سول سەبەپ­تى ەلىمىزدە تىلدەردى قولدانۋ مەن دا­مىتۋدىڭ 2011-2019 جىل­دار­عا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­ل­اماسىن ىسكە اسىرۋ ماق­ساتىن­دا سالالىق تەرمينولوگيا­نى جۇيەلەندىرۋ ماقساتىندا تەر­ميندەردى بىرىزدەندىرۋ مەن ىرىكتەۋ كريتەريلەرىن بەلگىلەۋ، پرين­تسيپت­ەرىن ايقىنداۋ ادىستەمە­لىك سەميناردىڭ وزەگى بولدى.

ادىستەمەلىك سەميناردا پرە­زي­­دەنت اكىمشىلىگى جالپى ءبولى­مىن­ىڭ رەداكتسيالىق ساراپتاما جانە اكتىلەردى شىعارۋ سەك­تورى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بەكزادا ساعىن، پروفەسسور شەرۋباي قۇر­مانباي ۇلى، فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورلارى قۇ­رالاي كۇدەرينا، قارلىعاش ايدار­بەك سەكىلدى جەتەكشى تەرمينولوگ عالىمدار بايانداما جاساپ، نە­گىز­گى عىلىمي ۇستانىمدارىمەن ءبولىس­تى. باياندامالاردا ءسوز بولعان ماسەلە عالىمدار مەن ماماندار اراسىنداعى جارىسسوزگە ۇلاستى. سالا­لىق تەرمينولوگيانىڭ تۇيت­كىل­دەرىن جان-جاقتى تالقىلاي كەلە، ادىستەمەلىك سەمينارعا قا­تىسۋ­شى­لاردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرە وتى­رىپ، سوڭىنان قارار قابىلداندى.

قارار ءتورت نەگىزگى تارماقتان تۇرادى. قابىلدانعان قارار بو­يىن­شا تەرميندەردى بەكى­تۋ­گە ۇسىنۋدىڭ ءتارتىبى، تەر­مين­دەردى لينگۆيستەر مەن سالا ما­ماندارىنىڭ ساراپتاماسىنان وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ، تەر­ميندەردى ىرىكتەۋگە قويىلاتىن تالاپتار، تەرميندەردى قايتا بەكىتۋ ءتارتىبى بەلگىلەندى. سونداي-اق تەرمينكومنىڭ تالقىلاۋىنان وتكەن، تىلدىك اينالىمعا ەنىپ كەتكەن سوزدەردى ون جىلسىز قايتا تال­قىعا سالىپ، وزگەرتە بەرۋگە بول­مايتىنى ەسكەرتىلدى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار