ماجبۇرلىك پە, الدە قاجەتتىلىك پە؟
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا ءتۇرلى كەيىپكەردى كەزدەستىردىك, سان قيلى پىكىرگە قۇلاق استىق. كوزقاراستاردىڭ كوبى «كەدەرگى جوق, عىلىم كانديداتى بولا تۇرىپ دوكتورانتۋرانى قايتا وقۋ قاجەت ەمەس» دەگەن پىكىرگە سايادى. بىراق اينۇر اقىلجانوۆانىڭ جايى جۇرتتىڭ پىكىرىن ەكىگە جارادى. ول عىلىم كانديداتى اتاعىن يەلەنسە دە PhD دارەجەسىن الۋ ءۇشىن شەتەلدە دوكتورانتۋرانى قايتادان وقىعان. بۇل سوندا ماجبۇرلىك پە, الدە قاجەتتىلىك پە؟ ا.اقىلجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل – قاجەتتىلىكتەن تۋعان ارەكەت. الايدا وقىرمانىمىزدىڭ ويىنشا, بۇل – ماجبۇرلىك. ويتكەنى ءومىردىڭ قاق ورتاسىندا نەمەسە كۇش-جىگەرىڭدى وقۋعا جۇمساپ, ەندى عانا تابىس تابۋعا كوشەمىن, ەڭبەك ەتەمىن دەپ بىلەك سىبانعان شاقتا «سول دەڭگەيدى تاعى دا وقۋعا ءتيىسسىڭ» دەيتىن تالاپ توبەڭنەن ء«تونىپ تۇرسا», قانداي كۇيدە بولاسىڭ؟ ءجا, بۇل ماسەلە قيىندىق ەمەس, جاڭا ءبىر بەلەس تۋدىرعان ساراپشىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىنە كەلەيىكشى. «ادام ءومىر بويى وقۋ كەرەك. ول ەشقاشان ارتىق بولمايدى. ادامدار عىلىم كانديداتى بولىپ, PhD دەڭگەيىن قايتا وقىسا, ەكىنشى ءبىر ماسەلەنى ياكي سالانى زەرتتەۋگە كۇش جۇمسادى دەپ تۇسىنەمىن. مەن, ماسەلەن, عىلىم كانديداتىن كارديولوگيا سالاسىندا قورعادىم, ال دوكتورانتۋرادا گەنەتيكانى وقىدىم. ەكەۋى – ەكى سالا. بىراق ەكەۋى دە مەنىڭ قابىلەتىمدى, ءبىلىمىمدى, كاسىبيلىگىمدى, الەۋەتىمدى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى», دەيدى اينۇر. ونىڭ عىلىم كانديداتى اتاعىن دالەلدەيتىن قۇجاتىندا PhD ءسوزى جاقشا ىشىندە جازىلعان. ونىڭ پايىمداۋىنشا, PhD دارەجەسىن سۇراتقان ادامدا بۇل كورسەتىلمەگەن بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ا.اقىلجانوۆا جاپونياعا عىلىم كانديداتى اتاعىمەن بارعاندا, ونداعىلار مويىنداماۋ تۋرالى ءسوز قوزعاماعان جانە PhD ديپلومىن تالاپ ەتپەگەن.
تولەنەتىن اقىسى – تەڭ, دارەجەسى – بىردەي
ا.اقىلجانوۆا ايتقانداي, قاجەتتىلىك دەگەنمەن تۇبىندە ماجبۇرلىك جاسىرىن جاتقانداي. الدە مەملەكەتتىڭ تولەيتىن ستيپەندياسىنا قول سوزۋ ما؟ ءار سالانى دامىتۋعا دەگەن قاجەتتىلىك ءۇشىن بەرىلگەن مۇمكىندىك دەيىن دەسەڭ, عىلىم كانديداتىن قورعاعان سالادا, ءتىپتى تۋرا سول تاقىرىپتا قايتادان PhD وقۋعا بولادى. دەسە دە, وسى ماسەلەدەگى سۇراعىمىزعا ارنايى جاۋاپ جولداعان ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى فاتيما جاقىپوۆا ەلىمىزدىڭ عىلىم كانديداتتارىنا فيلوسوفيا دوكتورى PhD دارەجەسىن الۋدىڭ (دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىن مەڭگەرىپ, ديسسەرتاتسيا قورعاۋدىڭ) قاجەتى جوق ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى ونىڭ مالىمدەۋىنشە, 2011 جىلدان بەرى فيلوسوفيا دوكتورى PhD دارەجەسىن الۋ ءۇشىن قويىلاتىن ديسسەرتاتسيا مازمۇنى بويىنشا تالاپتار عىلىم كانديداتى دارەجەسىنە قورعالعان ديسسەرتاتسيالارعا قويىلاتىن قاعيدالارىنا ۇقساس. سوعان سايكەس عىلىم كانديداتىمەن فيلوسوفيا دوكتورى PhD دارەجەسىن يەلەنگەندەردىڭ قۇقىقتارى بىردەي. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس عىلىم كانديداتىنا جانە فيلوسوفيا دوكتورى PhD يەگەرلەرىنە بىردەي شامادا, ياعني ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 17 ەسەلەنگەن مولشەرىندە قوسىمشا اقى تولەنەدى. سونىمەن قاتار قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور (دوتسەنت) عىلىمي اتاعىنا دا وسى دارەجەسى بار عالىمدار بىردەي ۇسىنىلادى. سوندىقتان عىلىم كانديداتى مەن فيلوسوفيا دوكتورى PhD دارەجەلەرى ءبىر-بىرىنە بالامالى بولادى. «شەت ەلدەردە جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە عىلىم كانديداتى ديپلومى بويىنشا تۋىنداعان سۇراقتارعا, ونىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىنە قانشالىقتى بالامالى بولاتىنى تۋرالى ماسەلەگە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتى رەسمي تۇردە جاۋاپ بەرۋگە دايىن», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
دوكتورانتۋرا قايتا دايارلايتىن دەڭگەيدە بولعانى ما؟
ءيا, دارەجە دە, دەڭگەي دە, قۇقىق تا, تولەنەتىن اقى دا تەڭ بولسا, وندا عىلىم كانديداتى تۋرالى ديپلومى بارلاردىڭ دوكتورانتۋرانى وقۋىنا تىيىم سالاتىن زاڭدى كۇشى بار تالاپ ەنگىزۋ قاجەت شىعار. البەتتە بۇنى ءبىر سالادا, ءبىر تاقىرىپتا قايتادان مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا قاۋزاعىسى كەلەتىندەرگە ارنالعان تالاپ تەرىنگە ەنگىزۋ ءلازىم. ايتپەسە, عىلىم كانديداتى بولا تۇرا PhD دارەجەسىن الۋ ءۇشىن تاعى وقىسا, وندا دوكتورانتۋرا دەگەنىڭىز عالىم قالىپتاستىراتىن ەمەس, قايتا دايارلايتىن دەڭگەي بولىپ شىعادى عوي. بۇل ماسەلەنىڭ, دالىرەك ايتقاندا, «اتاق جيعىشتار» مەن پىسىقايلارعا توقتاۋ سالۋدىڭ ەكىنشى ءبىر سالماقتى سەبەبى بار. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, ءبىر دوكتورانتتى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قانشاما قارجى بولىنەدى؟ ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ءبىر دوكتورانتقا 82 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ستيپەنديا بەرىلەدى. ەكولوگيالىق احۋالى ناشار ايماقتارداعى دوكتورانتتارعا 100 مىڭ تەڭگەگە جۋىق تۇسەدى. ورتا ەسەپپەن ءبىر دوكتورانتتىڭ ستيپەندياسىنا ءۇش جىلدا 3 ملن 200 مىڭ تەڭگە قارجى تولەنەدى. بۇدان بولەك, ونىڭ شەتەلدە تاعىلىمدامادان وتەتىنىنە (بارۋ-قايتۋ جولاقىسى, پاتەر نەمەسە قوناق ءۇيدىڭ اقىسى) كەتەتىن قارجىنى قوسىڭىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بىزگە بەرگەن دەرەگى بويىنشا, تەك جولاقىنىڭ وزىنە 2 مىڭ دوللار, قازىرگى كۋرسپەن 770 مىڭ تەڭگە كەتەدى ەكەن. جىل سايىن دوكتورانتۋراعا 300-ءدىڭ اينالاسىندا گرانت بولىنەدى, ونىڭ ىشىندە قانشا ادام عىلىم كانديداتى بولسا دا قايتادان دوكتورانتۋراعا تۇسەتىنى بەلگىسىز. ماسەلە – دوكتورانتتىڭ ءوزى دە ماردىمسىز دەپ جۇرگەن ستيپەندياسىندا ەمەس, مەملەكەت قارجىسىن ءبىر تاقىرىپتى دارەجەسى بىردەي ەكى اتاقتى الۋ ءۇشىن يەلەنەتىنىندە. عىلىم كانديداتتارى دوكتورانتۋرانى ء(بىر سالا, ءبىر تاقىرىپتى) سول اقشاسى ءۇشىن عانا وقيتىنداي. ويتكەنى عىلىم كانديداتى اتاعىن الۋ ءۇشىن دە سول 3 جىلداي ۋاقىت, سونشالىقتى كۇش-جىگەر كەتەدى. بىراق وعان ستيپەنديا تولەنبەيدى جانە شەتەلگە ۇكىمەت قارجىسىنا بارۋ اتىمەن جوق.
تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى – ادامىندا
كەيبىر ەسەبى تۇگەلدەر اقشا مەن شەتەلگە شىعۋ ءۇشىن وقىدى دەلىك, الايدا العاشقى كەيىپكەر سەكىلدى كەدەرگى كورەتىندەر, وقۋعا ۋاقىت جوعالتۋدان گورى ەڭبەكپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر قايتپەك كەرەك؟ دوساي كەنجەتاي ەلدەن فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن, ال تۇركيادان تەولوگيا بويىنشا دوكتورانتۋرانىڭ ديپلومىن العان. «مەن فيلوسوفيا ينستيتۋتىنان كانديداتتىق قورعاۋعا ءبىر تاقىرىپ الدىم, ارتىنشا انكاراداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوكتورانتۋراسىنا ءتۇستىم. مەن سەكىلدى ەكى ءتۇرلى سالانى وقىپ, قورعاعاندار بولسا مەيلى, ال ءبىر سالا, ءبىر تاقىرىپتى قايتا-قايتا وقۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ مىسالى, جوعارىداعى ا.اقىلجانوۆانىڭ جاعدايى – بىزدە از زەرتتەلگەن نازىك سالا. مىنە, وسىنداي ۇقساستىق بولسا دا, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن ءتۇرلى سالادان قورعاسا ءجون. ال ستيپەنديا نەمەسە جاي اتاق ءۇشىن ەكەۋىن بىردەي ءبىر ماسەلەدە قورعاۋدى قولدامايمىن», دەيدى د.كەنجەتاي. ونىڭ ويىنشا, بارلىعى ادامنىڭ وزىنە كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر الەۋەتى جوعارى, بىلىكتى مامان بولىپ تۇرسا, PhD ەمەس, ماگيستراتۋرا بىتىرمەسە دە جۇمىسقا الادى. «ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە عىلىم كانديداتى دارەجەسىن العان ازاماتتاردىڭ تۇركيادا ەش كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن بىلەمىن. عىلىم كانديداتى بولا تۇرا PhD سۇراتسا, نوستريفيكاتسيادان وتكىزەدى», دەيدى.
تەولوگتىڭ ايتقانىن گەنەتيك, جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ماقسات جاباعين دە راستايدى. جاس عالىم دا ەلىمىزدەن عىلىم كانديداتى اتانىپ كەتكەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا اقش-تا ەش قيىندىقسىز, قايتادان دوكتورانتۋرا وقىماي-اق ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تانىستارى كوپ ەكەنىن جەتكىزدى. ءوزى دە رەسەيدەن العان عىلىم كانديداتى اتاعىن بۇكىل جۇمىستارى مەن قاجەتتى قۇجاتتارىن تولىق وتكىزىپ, ەكى ايدان كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتىنەن PhD دارەجەسىن انىقتايتىن ديپلوم العان. بىراق بۇل ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ستيپەنديانى الىپ, ءۇش جىلىن سارقىپ, تاعى دا دوكتورانتۋرا وقىماعان.
تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى ادامىنا تىكەلەي بايلانىستى دەسەك تە, بۇل جالعىزدىڭ جايى بولماۋى بەك مۇمكىن. ءبىر ادامدا كەزدەسكەن جايت ەكىنشى بىرەۋدىڭ باسىنا تۇسپەسىنە كىم كەپىل؟ ەڭ ءارىسى – كەيىپكەردىڭ قالاۋى كاسىبي ءھام ادامي تۇرعىدان دا ورىندى بولىپ تۇر. ويتكەنى قاجىر-قايرات جۇمساپ جينالعان ءبىلىم ەلگە, قوعامعا, تىم بولماعاندا سول ادامنىڭ وزىنە ءناسىبىن بەرۋى كەرەك قوي. قوعامدا ونسىز دا از وسىنداي كوزقاراستاعىلارعا كەدەرگى كەسە كولدەنەڭ كەلمەسە دەيسىڭ.
