بۇگىندە مۇعالىمدەردىڭ اراسىندا وقۋدى سىرتتاي بىتىرگەندەردىڭ كەزدەسەتىنى راس. ال مۇعالىمنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتكەندە 1993 جىلى جوعارعى كەڭەستە ءبىلىم بەرۋ تۋرالى ءبىرىنشى زاڭ قابىلدانىپ, ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن مۇعالىمدەردىڭ اپتالىق جۇكتەمەسى 18 ساعاتتان 14 ساعاتقا, ال مەكتەپكە دەيىنگى بالاباقشالار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇكتەمەسى 24 ساعاتتان 20 ساعاتقا دەيىن قىسقارتىلعان بولاتىن. وسى تاجىريبەنى پايدالانا وتىرىپ, ۇنەمدەلگەن ۋاقىتتى شىعارماشىلىق ءارى ادىستەمەلىك دايىندىققا باعىتتاۋدىڭ الەۋەتى زور. ال جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا مولىنان مۇمكىندىك بەرەدى.
باستى قۇجاتتا جەرىمىزدىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىندىعى جانە وسى تۇرعىداعى ارتىق اڭگىمەلەرگە توسقاۋىل قويۋ قاجەتتىلىگى دە جايدان-جاي ايتىلعان جوق. وسى تۇستا ماسەلەنى شەشۋ تەتىكتەرى قالاي جۇزەگە اسادى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي كەلە جەردى ساتۋعا 5 جىل موراتوري جاريالانعانىمەن دە ونىڭ زاڭمەن ناقتى شەگەلەنبەگەندىگىن ايتار ەدىم. ارتىق-اۋىس اڭگىمەلەردىڭ تۋىنداپ وتىرعانى دا وسىنىڭ سالدارى. سوندىقتان دا جەر كودەكسىندە «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى, جالعا بەرىلمەيدى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا دا ساتىلمايدى, تەك جالعا بەرىلەدى» دەگەن مازمۇنداعى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, زاڭمەن شەشىلگەنى ابزال. ال جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە توقتالاتىن بولساق, الماتى شەڭبەرىندە 50-100 شاقىرىم جەرلەردىڭ يەسى كىم ەكەندىگىنە ءتيىمدى-ءتيىمسىز پايدالانىپ جاتقاندىعىنا ارنايى ساراپتاما جۇرگىزسەك, لاتۋفينديستەردى سول تۇستا انىقتاعان بولار ەدىك. ال قازاقتىڭ كودى جەر دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. وسى تۇستا 2016 جىلى ۇكىمەتكە «تىڭ جەردى يگەرۋ ارقىلى قازاق ەلىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋ (قازاق ءورىسى)» مازمۇنىندا جولدانعان جوبا-حاتىمىزعا ءالى كۇنگە تۇشىمدى جاۋاپ بولماعانىن ايتا كەتكىم كەلىپ وتىر. ال ونىڭ بارىسىندا جۇمىسسىز جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارى كەلتىرىلگەن بولاتىن.
ال جولداۋدا ايتىلعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى 25 پايىزعا قىسقارتۋ ورىندى ماسەلە. كەزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى 30 پايىزعا قىسقارتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقانداردىڭ ءبىرى رەتىندە دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە باسقارۋ دەڭگەيلەرى از بولعان جاعدايدا باسقارۋدىڭ ءتيىمدى بولاتىندىعىنا نازار اۋدارعان ەدىم. مىسالى, شەتەلدەردە 6-7 دەڭگەيگە دەيىن ءتيىمدى سانالادى. ال ءبىز كوپ دەڭگەيلى باسقارۋمەن اۋەستەنىپ كەتتىك تە, كورسەتكىش 12-13 دەڭگەيگە جەتتى. ونىڭ سىرتىندا باسقا وبلىستار دا بار. ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسىندە بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك شىعىندى 15-20 پايىزعا, كوپ دەڭگەيلى بيلىكتىڭ اپپاراتىن كەم دەگەندە 20-30 پايىزعا قىسقارتقان ءجون. ىسىراپسىز, شىعىنداردى بارلىق دەڭگەيدە ازايتىپ, ۇنەمدەلگەن ميلليارد قاراجاتتى رۋحانيات پەن əلەۋمەتتىك سالاعا بولگەن دۇرىس. ال ەكىنشىدەن, بىلىكتى, كəسىبي ماماندار دايارلاۋ باعدارلاماسىن جاساپ, اسىرەسە ينجەنەر-تەحنولوگتاردى وقىتۋ ساياساتىن قولعا الۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلمايىنشا ميللياردتاعان قارجى قۇردىمعا سىڭگەندەي قالتالارعا قۇيىلا بەرەتىنى ءسوزسىز. تورتىنشىدەن, قارجى-سالىق جۇيەسىن جاڭاشا رەتتەۋ كەرەك: بايلارعا سالىق كورسەتكىشىن ەسەلەپ كوبەيتىپ, ال كىشى كəسىپكە جەڭىلدىك جاساۋ كەرەك. بەسىنشىدەن, قازاقستاندا دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر ىسكە اسىپ, مەملەكەتتىڭ ساياسي ماقساتتارى وتە ناقتى ءارى سەنىمدى بولۋى قاجەت. مəسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەردىڭ تəجىريبەسىمەن قازاقتىڭ مەنتاليتەتىن ۇيلەستىرە وتىرىپ مەملەكەتىمىزگە ساياسي, əلەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, رۋحاني, عىلىمي-تەحنيكالىق, ياعني تۇبەگەيلى مودەرنيزاتسيا جاساۋ قاجەتتىلىگى تۇر.
ال بەيبىت شەرۋگە شىعۋ ماسەلەسىنە, جالپى دەموكراتياعا پرەزيدەنت تاعى دا ءبىر قادام جاسادى. بۇل جەردە ادام قۇقىعى, ءسوز بوستاندىعى, وي پىكىرلەرىن اشىق ايتۋ تۋرالى ايتىلدى. ەڭ ماڭىزدىسى – قوعامدىق پىكىرلەردى تالقىلاۋ ارقىلى بيلىككە جەتكىزۋ. اشىعىن ايتۋ كەرەك, اكىمدەر مەن مينيسترلەردىڭ حالىقپەن اراسى الىستاپ بارادى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر حالىقتىڭ 30 پايىزى بيلىكتىڭ باسقارۋ جۇيەسىنە تەرىس باعاسىن بەرسە, ونداي اكىمشىلىك جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى. جالپى اكىمدەر مەن مينيسترلەردىڭ ساياسي-ەڭبەك تيىمدىلىگىن باعالاۋ ولشەمدەرى كەرەك. ونىڭ ىشىندە اكىمدەردىڭ قوعاممەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى, عىلىم مەن يننوۆاتسياعا اسا ءمان بەرۋى, دەنەشىنىقتىرۋمەن قوسا جەرگىلىكتى حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتۋى, شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى, ت.ب. بولۋ كەرەك.
2020 جىلدان باستاپ شاعىن كاسىپكەرلىكتى 3 جىلعا دەيىن تەكسەرۋدى توقتاتۋ ۇسىنىسى وتە قۇپتارلىق ماسەلە. ول ءۇشىن «كىشى يننوۆاتسيالىق بيزنەس» تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى ءتيىس. بۇل جەردە ايتا كەتەتىن جاعداي, كىشى يننوۆاتسيالىق بيزنەستى دامىتساق, جاڭالىقتىڭ ءبارى وسى سالادا جاتىر. ال وسىعان وراي زاڭ جوباسىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا ۇسىنعان ەدىك.
داعدارىس جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ تەرەڭ ترانسفورماتسياعا دۋشار بولاتىنى انىق دەسەك, ال ونىڭ ءوسۋ وزەگى شاعىن كاسىپكەرلىكتى ۇدەمەلى دامىتۋ ەكەنى انىق. قازىر بىزدە ونىڭ جالپىۇلتتىق ونىمدەگى ۇلەسى 20-25 پايىز. ال دامىعان شەتەلدەردە 50-70 پايىزعا دەيىن. ولاردا جۇمىس ورىندارى 70-80 پايىز شاعىن كاسىپكەرلىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سالاارالىق قۇرىلىم بويىنشا بىزدە كىشى كاسىپتىڭ دەنى ساۋدادا 42 پايىزعا دەيىن. وكىنىشكە قاراي, شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى وندىرىستە, ماشينا جاساۋدا 3-4, الەۋمەتتىك سالادا 2-3 پايىز عانا. پايدالانباعان مۇمكىندىگىمىزدىڭ وتە مول ەكەندىگىن وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. «شاعىن كاسىپكەرلىك – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ارباسىن ورگە سۇيرەيتىن وگىز». ال ونىمەن اينالىسقانداردى 1-2 جىل سالىقتان بوساتىپ, تابىسىنا قاراي بىرتىندەپ سالىقتى كوبەيتۋمەن قاتار نەسيە ساياساتىن دا 3-5 پايىزعا تومەندەتۋ قاجەت.
جولداۋدا ايتىلعان مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىندە رەفورمانى «سامۇرىق-قازىنادان» باستاپ ديۆەرسيفيكاتسيا جاساعان ءجون. ايتپەسە بۇل كومپانيا مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەتكە اينالىپ كەتتى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ برەندى مال ونىمدەرى مەن بيداي بولۋى ءتيىس. وسى سالالارعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, اسا ءمان بەرگەن ءجون.
قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەردە, اسىرەسە سوت جۇيەسىنىڭ ساپاسىن كۇشەيتۋ كەرەك. جالپى رەفورمادا, الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى جەردەگى سوتتاردى حالىق سايلاۋى ءتيىس ءارى ساياسي-دەموكراتيالىق كەزەڭ باستالۋى كەرەك. جۇمىسىن جاڭا باستاپ جاتقان پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەس وسى ماسەلەلەرگە باستى ءمان بەرگەنى ابزال. ماتەماتيكادا بەرىلگەن ەسەپتىڭ ءتۇبىرى بىرەۋ بولعانىمەن ونى شەشۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى ارقيلى. ال ەسەپتىڭ تۇبىرىنە قانداي جولمەن جەتەسىڭ, سول ءتيىمدىسى بولماق. بيلىك جۇيەسىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەسەپ قويىلىپ, ناتيجەسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالدى. ال پرەزيدەنت جولداۋى حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىن جاقىنداتۋعا باستاعان قادامعا اينالاتىنى انىق.
ورازالى سابدەن,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇيا اكادەميگى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
