الدىمەن ە.سولوۆەۆ قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك قوعامدىق-ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋعا باسىمدىق بەرىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تۇراقتى تۇردە شەشىمىن تابۋعا, ناقتى ناتيجەلەرگە نازار اۋدارۋىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
− قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جۇيەلى پوزيتسياسى مەن ساياساتى سايلاۋ كامپانياسىنىڭ جۇمىس جۇرگىزگەن كەزىنەن باستاپ بايقالا باستادى. ونىڭ اسىرەسە 2 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋى مەنىڭ ەرەكشە ەسىمدە قالدى. جولداۋ ساياسي بولىمنەن باستالادى. قازاقستان پرەزيدەنتى – ەل الدىنداعى جالپى تەندەنتسيانى تۇسىنەتىن ۇلكەن ساياساتكەر. سوندىقتان حالىقتى ناقتى قانداي ماسەلەلەر الاڭداتاتىنىن جاقسى بىلەدى. ونى شەشۋ جولدارىن دا ۇسىنىپ وتىر, – دەدى ە.سولوۆەۆ.
ساياساتكەر ءوز سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ەلدىڭ جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋدى كوزدەيتىنىن ايتتى. ەلدى قوعامدىق-ساياسي تۇرعىدا جاڭعىرتپاس بۇرىن, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن نازارعا العان ە.سولوۆەۆ بۇل رەتتە, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى حالىقپەن بايلانىستى ارتتىرۋ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ وڭتايلى شەشىمدەرىن قاراستىرۋ – ناتيجەلى باستاما ەكەنىن جەتكىزدى.
دوڭگەلەك ۇستەل مودەراتورى, قازاقستاندىق بەلگىلى ساراپشى ەرلان سايروۆ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەت باسشىلىعىنا كەلگەنىنە 100 كۇن تولۋىنا وراي پىكىر ءبىلدىرىپ, 100 كۇندە ىسكە اسقان باستامالار, باسىمدىق بەرىلگەن سالالار جايىندا اڭگىمەلەدى. وسى 100 كۇننىڭ ىشىندە كوز الدىمىزدا ەلدىڭ جاڭا ساياسي تاريحى قالىپتاسىپ, بىرقاتار ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋىنداعانىن ايتقان ساراپشى كەز كەلگەن ساياسي پروتسەسس – بۇل كۇردەلى ءارى اۋىر جول, وعان ساياسي قالاۋلاردىڭ قانداي دا ءبىر شيەلەنىسكەن داۋلارىن, قاقتىعىستار مەن قايشىلىقتار جانە مۇددەلەردى كەلىستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەتىنىن ايتتى.
− تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. قازاقستان الەمدىك يادرولىق قارۋلانۋعا قارسى قوزعالىستىڭ اۆانگاردى بولدى. ەتنوسارالىق سالادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مويىنداعان بىرەگەي فورمات قۇرىلدى. الايدا ق.توقاەۆ پرەزيدەنت بولاتىن ۋاقىتقا قاراي ەلدە كوپتەگەن الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق پروبلەمالار تۋىندادى. حالىق پەن مەملەكەت, ءتىپتى بيلىكتىڭ ءوزى دە الەۋمەتتىك ساۋىقتىرۋدى قاجەت ەتكەنى جاسىرىن ەمەس. ق.توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت بولۋى وسىنداي قىزۋ جاعدايدان باستاۋ الدى. حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى جانداندىرۋ, سەنىم ۇيالاتۋ ءۇشىن تىڭ رەفورمالار مەن باستامالار, اسىرەسە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى رەتكە كەلتىرۋدىڭ اسا قاجەتتىگىن بايقادىق, − دەدى ساياساتتانۋشى. سونىمەن قاتار ە.سايروۆ سان ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شيەلەنىسكەن تۇستا مەملەكەت باسشىسىنا پرەزيدەنت نەمەسە شەنەۋنىك ەمەس, تەڭ قۇقىلى ازامات رەتىندە ەل الدىنا شىعۋ مىندەتى تۇرعانىن, ادال ءارى ءادىل ديالوگقا نەگىزدەلگەن جاڭا فورمات قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداعانىن ايتتى.
− بيلىك قوعامنىڭ سۇرانىسى مەن تىلەكتەرىنە قۇلاق استى. مەنىڭ ويىمشا, قوعامدىق سانانىڭ تۇراقتالۋىنا كوپ جاعدايدا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوز كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. ازاماتتار ونى قولجەتىمدى كوشباسشى رەتىندە قابىلدادى. سونداي-اق جۇيەنىڭ ءوزى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋعا قاۋقارلى ەكەنىن كورسەتتى. ەۆوليۋتسيا ەلدىڭ ساياسي قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك سيپاتتاعى بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەردىڭ بولعانىمەن, ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا ىنتالى كۇشتەردىڭ بار ەكەنىن دە نازاردان شىعارماۋ كەرەكپىز. دەگەنمەن, بيلىك كەز كەلگەن جاعدايدى تەك بەيبىت تۇردە كەلىسىممەن شەشۋ كەرەك ەكەنىن ۇنەمى نازارعا الادى, − دەدى شارا مودەراتورى. ءسوز سوڭىندا بيلىكتىڭ «ۇلتتىق كونسەنسۋس» ازاماتتاردىڭ ەركىندىگى مەن قۇقىقتارىنا سۇيەنەتىن «اقىلعا قونىمدى قوعامدىق شارتقا» نەگىزدەلگەن جاڭا كونسترۋكتسيا قۇرۋعا تىرىسىپ جاتقانى ايتىلدى. ساياساتكەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 كۇنىن» توبىقتاي تۇيىندەگەندە – ونى تۇراقتىلىق, دەموكراتيا جانە وزگەرىستەرگە باعىتتالۋ سىندى ۇعىمدارمەن سيپاتتاۋعا نەگىز بار ەكەنىن جەتكىزدى.
اندرەي چەبوتارەۆ, ساياسي عىلىمدار كانديداتى:
– ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىسۋى بارلىق باعىتتا وزگەرىس ورناۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك. مەنىڭ ويىمشا, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 100 كۇن ىشىندە اتقارعان جۇمىسى قوعامنىڭ دامۋىنا, جاندانۋىنا باعىتتالعان شارالاردىڭ جۇزەگە اسقان 100 كۇنى بولماق. سول ارقىلى بيلىكتىڭ ءترانزيتى دەپ اتالاتىن پروتسەسس ورىن الىپ وتىر. بۇل مەرزىم ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ ەلدەگى جانە شەتەلدەردەگى ۇستانىمى مەن ىقپالى كۇشەيە ءتۇستى. اسىرەسە, بۇل ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋى تۇرعىسىندا اسا ماڭىزدى بولماق. ويتكەنى قازاقستاننىڭ كوپتەگەن سىرتقى ساياسي سەرىكتەستەرى, اسىرەسە اقش, ەۋرووداق, جاپونيا, كورشى مەملەكەتتەر رەسەي, وزبەكستان جانە قىتاي سياقتى الپاۋىتتارمەن تەڭ دارەجەدە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە ەل دامۋى ءۇشىن, قازاقستانننىڭ جاھاندىق ارەنادا مويىندالۋى ءۇشىن بىلىكتىلىك تانىتۋ اۋاداي قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ ەل دامۋىنىڭ كەلەشەكتەگى باعىتىن ايقىنداۋى, ناقتى قادامدار جاساپ, رەفورمالار ەنگىزۋى ونىڭ ەرىكتى ويلاي بىلەتىنىن, پرەزيدەنت كومانداسىنىڭ دايىندىعى مەن قارىم-قابىلەتىن ايقىندايدى. اسىرەسە, بيلىكتىڭ دەموكراتيالىق باعىتتاعى باسىمدىقتارى وڭ كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولۋدا.
پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەلدىڭ بولاشاقتاعى دامۋ جوسپارىن جاريالاۋ ارقىلى مىندەتتى جۇكتەمەلەردى ءتيىستى اتقارۋشى ورگاندارعا جەتكىزدى. بۇعان قوسا, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى ەلدەگى وسال سالالاردىڭ اشىق ايتىلۋىنا, ناقتى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ءدال وسى قارقىن مەملەكەتتەگى كادر ماسەلەسىندە دە كورىنىس تابادى. بۇرىننان كەلە جاتقان بىلىكتى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قاتارىن جاس ماماندار تولىقتىرۋدا. جالپى العاندا, پرەزيدەنتتىڭ تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, ءتيىستى وزگەرىستەردى ەنگىزۋ ارقىلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى كوزدەيتىنىن دۇرىس قادام دەر ەدىم.
ساتتار ءماجيتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
− قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كىرىسكەلى بەرگى 100 كۇنىن تەك تالداۋمەن عانا شەكتەلمەي, ونىڭ تاعىلىمدىق مانىنە دە باسا ءمان بەرگەن دۇرىس. وتكەنگە كوز جۇگىرتۋ ارقىلى كەلەشەكتەگى تىڭ قادامدارعا جوسپار جاساۋدى, ىلكىمدى جوبالاردى سارالاپ الۋدىڭ ءبىر ءادىسى رەتىندە قاراۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ ءار سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار, ىزگى باستامالار ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەرەتىنىنە سەنىم مول. پرەزيدەنتتىڭ 100 كۇنىنە تالداۋ جاساۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. جولداۋدا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ستراتەگيالىق دامۋ جولدارى ناقتى ءارى ايقىن كورسەتىلگەن. ەسكەرەتىنى, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن مەجەلەر مەن مىندەتتەر, جوبالار مەن جوسپارلار جولداۋدان ناقتى كورىنىس تاپقاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. ءبىر وسى مىسالدىڭ ءوزى جاڭا كەزەڭدە الەۋمەت پەن جەكە ادامعا دەگەن ناقتى بەتبۇرىس باستالىپ, ونىڭ تۇراقتى بولاتىنىن دالەلدەيدى.
تاريحشى مامان رەتىندە, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كەلۋىمەن ەلىمىزدىڭ جاڭا بەلەسى باستالعانىن ايتقىم كەلەدى. قاي ەلدىڭ وتكەنىنە كوز جۇگىرتسەك تە جاڭادان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلۋى قوعامدىق ماڭىزعا يە بولاتىن ۇلكەن وزگەرىستەرگە الىپ كەلەدى. ءدال سونىڭ ايعاعى رەتىندە ەلىمىزدىڭ تىزگىنىن جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ۇستاۋى مەملەكەتتەگى ساياسي قۇرىلىمداردىڭ وزگەرۋىنە, ەكونوميكالىق سالانىڭ ءارتاراپتانۋىنا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا, رۋحاني-مادەني باعىتتاعى باستامالاردىڭ تىڭ سەرپىن الۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر.
بارشا قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان ارىستاعى وقيعانى ءوز كوزىمەن كورىپ, جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىن ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاعان پرەزيدەنتتىڭ ارەكەتىن حالىق جىلى قابىلدادى.
زارەما شاۋكەنوۆا, پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ديرەكتورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
− قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە قىزمەتىنە كىرىسكەن كەزەڭنەن باستاپ, 5 زاڭعا قول قويدى, سونداي-اق ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني سالالارعا ارنالعان 40 وكىم مەن 95 جارلىق شىعاردى. بۇدان باسقا, پرەزيدەنت ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان وكىلدەرىمەن, سونىمەن قاتار بيزنەس قۇرىلىم باسشىلارىمەن, ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرىمەن, قوعامنىڭ باسقا دا وكىلدەرىمەن 140-تان اسا ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر مەن كەڭەستەر وتكىزدى.
ساياسي سالادا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قالىپتاستىرىپ, ازاماتتىق سەكتوردى بيلىكپەن سىندارلى ديالوگقا تارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. سونىمەن قاتار حالىقپەن جاقىن بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ازاماتتارى ۆيرتۋالدى قابىلداۋ بولمەسى ارقىلى پرەزيدەنتكە تىكەلەي جۇگىنە الاتىنداي مۇمكىندىك تۋدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا سايكەس پارتيالىق قۇرىلىس پروتسەسىن جالعاستىرۋ – كوپپارتيالىقتى, ساياسي باسەكەلەستىكتى جانە ەلدەگى پىكىر ءپليۋراليزمىن دامىتۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ميتينگىلەر تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ – ازاماتتاردىڭ ەركىن ەرىك ءبىلدىرۋى ءۇشىن ارنايى ورىندار (قالالاردىڭ شەت جاعىندا ەمەس) ءبولۋ قاراستىرىلعان. بۇعان قوسا, 2024 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر سانىن 25 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الەۋمەتتىك سالادا حالىقتىڭ از قامتىلعان توپتارىنا قارىز جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ قاراستىرىلعان. بۇل شامامەن 500 مىڭ از قامتىلعان ازاماتتارعا 300 مىڭ تەڭگە سوماسىنا نەسيە بەرەشەگىن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. سونداي-اق الداعى 4 جىل ىشىندە مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن 2 ەسەگە كوتەرۋ, 2020 جىلدان باستاپ «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋدى 20 ملرد تەڭگەگە دەيىن كەڭەيتۋ, كەلەر ءۇش جىل ىشىندە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋعا 58 ملرد تەڭگە ءبولۋ بولجانىپ وتىر.
ەكونوميكالىق سالادا كاسىپكەرلىككە قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا مەملەكەت 2023 جىلعا دەيىن جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان قوسىمشا 5% مولشەرىندە مىندەتتى زەينەتاقى اۋدارىمدارى كەيىنگە قالدىرىلدى. سونداي-اق كەلەسى ءۇش جىلدا شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن موراتوري ەنگىزىلۋدە. پرەزيدەنتتىڭ ەل ۇكىمەتىنە بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس 2025 جىلعا قاراي ءىجو-ءنى جىل سايىن 5 پايىزعا ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىپ وتىر.
