قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا كوپۆەكتورلىق قاعيداسىن ۇستانا وتىرىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەس مەملەكەتتەرمەن – رەسەي, قىتاي, اقش, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, ەۋروپالىق وداق, ازيا جانە تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىمەن تەڭ, دوستىق قارىم-قاتىناستى, سونىمەن قاتار بۇۇ, تمد, ەاەو, شىۇ, ەقىۇ, اوسشك سەكىلدى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىستى نىعايتا تۇسەتىنىن مالىمدەگەن-ءدى.
پرەزيدەنت رەتىندەگى العاشقى شەتەلدىك ساپارىن رەسەيدەن باستادى. مۇنىڭ سەبەپتەرى جەتەرلىك. الەمدە قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن ورتاق شەكارا, ءبىر ەكونوميكالىق ۇيىم اياسىنداعى وداقتاستار, كورشى, ستراتەگيالىق ارىپتەس. قازاقستاننىڭ ساۋدا اينالىمىنداعى رەسەيدىڭ مەنشىكتى ۇلەسى 19 پايىزدى قۇرايدى. ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدە رەسەيلىكتەر قارجى قۇيعان 9 مىڭنان استام كاسىپورىن تابىستى جۇمىس ىستەپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى, ارينە ەسكەرىلدى.
وسى ورايدا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە رەسەيگە العاشقى ساپارىنا سيمۆولدىق ءمان بەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ء«سىز قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ دەڭگەيىن بىلەسىز جانە ءوزىڭىز دە بۇعان كوپ ۇلەس قوستىڭىز. ءسىزدىڭ بۇگىنگى ساپارىڭىز كەڭ اۋقىمداعى ەكىجاقتى وداقتاستىق بايلانىستارىمىزدى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەگەن ەدى ۆ.پۋتين.
ەكىنشى شەتەلدىك ساپار وزبەكستاندا جالعاستى. باۋىرلاس مەملەكەت ءارى ورتالىق ازياداعى ىرگەلى ەل. ەكونوميكالىق بايلانىس تا جاڭا كەزەڭگە قادام باسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر تاۋار اينالىمى 2,5 ميلليارد دوللارعا جەتتى. وزبەكستانعا ساپارى بارىسىندا ونىڭ كولەمىن 5 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋگە ۋاعدالاستى. سونداي-اق 2019 جىل «قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى جىلى» بولىپ جاريالاندى. بۇل – ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن كورسەتەدى.
كەلەسى ساپارلاردىڭ قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا جالعاسۋىنىڭ دا ماڭىزى زور. بىرىنشىدەن, بىشكەكتە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. بۇگىندە شىۇ حالىقارالىق ارەنادا ايتارى بار ىرگەلى ۇيىمعا اينالعانى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا وعان ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كوپتەگەن مەملەكەت مۇشەلىككە ءوتتى. بۇل جولعى جيىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعى تالقىلاندى. قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا ايماقتاعى تىنىشتىق كىم-كىمگە دە كەرەك. قىسقاشا ايتقاندا, اتالعان ۇيىمنىڭ قازاقستان سىرتقى ساياساتىنداعى الار ورنى ەرەكشە.
بۇدان بولەك, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەموراندۋمعا قول قويدى. مەملەكەت باسشىسى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆپەن, قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن, سونداي-اق اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحاممەد اشراف عانيمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
ال دۋشانبەدە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ كەزەكتى سامميتىنە قاتىستى. سونىمەن قاتار قاتار ءامىرى تاميم بەن حاماد ءال تانيمەن, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەستى.
تاياۋدا ق.توقاەۆ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارىپ قايتتى. مۇنىڭ دا ءوز سەبەبى بار. قىتاي – كورشىلەس جاتقان, الەمنىڭ الىپ ەكونوميكاسىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزگە كەلەتىن تاۋاردىڭ باسىم بولىگى دە وسى ەلگە تيەسىلى. قىتاي – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا جانە ەكونوميكا سالاسىنداعى اسا ءىرى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى بىلتىر 11,4 پايىزعا ارتىپ, 12 ميلليارد دوللارعا جەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قىتاي قازاقستانعا 20 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا سالدى. قازاقستان ارقىلى قىتاي جانە ازيانىڭ باسقا دا ەلدەرىن ەۋروپامەن, سونداي-اق تاياۋ شىعىسپەن بايلانىستىراتىن 5 تەمىر جول جانە 6 حالىقارالىق اۆتوكولىك جولى وتەدى. بۇل قازاقستان ارقىلى قىتايدان ەۋروپاعا جانە كەرى قاراي جۇكتەردى 15 كۇندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان جوعارى ساپالى بيداي ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىنى ءمالىم. قىتايعا ساپارى بارىسىندا وسى باعىتتى جانداندىرۋ ماسەلەسى ايتىلدى. بىلتىر قىتايعا ەكسپورتتالعان بيداي كولەمى 550 مىڭ تونناعا جەتتى. ەندى ونى 3,5 ەسەگە, ياعني 2 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا الەۋەتىمىز جەتەدى. سونداي-اق جىلىنا 100 مىڭ تونناعا دەيىن اس تۇزىن, ءسۇت ونىمدەرىن, قۇس ەتىن, سيىر ەتىن, قوي ەتىن, شوشقا ەتىن, ۇن, ءداندى جانە بۇرشاق, مايلى داقىلدار جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى كوپ دەڭگەيلى قارىم-قاتىناستىڭ بىتە قايناسقانىن كورسەتسە كەرەك. وسى ساپار بارىسىندا ينفراقۇرىلىم, ساۋدا, ينۆەستيتسيا, قارجى, اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنولوگيا سالالارىن قامتيتىن بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى.
مەملەكەت باسشىسى «ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ۇلعايتىپ, قىتاي نارىعىنا شىعارۋعا نيەتتى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەندەشە, سىرتقى ساياساتتاعى قادامدار مەملەكەتىمىزگە, ۇلتتىق بيزنەسكە, ءار ازاماتقا ناقتى پايداسىن تيگىزەدى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز.
ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا, ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى سويلەگەن سوزىندە دە بەيبىتشىل, تەڭگەرىمدى, سىندارلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزەتىنىن ايتىپ وتكەن-تۇعىن. سونداي-اق ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني, گۋمانيتارلىق سالالاردا ۇلتتىق مۇددەنى قورعايتىنىن دا مالىمدەدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مۇنىڭ العىشارتتارى جاسالدى. بۇعان ەلوردادا وتكەن كەزدەسۋلەردە دە كۋا بولدىق. مەملەكەت باسشىسى بۇگىنگە دەيىن 28 رەت شەتەلدىك قوناقتارمەن كەزدەسكەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بوروداۆكين, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دەۆيد حەيل, ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى پەتەر بۋريان, يسلام دامۋ بانكى توبىنىڭ پرەزيدەنتى باندار حادجار سەكىلدى مارتەبەلى مەيماندار بار.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەزدەسۋلەرى ەكى باعىتتا وربىگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ءبىرىنشىسى – ساياسي باعدار. ياعني, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دەۆيد حەيل, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى, ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى پەتەر بۋريان, اقش كونگرەسسمەندەرى دەۆين نۋنەس پەن ريك كروۋفوردپەن كەزدەسۋ ارقىلى پراگماتيكالىق, كونسترۋكتيۆتى, كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسي باعىتىمىزدى جالعاستىرا بەرەتىنىمىزدى بايقاتتى.
ەكىنشى باعىت – ينۆەستيتسيالىق-ەكونوميكالىق باعدار. قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى وقشاۋ, ەشكىممەن ارالاسپاي ءومىر سۇرە المايتىنى بەلگىلى. حالىقارالىق ارەنادا ۇلتتىق مۇددەمىزدى قاتاڭ ساقتاپ ءارى قورعاي وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان الەمدە ءوزىن بەيبىتسۇيگىش, اشىق, سەنىمدى مەملەكەت رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە جانە حالىقارالىق ىستەردە جاۋاپتى سەرىكتەس رەتىندە تانىلدى. ق.توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋدا قازاقستاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى حالىقارالىق سەنىمىن ءتيىمدى پايدالاناتىنىن جەتكىزگەن-تۇعىن. وسى باعىتتى ودان ءارى جالعاستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى فرانتسيانىڭ ەكونوميكا جانە قارجى ءمينيسترى برۋنو لە مەر, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سيريل ميۋللەر, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى سۋما چاكرابارتي, يسلام دامۋ بانكى توبىنىڭ پرەزيدەنتى باندار حادجار سەكىلدى الەمدىك ەكونوميكاعا ىقپالدى تۇلعالار مەن «Anadolu Group» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋندجاي وزيلحان, ExxonMobil Production Company پرەزيدەنتى نيل داففين, «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى مايكل ۋيرت سەكىلدى ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا سالعان كومپانيالار وكىلدەرىن قابىلداپ, الداعى دامۋ باعىتىمىز تۋرالى سۇحبات قۇردى.
ايتپاقشى, مىنا نارسەگە نازار اۋدارا كەتكەندى ءجون كوردىك. پرەزيدەنت كەزدەسۋدە اعىلشىن, فرانتسۋز, قىتاي تىلدەرىندە ەمىن-ەركىن سويلەيتىن پوليگلوت عانا ەمەس, سىرتقى ساياساتتىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن ساياساتكەر ەكەنىن سۇحباتتاسۋشىلارعا مويىنداتا ءبىلدى. بۇعان قىتايدا ەلشىلىكتە قىزمەت اتقارعانى, بۇۇ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى جانە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعانى ءوز سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. وسىندايدا ايگىلى تۇلعا نەلسون ماندەلانىڭ «ەگەر بىرەۋمەن تۇسىنىكتى تىلدە سويلەسسەڭ, ءتىل تابىسا الاسىڭ. ال ونىڭ انا تىلىندە سويلەر بولساڭ, ول سەنى جۇرەگىمەن تۇسىنەدى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ەندەشە, پرەزيدەنت ينۆەستورلاردىڭ انا تىلىندە سويلەۋ ارقىلى ولاردىڭ جۇرەگىمەن تۇسىنۋىنە جاعداي جاساعانىنا سەنىمىمىز مول.
جالپى, پرەزيدەنت سىرتقى ساياساتتا اسا ۇلكەن وزگەرىستەر جاساماي-اق, قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايىنان تۋعان كوپۆەكتورلى باعىتتى ۇستاناتىنىن كورسەتتى. ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ بارلىق لاۋازىمدارىندا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ءىس جۇزىندە ۇلكەن ساياساتتا تەپە-تەڭ جول ءجۇرىپ, ساياسات وليمپىنە شىقتى. حالىقارالىق ارەنادا ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋعا قاتىساتىن, الەمدىك دەڭگەيدە ورنى بار ساياساتكەرگە اينالدى دەپ كەسىپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
