جاھاندىق ءمانى بار جيىنعا ەۋروپا, ازيا, امەريكا اۋماعىنداعى 60-قا تارتا ەلدىڭ 130 ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن كوشباسشى وكىلدەردىڭ سالماعى مەن قۇرامى ءارتۇرلى, ولاردىڭ اراسىندا بۇۇ, يۋنەسكو سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, Microsoft, ۆۆس, Elsevier, Springer Nature, YODAK, AKSON سياقتى الەمگە بەلگىلى كومپانيالار, QS «World University Rankings» حالىقارالىق رەيتينگىنىڭ توپ-800 ساناتىنا كىرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسشىلارى, SUN, USRN, IREG Observatory ۇيىمدارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىن سارالاۋ بويىنشا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ مۇشەلەرى, ENAEE ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋدىڭ اككرەديتتەۋى بويىنشا ەۋروپالىق جەلىنىڭ ساراپشىلارى بار.
ب.ساپارباەۆ عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ يننوۆاتسيالىق باعىتتارىن ءسوز ەتۋگە جيىلعان قاتىسۋشىلارعا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى اسقار ءماميننىڭ جولداعان حاتىن وقىپ بەردى. «بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىك ماسەلەلەرىن شەشۋدە, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اكادەميالىق تاۋەلسىزدىك بەرىلدى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي, ءبىلىم بەرۋ, تەحنولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتەگى ىقپالىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇۇ ۇسىنعان ادامنىڭ دامۋ يندەكسى قازاقستان حالقىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. سىزدەردىڭ يننوۆاتسيالىق يدەيالارىڭىز, شىعارماشىلىق باستامالارىڭىز ىسكە اسادى جانە ادام كاپيتالىن ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن», دەگەن اسقار مامين ءوز سوزىندە.
بەردىبەك ماشبەك ۇلى الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتارعا ەلىمىزدە ءبىلىم سالاسىنا, اسىرەسە جاستاردىڭ وقۋىنا كوپ كوڭىل بولىنەتىنىن, ونىڭ ايعاعى رەتىندە قازاقستاندا 132 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى. وندا 600 مىڭ قازاقستاندىق جاس بۇگىنگى كەزەڭ تالاپ ەتىپ وتىرعان حالىقارالىق سۇرانىسقا ساي ءبىلىم الۋدا. جاستار ساياساتى تۋرالى ارنايى قابىلدانعان زاڭ كوپ مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. ەلباسى ۇسىنىسىمەن بيىلعى جىلدىڭ جاستار جىلى دەپ جاريالانۋى دا تەگىن ەمەس. سەبەبى ءاربىر مەملەكەتتىڭ بولاشاعى, كەلەشەكتەگى دامۋى ءبىلىمدى جاستارىنا تىكەلەي بايلانىستى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى حالىقارالىق ماڭىزدى شارانىڭ 22 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الاتىن قازۇۋ-دە وتكىزىلىپ وتىرۋىنىڭ مانىسىنە توقتالدى. ەڭ نەگىزگىسى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, وقۋ جوسپارلارى, مامان دايىنداپ وتىرعان فاكۋلتەتتەرى حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلەدى. كەلەر جىلى جوعارى وقۋ ورنى اتىن يەلەنىپ وتىرعان ۇلى عالىم ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى مەن ۇلى اقىن ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويلارىنىڭ كەڭ اۋقىمدا اتالىپ وتەتىنىن دە سۇيىنشىلەي جەتكىزدى.
جاھاندىق ءبىلىم ءسامميتىنىڭ وتۋىنە كەڭ قولداۋ ءبىلدىرىپ, قاتىسۋشىلاردى مەيماندوستىقپەن قارسى العان الماتى قالاسى بولسا, شاھار اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ بۇل ماڭىزدى باسقوسۋدىڭ وزىندىك ءمانى بار ەكەنىنە توقتالدى. قازۇۋ الەمنىڭ 130-دان استام جەتەكشى وقۋ ورنىن بىرىكتىرەتىن جىبەك جولى ۋنيۆەرسيتەتتەرى اليانسىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى بولا وتىرىپ, بىرقاتار ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىردى. ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق IT تەحنوپاركىن قۇرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. QS World Wide حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ فورۋمى ورتالىق ازيادا, سونىڭ ىشىندە الماتىدا العاش رەت ءوتىپ وتىر. ويتكەنى ءدال وسى جەردە ەلىمىزدىڭ جوعارى مەكتەبى قۇرىلىپ, جاقسى دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدەگى ءاربىر ءۇشىنشى ستۋدەنت الماتىدا وقيدى. وسىدان 15 جىل بۇرىن قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر QS University Rankings رەيتينگىنە تۇڭعىش رەت ەندى. ول كەزدە قازاقستاننان ءبىر عانا ۋنيۆەرسيتەت بولسا, 2019 جىلعا دەيىن 10 جوعارى وقۋ ورنى رەيتينگكە كىرگەن, ونىڭ التاۋى الماتىدا ورنالاسقان», دەدى قالا اكىمى ب.ساعىنتاەۆ.
بۇۇ تۇراقتى دامۋ جونىندەگى «اكادەميالىق ىقپال» باعدارلاماسىنىڭ عالامدىق حابى بولىپ تابىلاتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ءتيىمدى اتقارعانىن ايتا كەلىپ, رەكتور عالىمقايىر مۇتانوۆ حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن ماڭىزدى شارانىڭ ينتەگراتسيالىق ءبىلىم ۇدەرىسىنە تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى باياندادى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ اتىنان ءسوز العان قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يگور روگوۆ تا مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى ءىس-شارانىڭ قازاقستاندا ءوتۋى ەلدەگى جوعارى ءبىلىمنىڭ وزىق ۇلگىدە دامۋىنا, وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ەل ءيميدجىنىڭ وڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەتىنىنە نازار اۋداردى. ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز الەۋمەتتىك ليفتىلەردىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ, تالانتتاردى قولداۋ, كوشباسشىلار دايىنداۋ بولىپ تابىلادى» دەگەن ول, سوڭعى ون جىلدا قوردىڭ سىيلىعىنا 258 عىلىم, مادەنيەت جانە ونەر وكىلدەرىنىڭ يە بولعانىن ەلىمىزدىڭ تالانتتاردى قولداۋداعى ءتيىمدى باعىتىنىڭ مىسالى رەتىندە ءبولىستى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار ەسىمى ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلگەن ۇلى ويشىلدىڭ مادەني مۇراسىنا ارنالعان مۋزەيگە كەلىپ, ءال-فارابي تۋرالى قۇندى ماتەريالدار, الەم مۋزەيلەرى مەن كىتاپحانالارىنداعى تۇپنۇسقا جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەلەرى جانە زاماناۋي قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جاڭعىرۋى جونىندەگى اۋقىمدى قۇجاتتارمەن تانىستى. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاھاندىق ءسامميتى اياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى تاعى دا بىرقاتار شارا قاتار ۇيىمداستىرىلدى. حالىقارالىق شارا ءۇش كۇنگە سوزىلادى. باعدارلاما شەڭبەرى كەڭ – پلەنارلىق وتىرىستار, پانەلدىك پىكىرتالاستار, ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويۋ, الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسى وتەدى.
جان سادياك,
IREG Observatory اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, (بەلگيا):
– كونفەرەنتسيادا وتە ماڭىزدى تاقىرىپتا بايانداما جاسادىم. بايانداما ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» دەپ اتالادى. جالپىلاما وسىلاي اتاعانىممەن, اڭگىمە توركىنى «جاساندى زيالىلار» تۋرالى. «جاساندى زيالى» دەگەن نە, ايتپەسە كىم؟ ول – روبوت, ول – كوممۋنيكاتسياداعى جاڭا تەحنولوگيا, ول – نانوتەحنولوگيا. قازىر 3G تەلەفوندارىن شىعارىپ وتىرىپ, كومپانيالار 5G تەلەفوندارى تۋرالى ويلانىپ وتىر. الايدا 5G تەلەفونىن جاساندى زيالىلار عانا ەمەس, جالپى جۇرت قولدانا الاتىنداي تەحنولوگيا ورتاق ءبىر ماقساتقا توعىسۋى كەرەك. ادام جاڭا تەحنولوگيانىڭ وڭ اسەرىنەن قورىقپاي, كەرىسىنشە, ءوزى جاساۋعا ۇمتىلىس تانىتقانى ءجون. سەبەبى بۇگىنگى دامۋ تەك ىرىلىك پەن ىلكىمدىلىكتى عانا تالاپ ەتەدى. قازىر روبوتتار ادام اعزاسىنا كۇردەلى وتالار جاساي باستادى. الداعى 25-30 جىلدا الەمدە 800 ميلليون ادامنىڭ جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى تۋىپ تۇر. بۇل – تەرەڭ ويلانۋدى قاجەت ەتەتىن سۇراق. قازاقستانداعى باسقوسۋدا ءبىز وسىنداي ماسەلەلەردى تالقىلايمىز.
يرينا كراەۆا,
ماسكەۋ مەملەكەتتىك لينگۆيستيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, (رەسەي):
– ءبىزدىڭ لينگۆيستيكا ۋنيۆەرسيتەتى – تمد ەلدەرىنە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە موريس تەرەزا اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق شەت تىلدەر ينستيتۋتى رەتىندە بەلگىلى بولعان بەدەلى مەن ابىرويى جوعارى وقۋ ورنى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بايىرعى سەرىكتەسى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى وقىتۋشىلار مەن عالىمدار ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ قوزعالىپ وتىرعانى, سولاردىڭ جولىن بىرگە تالقىلاپ, شەشىمىن دە بىرگە ازىرلەيتىنىمىز ءۇشىن قۋانىشتىمىن. پايدالى, مازمۇنعا باي, پلەنارلىق وتىرىستار العاشقى كۇنى-اق باستالىپ كەتتى. وعان ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى كاسىبي ارىپتەستەرىمىزدىڭ بايانداما جاساپ, شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزۋى جاڭا عىلىمي باعىتتار, وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى تاجىريبە جيناقتاپ قايتۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە ءبىز 10 قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورنىمەن بىرلەسكەن مەموراندۋم نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ەكى جاققا دا پايدالى جەمىسىن بەرەتىن سەرىكتەستىك ءارى قاراي دا ءتيىمدى جوسپار نەگىزىندە بەلسەندى جالعاسىن تاباتىنىنا سەنىمدىمىن.
نۇر قيراباەۆ,
رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, پروفەسسور (رەسەي):
– QS – ءبىلىم جۇيەسىندەگى ەڭ ماڭىزدى رەيتينگتىڭ ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ءبىلىم بەدەلىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارى بويىنشا سالىستىرۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلگەنىنە كوپ بولا قويماسا دا, بۇل باسەكەلەستىككە قازىر بارلىق ماڭىزدى جوعارى وقۋ ورىندارى ىنتالى بولىپ وتىر. رەيتينگ دەڭگەيدىڭ قانداي ەكەنىن جانە قايدا, قالاي باعىت الاتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ قاتال كورسەتكىش. مەنىڭ بايقاۋىمشا, سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسى وتە بەلسەندى دامىپ كەلەدى. ەگەر جاڭىلىسپاسام, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – الەمدىك رەيتينگتە 207-ورىندا. سول سەبەپتى حالىقارالىق برەندكە اينالعان ەليتالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ىزىنەن ەرىپ, اراسىنان تابىلعانى ءۇشىن قازاقستان ماقتانۋى كەرەك. عىلىمنىڭ دامۋى ءۇشىن شەكارا بەلگىلەنبەگەن, ول ۇڭگىگەن سايىن تەرەڭىنە تارتا بەرەتىن شەتسىز-شەكسىز الەم. بۇل دەگەنىمىز – حالىقارالىق تاجىريبە, حالىقارالىق جوبالار, حالىقارالىق بايلانىستار.
الماتى
