امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى, سىنشى
حەمينگۋەيدەن سوڭ كوركەم پروزانىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى
مەن حەمينگۋەيدىڭ بارلىق تۋىندىلارىن ءسۇيسىنىپ وقىعان ەمەسپىن. ماعان ونىڭ جازعان شىعارمالارىنىڭ ىشىنەن ء«ۇندىس اۋىلى» سياقتى (اقىن نۇرجان قۋانتاي ۇلى وسى اڭگىمەنى قازاق تىلىنە وتە جاقسى ءتارجىمالادى) نيك ادامس جونىندەگى تىرناقالدى تۋىندىلارى, «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسى مەن «قوش بول, قارۋ», «كىمدى جوقتاپ كۇڭىرەنەدى قوڭىراۋ» روماندارى قاتتى ۇنايدى. كەزىندە الەكساندر كۋشنەردىڭ «حەمينگۋەي لەنيندىك يدەيالاردىڭ اياسىندا سوۆەت وقىرماندارىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسىنا اينالدى» دەگەن سىڭايداعى سوزدەردى ايتقانىن بىلەمىن. ارينە بۇل ورىس اقىنىنىڭ سۋبەكتيۆتى كوزقاراسى. مەن ولاي ويلامايمىن. جۇرت ماقتاپ جۇرگەن قالامگەردىڭ كەيبىر دۇنيەلەرىنە كوڭىلىم تولماۋىنىڭ سەبەبى مۇلدە باسقادا.
ءوز باسىم حەمينگۋەيدىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىن جاقسى كورەمىن. قالاي دەسەك تە وندا ادام جانىنا اسەر ەتەتىن كىرشىكسىز تازا سەزىم بار. ال كەمەلدىككە جەتكەن شاقتاعى «فرەنسيس ماكومبەرانىڭ ۇزاققا سوزىلماعان باقىتى» نەمەسە «كيليماندجارو تاۋىنىڭ قارلارى» اڭگىمەلەرىندە ول ءتاسىلدىڭ كومەگىنە قاتتى سۇيەنەدى. تاسىلمەن جازىلاتىن تۋىندىلاردا جاساندىلىق كوپ.
شىعارمالارىنىڭ كەڭەس وقىرماندارىن تاربيەلەۋگە تيگىزگەن اسەرى كۇشتى, ءوزى دە فاشيزمگە قارسى كۇرەسكەن سۋرەتكەر بولعاندىقتان, ءبىر كەزدەرى ونىڭ ەسىمى ەلىمىزدە كۋلتكە اينالدى. ورىستىڭ كەيبىر باتىسشىل جازۋشىلارى ءۇيىنىڭ تورىنە تولستويدىڭ ەمەس, حەمينگۋەيدىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قوياتىن. 1982 جىلى ماسكەۋدىڭ «كوركەم ادەبيەت» باسپاسى الەمگە ايگىلى قالامگەردىڭ ءار- قايسىسىنىڭ كولەمى 36 باسپاتاباق بولاتىن, (670-680 بەت) ءتورت تومدىق شىعارمالار جيناعىن 200 مىڭ دانامەن جارىققا شىعاردى.
ادىلىنە جۇگىنسەك, امەريكادا حەمينگۋەيدەن الدەقايدا مىقتى جازۋشىلار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى امەريكا نوۆەلليستيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان – شەرۆۋد اندەرسەن. بىرىنەن سوڭ ءبىرى نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن حەمينگۋەي مەن فولكنەر تۆورچەستۆوسىنا اندەرسەن شىعارمالارىنىڭ تيگىزگەن ىقپالى زور. ايتقان ءسوزىمىزدىڭ شىندىق ەكەنىنە كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە, «ۋاينسبۋرگ وگايونى» وقىپ شىعىڭىز.
حەمينگۋەيدىڭ جازۋشىلىق «گەنيلىگى» ونىڭ نيك ادامس تۋرالى العاشقى اڭگىمەلەرىنەن ايقىن كورىنىس تاپتى. بۇل شىعارمالاردا امەريكادا ءوسىپ كەلە جاتقان بالانىڭ اينالاسىنداعى وتە قورقىنىشتى, سىرقاتقا شالدىققان الەمدى قالاي تاني باستاعانى اسقان شەبەرلىكپەن سۋرەتتەلەدى. جازۋشى امەريكانىڭ پاليمپسەست سياقتى, ياعني وزگە ەلدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرىپ, ونداعى جەردىڭ بەتىنە باسقا وركەنيەتتى ورناتىپ جاتقان ەل ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. كەزىندە بۇل ولكەنىڭ قوجايىندارى ۇندىستەر بولعان. ەندى بۇگىن ولاردىڭ تۇگى قالماي جەر بەتىنەن جويىلۋدا. جازۋشى ءۇندىس اۋىلدارىنداعى ادامداردىڭ تاعدىرى ارقىلى كۇنى كەشەگە دەيىن وسى ايماقتا تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن باسقا وركەنيەتتىڭ ءومىر سۇرگەن ەلەسىن ەسكە تۇسىرەدى. ۇندىستەر اۋىلى تۋرالى اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا شىنايىلىعىمەن اسەر ەتىپ, كوڭىلىڭدە وشپەستەي ءىزىن قالدىرادى. اسىرەسە ايەلىنىڭ قينالعانىن كورگىسى كەلمەگەن ءۇندىستىڭ ءوز-وزىنە قالاي قول سالعانى تۋرالى جەرلەردى وقىعانىمدا تۇلا بويىم تۇرشىگىپ كەتكەنىن جاسىرا المايمىن.
ءبىر قىزىعى, وسىنداي عاجايىپ كىتاپتان كەيىن حەمينگۋەي «جوعالعان ۇرپاق» تۋرالى «فيەستا» دەگەن جاساندى رومان جازدى. وسى شىعارماداعى كەيىپكەردىڭ تراگەدياسى مەنى اسا قاتتى سەندىرە المادى.
حەمينگۋەيدىڭ ەڭ مىقتى رومانى – «سەنى جوقتاپ كۇڭىرەنەدى قوڭىراۋ». بۇل روماندى وقىپ شىققاننان كەيىنگى العان اسەرىمدى سوزبەن جەتكىزە المايمىن. شىندىعىندا بۇل ادامنىڭ جالعىزدىعى, ونىڭ مىنا دۇنيەدە ەشقانداي دا تىرەگى جوق ەكەنى تۋرالى جازىلعان عاجايىپ دۇنيە. ويتكەنى كوممۋنيستەردىڭ ارتىندا دا, رەسپۋبليكالىقتاردىڭ ارتىندا دا, امەريكا مەن ەۋروپانىڭ ارتىندا دا تۇرعان ەشقانداي شىندىق جوق. بۇل تۋىندىسىندا حەمينگۋەي اينالاداعى بولىپ جاتقان ادىلەتسىزدىكتەرمەن جانى قايشىلىققا تۇسكەن اقىلدى ادامنىڭ تراگەدياسىن كورسەتەدى. شىعارمانىڭ ءوزى دە كەرەمەت جازىلعان. ديالوگتار دا شەبەر ورىلگەن. ال «مۇحيتتاعى ارالدار» رومانىندا جازۋشى ديالوگتاردى قىسقا ەتىپ جازۋعا تىرىسىپ, كەرىسىنشە جاساندىلىققا ۇرىنادى. «سەنى جوقتاپ كۇڭىرەنەدى قوڭىراۋ» رومانىندا ءبارى شىنايى, ءار ءسوز, ءاربىر ءىس-ارەكەت, ءار دەتال ءوز قىزمەتىن ءمىنسىز اتقارىپ تۇر. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ول بۇل شىعارمانى ءالى وزىنە تولىق سەنىمدى ەمەس, كەمەلدىككە ەندى جەتىپ تۇرعان شاعىندا جازدى. ال كەمەلدىككە قول جەتكىزگەنىنە تولىق سەنىمدى كەزىندە جازعان دۇنيەلەرىندە جازۋشى ءوزىن قاتتى قىزىقتاپ كەتەدى.
ارينە حەمينگۋەيدىڭ شوقتىعى بيىك شىعارماسى «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسى. امەريكا مادەنيەتىندە ىنجىلدىك مادەنيەتتىڭ باسىمدىعى كۇشتى. امەريكا بارلىق ۋاقىتتا ءوز مادەنيەتىن ىنجىلگە سايكەستەندىرىپ قۇرۋعا تىرىسىپ كەلەدى. «شال مەن تەڭىز» امەريكالىقتاردىڭ تانىم-تۇسىنىگى بويىنشا, ەسكى وسيەتتىڭ (ۆەتحي زاۆەت) ىزىمەن جازىلعان شىعارما. بۇل تۋىندىدان ەسكى وسيەتتە كەزدەسەتىن سيمۆوليكالاردى تابا الاسىز. ءومىردىڭ تەكەتىرەستەن تۇراتىنىن, وندا ءوز باقىتىڭدى تابۋ ءۇشىن سوڭىنا دەيىن كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن حەمينگۋەي سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن جازادى.
بۇعان دەيىنگى شىعارمالارىندا حەمينگۋەي پەسسيميزمگە سالىنىپ, «جەڭىمپاز ەشتەڭەگە دە قول جەتكىزە المايدى» دەگەندى ۇنەمى ايتىپ كەلگەن بولاتىن. ال «شال مەن تەڭىزدە» كەرىسىنشە جەڭىمپاز كوزدەگەن مۇراتىنا جەتەدى.
ءسوز جوق, حەمينگۋەي شىعارمالارىنىڭ قازاق پروزاسىنا تيگىزگەن ىقپالى كۇشتى بولدى. الپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتىمىزگە كەلگەن تالانتتى بۋىن ءابىش كەكىلباي, سايىن مۇراتبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, تولەن ابدىك ۇلى, دۋلات يسابەكوۆتەردىڭ تۋىندىلارىن وقىعان بولساڭىز, ونى انىق كورە الاسىز. بۇگىنگى پروزايكتەردىڭ ىشىندە دە حەمينگۋەي تۆورچەستۆوسىنان ءتالىم العاندار از ەمەس. سۋرەتكەردىڭ «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسى مەن قىرعىز جازۋشىسى ش.ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» تۋىندىلارىنان ادام رۋحىنىڭ مىقتىلىعىن كورسەتپەك بولعان يدەيانىڭ ۇندەستىگىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس.
ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە سوزگە, ءسوزدىڭ كەستەلىلىگىنە, كوركەمدىلىگىنە قاتتى ءمان بەرىلەدى. بىراق ول كەيدە كوپسوزدىلىككە ۇلاسىپ, شىعارماعا جان بىتىرەتىن, اسەرلى ەتە تۇسەتىن پسيحولوگيزم, سيتۋاتسيا, پوليفونيا ت.س. دۇنيەلەر ەكىنشى پلانعا كەتىپ قالىپ, قازاق پروزاسىنا ديناميكا جەتپەي جاتادى. ءبىر ادامدى سيپاتتاۋ ءۇشىن ونىڭ ىشكى كۇيىن بەرۋ ءۇشىن بىرنەشە بەتتى الاتىن كوپسوزدىلىككە ۇرىنعان تۋىندىلار قازىر وقىلمايدى. پروزاعا جانا ستيل مەن ىقشامدىلىقتى الىپ كەلگەن جازۋشى ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «ايسبەرگتىڭ شىڭى» تەورياسىن ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز دە جاڭا دۇنيەسىن باستار الدىندا ەسىنە الىپ وتىرسا, ۇتىلماس ەدى. حەمينگۋەيدىڭ ايتۋىنشا, ەگەر جازۋشى ءوزى جازىپ جاتقان دۇنيەنى وتە جاقسى بىلەتىن بولسا, بىلەتىن دۇنيەسىنىڭ كوبىسىن جازباي-اق قويعانى ابزال. ەگەر ول شىعارماسىن شىنايى جازاتىن بولسا, كوپ دۇنيە ايتىلماي قالسا دا, وقىرمان ونى ىشكى تۇيسىكپەن سەزەتىن بولادى. ايسبەرگ قوزعالىسىنىڭ عالاماتتىعى, ونىڭ سەگىزدەن ءبىر بولىگى عانا سۋدىڭ ۇستىنەن كورىنىپ تۇرادى. سول سياقتى ادەبيەتتە دە كوپ دۇنيە شىعارمانىڭ بەتىنە قالقىپ شىقپاي, تەرەڭىندە بۇعىپ جاتۋى ءتيىس.
وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن شىڭعىس ايتماتوۆ ءبىر باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەڭ ۇلى جازۋشىسى رەتىندە ەكى قالامگەردى – تولستوي مەن حەمينگۋەيدى اتاپتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. تولستوي قۇلاشىن كەڭگە سەرمەگەن, كوركەمدىككە قۇرىلعان پروزانى ەندى ەشكىم قايتالاي المايتىن بيىك شىڭعا كوتەرىپ تاستادى. حەمينگۋەي بولسا ىقشامدىققا قۇرىلعان, ايتقىسى كەلگەن ويىن جۇمباقتاپ جەتكىزەتىن جاڭا پروزانىڭ ىرگەتاسىن قالاپ كەتتى. حەمينگۋەيدەن كەيىن الەم ادەبيەتىندە كوركەم پروزانىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى.
ءامينا قۇرمانعاليقىزى, ادەبيەتتانۋشى
زامانا ءۇنى
ءبىز كىتاپ سۇيگەن, كىتاپ وقىعان ۇرپاقپىز. سوندىقتان دا شەتەل ادەبيەتىن جاس شاعىمىزدا ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدىق. ءتىپتى تالعامسىز قولىمىزعا تۇسكەنىن وقىدىق. سوناۋ كونە گرەك اڭىزدارىنان باستاپ, «مىڭ ءبىر ءتۇن», شاحنامە, دانتە, شەكسپير, دجەك لوندون, جيۋل ۆەرن, سەرۆانتەس, ديۋما, كۋپەر, بالزاك, ۋەللس, ت.ب. ال ورىس ادەبيەتىن ءبىز شەتەل دەپ سانامايتىنبىز. ال قازىر شەتەل ادەبيەتىن ءدال سولاي تويىمسىز, تالعامسىز قۇشتارلىقپەن وقىپ جاتىرمىن دەسەم, وتىرىك بولار ەدى. اسىرەسە حەمينگۋەيدى قازىر بۇرىنعىداي قىزىعىپ وقىپ كەتە الماعان بولار ەدىم. ويتكەنى ءار جازۋشى – ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى. ءوز زامانىنىڭ ءۇنى. جازۋشىنى تۋدىراتىن دا, باعالايتىن دا, وسىرەتىن دە, وشىرەتىن دە ءوز زامانى. ءوز كەزىندە كەرەمەت دەپ باعالانعان تۋىندىلار قازىرگى ۇرپاق كوزىمەن قاراعاندا ءىش پىستىرار مىلجىڭدىق دەپ تانىلىپ جاتسا, وعان تاڭدانباڭىز. مەن دە حەمينگۋەيدى وعان باعا بەرەر جاستا وقىعان جوقپىن. سول كەزدەگى سانامىزعا سىڭىرگەن تاربيە بويىنشا ەڭ كەرەمەتى شەتەل, سونان سوڭ ورىس, ەڭ سوڭىندا قازاق ادەبيەتى. قازاق ادەبيەتى تەك سولاردان ۇلگى الۋ كەرەك, سولارعا ەلىكتەۋ كەرەك دەپ ويلايتىنبىز. ال قازىر سارالاپ قاراسام, حەمينگۋەيدىڭ الەمدى جالت قاراتقان قانداي قاسيەتتەرى؟ ول نەسىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋىزعا ىلىكتى؟
بىرىنشىدەن, ەڭبەكقورلىعىندا, جازۋعا قۇشتارلىعىندا. 61 جىل ومىرىندە قالام تارتپاعان جانرى جوق.
ەكىنشىدەن, زامانا تاقىرىبىن تاپ باسىپ, دەر كەزىندە كوتەرە بىلۋىندە.
وقىرماننىڭ كوكەيكەستى ارمانىن, كۇلتىلدەگەن جاراسىن كورە ءبىلدى. بۇكىل قۇرلىق ءبىر-بىرىنە جالعاسقان سوعىستان كوز اشپاي تۇرعان كەزدە, سول بۇكىلالەمدىك سوعىستى بار شىندىعىمەن, سۇمدىعىمەن اشىپ سۋرەتتەپ بەرە ءبىلدى.
ۇشىنشىدەن, وزگە زامانداستارى ءالى رومانتيزمنەن ۇزاي الماي وتىرعاندا, ول رەاليزمگە, ءتىپتى مودەرنيزمگە قورىقپاي اياق باستى.
تورتىنشىدەن, ءتىلى قاراپايىم. اسىرە رومانتيكا, اسىرە پوەتيكا, اسىرە گەرويزم جوق. «ادام – قايدا دا ادام» دەگەن ۇلى زاڭدىلىقتى ۇمىتپايدى. پاراللەل سيۋجەت. ءبىر جاعىندا سوعىستىڭ سۇرقاي ءپىشىنى, ءبىر جاعىندا سوندا دا جالعاسىپ جاتقان ادام-پەندە تىرلىگى. ماعان ۇناعان تاعى ءبىر ءادىسى – قاي جەردە جۇرمەسىن (بارماعان جەرى جوق قوي) تابيعات سۋرەتىن مولدىرەتىپ بەرۋدى ۇمىتپايدى. عاجاپ كونتراست. تامىلجىعان سۇلۋلىققا ءسۇيسىنىپ تە ۇلگەرمەيسىز, دۇلەي كۇش (الدە سوعىس, الدە باسقا) ونى تاپتاپ تا ۇلگەرەدى. وقىرمان اسەرى, ايانىشى, زۇلىم كۇشتەرگە جەككورىنىشى جانە اۆتورعا دەگەن العىسى شەكسىز.
مىنە, بار قۇپيا وسىندا عانا. تاقىرىپتى دەر كەزىندە تاڭداي ءبىل جانە وقىرماندى ناندىرىپ, سەندىرەتىندەي ءادىس-ءتاسىل تاڭداي ءبىل.
حەمينگۋەي شىعارماشىلىعىنىڭ اسەرى ورىس ادەبيەتىنە قاتتى ءتيدى. مىسالى, فادەەۆ. ال قازاق ادەبيەتى كوپكە دەيىن نەولوگيانىڭ قۇرساۋىنان شىعا المادى. ول كەيىپكەردى ادام-پەندە رەتىندە سۋرەتتەگەن جوق. الدەكىمگە ۇناۋعا ءتيىس «گەروي» رەتىندە سۋرەتتەدى.
ديدار امانتاي,
جازۋشى
ەرنەست حەمينگۋەي: ءبىرىنشى
ەرنەست حەمينگۋەي ەسىمى كەنەت ەسىمىزگە تۇسكەندە, كوز الدىمىزعا «كلوزەري دە ليلا» كافەسىندە كۇنى ۇزاق وتىرىپ شاعىن اڭگىمەلەر جازعان جاس قالامگەر, جاقتاۋلى الاكولەڭكە بار, فۋجەر كوتەرگەن جالعىزدىق, اشىق تەڭىزگە بەت الىپ بارا جاتقان قارا قايىق, ورمان ىشىندە, وڭاشادا مىلتىق اسىنىپ, سۇرلەۋ-سوقپاق قۋالاعان وقشاۋ اڭشى, افريكالىق سافاري نەمەسە ساۆاننا دالالارىندا جولبارىس اتىپ, ارىستان اۋلاعان جاۋجۇرەك جازۋشى, ءپاريجدى ازات ەتۋگە قاتىسقان قارا تەلپەكتى جورنالشى ەلەستەيدى.
ول ۇلكەندى-كىشىلى شىعارمالارىنا قالام تارتقاندا, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا الەم ادەبيەتى ۇردىسىنە مودەرنيزم قوسقان ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلدى تۇگەل دەرلىك قولداندى, سونىمەن قاتار جاڭا جازۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىردى, ءتول مانەرىنە قول سوزدى, تۇبىندە تەرەڭ ىزدەنىستەرى ايتۋلى تابىسقا قول جەتكىزدى.
ناقتى قانداي جاڭالىق ەنگىزدى, ستيلىندە نە كەرەمەت بار؟
ءبىرىنشى تالاپ – سويلەم قىسقا بولۋى ءتيىس, ەكىنشى, ءسوز ناقتى ءارى دەرەكتى بولعانى ءجون, ءۇشىنشى, ارەكەت انىق جازىلۋى كەرەك, ءتورتىنشى, اسىرەلەۋدەن جانە سينونيمنەن باس تارتقان ابزال, بەسىنشى, انىق نارسەنى اشىپ ايتپاي وتىرىپ سۋرەتتەگەن نە ديالوگتا كەلتىرگەن دۇرىس (اتاقتى «ايسبەرگ» ءتاسىلى), التىنشى, كەز كەلگەن ۋاقيعانى وسى شاقتا بەينەلەۋ قاجەت (سيتۋاتسيادا كورسەتۋ), جەتىنشى, فالش جىبەرمەس ءۇشىن بىلمەيتىن, كورمەگەن نارسە تۋرالى قالام تارتپاۋ كەرەك.
مىنە, وسى جەتى تالاپ ەرنەست ميللەر حەمينگۋەيدى شىڭعا شىعاردى. ءسوز ناقتى, دەرەكتى, نىعىز جاعدايدا, سويلەم ىقشامدالادى, ارەكەت ايقىندالادى, ستيل قالىپتاسادى, اتموسفەرا تۋىندايدى.
ەرنەست حەمينگۋەي الەم ادەبيەتىنە قاتتى اسەر ەتتى. گابريەل گارسيا ماركەستەردەن باستاپ بىزدەرگە دەيىن. قازاق جازۋشىلارى ىشىنەن حەمينگۋەي ىقپالىنا ۇشىراعاندار قاتارىنان مۇحتار ماعاۋيندى, سايىن مۇراتبەكوۆتى, اسقار سۇلەيمەنوۆتى, قاليحان ىسقاقتى, جۇماباي شاشتاي ۇلىن ايتۋعا بولادى.
ال «شال مەن تەڭىزدى» گەرمان مەلۆيللدىڭ «موبي ديك نەمەسە اق كيت» رومانىنا ۇقساتامىن. بىراق امەريكالىق اۆتوردىڭ اسەم جازبالارىندا فالش تا, پافوس تا جوق. شىنايىلىق قانا بار. سوسىن, ەستەتيكا.
حەمينگۋەي ەستەتيكاسىندا ءوز باسىڭنان ءوتىپ جاتقانداي كۇي تۋعىزاتىن (ەففەكت پريسۋتستۆيا) الىپ كۇش بار. ارينە, ونىڭ دا ءالسىز شىعارمالارى بولدى. مىسالى, «جارقاباقتا, اعاش كولەڭكەسى استىندا» («زا رەكوي, ۆ تەني دەرەۆەۆ») رومانى. ەڭ ۇزدىك تۋىندىسى – «تۇنگى جارىق» («تام, گدە چيستو ي سۆەتلو») اڭگىمەسى.
ول – ءارى زاماناۋي, ءارى ساعىنىشتى شىعارمالار اۆتورى. جازعاندارى – ءمولدىر. اڭگىمە-روماندارىنان كەشە دۇركىرەتىپ بىرگە وتكىزگەن ءدۇبىرلى مەرەكە جاڭعىرىعىن ەستيمىز. بۇگىن ول كۇندەردى ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. ءسوز جوق, دانىشپان. تولستوي ءتارىزدى ەمەس, وزگەشە, وزىنشە كەمەڭگەر, ءومىر قۋانىشىن جىرلاعان سۋرەتكەر, اجال قاسىرەتىنەن قورىقپاعان تۋىندىگەر.
ەرمەك قانىكەي,
ادەبيەتتانۋشى
سانتياگونىڭ كۇيىن كەشكەن حەمينگۋەي
وتانىنىڭ ۇلكەن قالالارىنا ۋاقىتشا ايالداپ, ءومىرىنىڭ نەگىزگى كەزەڭىن گاۆانادا وتكىزگەن (كۋبا), ۇنەمى يتاليا, ۆەنەتسيا, پاريجگە كەتىپ بارا جاتاتىن ول نيۋ-يوركتى «تۇرپايى, الدامشى قالا» دەپتى. ونى كۇندىز دە, تۇندە دە ۇناتپاپتى. قولجازباسىن قولتىعىنا قىسىپ, كوزىلدىرىگىنىڭ قىرىنا قاعاز قىستىرىپ, ۇستىندە كىلەڭ جۇننەن توقىلعان كيىمدەر, ونىڭ سىرتىنان تىرتىستىرىپ پيدجاك كيىپ اپ مۇندا كەلگەندە كەزدەسەتىن ادامدارى دا ساناۋلى بولعان ەكەن. بيىلعى جىل نيۋ-يورك تۋرالى ارتىنا قالدىرعان بۇل لەپەسىنە جەتپىس جىل, ءوزىنىڭ تۋىلعانىنا 120 جىل تولعان ە.حەمينگۋەي – امەريكا تۋرالى اتاپ ايتارلىقتاي كوپ ەشتەڭە جازباعان امەريكالىق جازۋشىسى. امەريكادا تۋعان جانە سوندا ومىردەن وتكەن. ونىڭ باستى كەيىپكەرلەرى امەريكالىقتار بولعانىمەن, وقيعالىق كەڭىستىك وزگە ولكەلەردە ءوربيدى. ونىڭ ف.كۋپەر, م.تۆەن, ت.درايزەر, و'گەنري, ال زامانداستارى: ف.سكوتت فيتسدجەرالد, ۋ.فولكنەرلەر مەن كەيىنگى ءىزباسارلارىنان وزگەشەلىگى وسىندا. سونداي-اق بەلگىلى ءومىربايان: ونىڭ زامانداستارىندا سوعىسقا قاتىسپاعاندار از. ءوزى دە سوعىستى كوردى, مايدان كەشتى, بىراق سوعىس تۋرالى جازبادى. دالىرەك ايتساق, سوعىستىڭ قاتىگەز كارتيناسىن ەمەس, ونىڭ سالدارىنان زارداپ شەكەندەردىڭ «بەيبىت ءومىرىن» باسىنان وتكىزدى. جازۋشى ءۇشىن باستان كەشۋ مەن ونى جازۋدىڭ اراسىندا سونشالىقتى ايىرماشىلىق جوق. بۇعان «كۇن دە شىعادى» (1926) اتتى العاشقى رومانى مەن كەيىنگى اڭگىمە, پوۆەستەرى, ال سونىڭ ىشىندەگى «قوش بول, مايدان!» رومانى تاقىرىپتىق تۇرعىدان تولىق دالەل.
شىعارماشىلىق كارتاسىنا جاتاتىن افريكا مەن گاۆانا ارالدارىندا, يسپانيا, يتاليا جەرىندە, پاريجدە (وقيعالىق كەڭىستىك) دۇنيەگە كەلگەن امەريكا جازۋشىسىنىڭ اڭگىمە, پوۆەست, ەستەلىك, تىپتەن سۇحباتتارىندا سوعىس تاقىرىبى جازىلماعان. ول تۋرالى ەشتەڭە دەمەۋدىڭ وزىنە قانشالىق قايرات كەرەك, ونى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, ايتسە دە حەمينگۋەيدىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى سوعىس تاقىرىبىنان تۇبەگەيلى اينالىپ ءوتتى دەۋگە نەگىز جوق. ءوزىن ايتپاي-اق, سوعىس جايىنداعى ەستەلىكتەردىڭ سۇمدىق ەلەستەرى, جان دۇنيەسىن ازاپتاعان ونىڭ كەيىپكەرلەرى مايداندا ولگەندەردەن دە اناعۇرلىم ازاپقور جاندار بولدى. بۇلار ءتىرى, سونىسىمەن جازالانعان. ويتكەنى, ەستەگىلەر قابىرگە دەيىن ازاپتاۋىن قويمايدى, ال و دۇنيەدەگىلەر ءفانيدىڭ بۇنداي ماشاقاتىنان قۇتىلعان. ولار ەكى دۇنيەنىڭ الدىندا دا ازات بولعاندار. مىنە, وسىلاردى نەشە ءتۇرلى ادەبي قۋلىقپەن شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە اينالدىرىپ, وتىرىكتى سۋداي اعىزاتىن سوعىستى كورمەگەن, بىراق سوعىس تۋرالى جازاتىن جازۋشىلار ە.حەمينگۋەيدى كوزى تىرىسىندە-اق قوسا ازاپتادى. سودان, ءوزى ايتقانداي, جازىپ وتىرعان وقيعا تۋرالى جالپى جۇرت بىلەتىن بەلگىلى جايتتار جايىندا ەشتەڭە ايتپاۋدى ادەتكە اينالدىردى. ادەت سوناۋ سوعىس جىلدارىندا باستالعان ەدى. بۇل مانەر, تەرمين سوزبەن ايتقاندا, ستيل بوپ قالىپتاستى. ول جازۋشى مەن وقىرمان اراسىندا تەڭ ويىن دەگەن بولماۋى كەرەك, ەكىنشى, ءتىپتى ءۇشىنشى رەت وقىسا دا وقىرمان جازۋشىدان ءبىر ۇپايعا جەڭىلىپ تۇرسىن دەگەن پىكىرىن ارقاشان ايتىپ جۇرگەن. بۇنداي ويدى, ناقتىراق ايتقاندا, كوركەمدىك قۋاتتى تەك ۋاقىت قانا تارازىلايدى. ال ۋاقىت دەگەنىڭىز – كوركەم شىعارما ءۇشىن قاتال وقىرمان. ە.حەمينگۋەي جازىپ وتىرعاندا ۋاقىت سيمفونياسىنىڭ قۇدىرەتتى تاياعىن كىم قاي كەزدە, قاشان قولىنا ۇستاپ سەرمەپ قالسا دا ماڭگىلىك مۇراتتىڭ كۇيىن توگىپ قويا بەرەتىن يوگانن سەباستيان باحتىڭ مۋزىكاسىنداي ەتىپ جازۋىم كەرەك دەپ وزىنە ۇلكەن تالاپ قويعان. وعان تەك ءبىر عانا ءسوز, سويلەم, ءتىپتى ءسوز اراسىنداعى جالعاۋلىقتاردى ءدال تاپسام بولدى دەيدى, ال ءارى قاراي جاقسى جازىپ كەتە الاتىنىنا جازۋشىنىڭ كۇمانى بولماعان. سوزگە ەركىندىك بەرىپ, اسپانعا ۇشىرىپ قويا بەر. وقيعا جايلاپ قانا باستالىپ, ادامدى مۇرتتاي ۇشىراتىن كۇيگە جەتكەنشە ارىنداپ كەتە بەرسىن, ونىڭ بويى بالقىپ, سىلەسى قاتقانشا توقتاما. سونان كەيىن وقۋشى ەركىن تىنىسىن الاتىن شاماعا دەيىن جەتكىزە شيەلەنىستى باسەڭدەتە ءتۇس – جازۋشىنىڭ بىزگە ايتقان سىرى وسىنداي. بۇل وزىنە وڭاي, ەستىپ وتىرعان ادامعا ودان دا وڭاي, بىراق وزىنەن باسقا ەشكىم دە باعىندىرا الماعان كوركەمدىك تالاپ (شەبەرلىك) بولىپ قالعانى عانا شىندىق. مىسالى, شال گولفستريمگە قايىعىمەن ءبىر ءوزى عانا شىعىپ ءجۇردى. كۇندە جاماۋدان ساۋ جەرى جوق جەلكەنىن كوتەرىپ كەلە جاتادى. تاس-تالقانى شىققان جاساقتىڭ قۇلاعان تۋى سياقتى. ءبارى دە كورىپ وتىر, كۇلكى دە ەستىلەدى. ايانىش ەتۋشىلەر دە جوق ەمەس. بىراق شال كۇيرەۋگە جارالماعان. ءوزى دە كۇشتىنى قانشالىقتى مويىنداپ وتسە, تەڭىز دە سول. ول ءجۇزىنشى كۇنى دە تەڭىزگە ءجۇزىپ شىعار ەدى. سانتياگو تەڭىزگە شىققان سول 85-ءشى كۇنى سالماعى جارتى توننا, ۇزىندىعى ون سەگىز فۋت بولاتىن جايىن بالىق قارماعىن قاۋىپ, ونىمەن ءۇش كۇن تەڭىزدە ءجۇزىپ, سوسىن ونى گارپۋنمەن تۇيرەپ ءولتىرىپ, ەندى ونى ءوزى قايىعىنا تاڭىپ اپ, سوسىن التى بىردەي اكۋلامەن ايقاسىپ, ونىڭ ءبىرىنشىسىن گارپۋنمەن جايراتىپ, ەكىنشىسىنەن گارپۋنىمەن قوسا سۋ تۇبىنە كەتىرىپ, ءۇشىنشىسى مەن ءتورتىنشىسىن ەسكەككە بايلاعان پىشاعىمەن ءولتىرىپ, بەسىنشىسىنە پىشاعىن سىندىرتىپ, التىنشىسىن توقپاقپەن توقپاقتاپ ءجۇرىپ تەڭىز تەرەڭىنە جىبەرىپ, اقىرى ج ۇلىپ تارتىپ تاۋىسقان جايىننىڭ قۋ قاڭقاسىنا قاراۋعا ءداتى جەتپەي, تەڭىزدىڭ كەرمەك سۋىنا كوزى جاساۋراي قاراپ, ولاردى جەڭگەنىمەن, اياعىندا ولاردان جەڭىلىپ, لاشىعىنا ارەڭ جەتسە دە «بىراق, ادام كۇيرەۋگە جارالماعان.
ادامدى قۇرتۋعا بولار, ال جەڭۋگە بولمايدى» دەيتىن ءوز ءسوزىن, ايگىلى حەمينگۋەيلىك فرازانى, جانسەبىل توزىممەن, ىسىمەن, ادامي كۇرەسكەرلىگىمەن, سودان سوڭ دارمەنسىز قارتتىعىمەن ادەبيەت بەتىندە دالەلدەيتىنىن ءبىلدى مە؟ جالپى, جازۋشى مەن سانتياگونى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. «مەن دە كلەمەنسو سياقتى سەكسەن بەس جاسقا كەلگەنگە دەيىن تۇعىردان تايماعان ەركەك بولىپ قالسام دەيمىن. بىراق بەرني بارۋح ءتارىزدى بولعىم كەلمەيدى... بۇل جالعاندا ءبارى دە وتەر-كەتەر, باياعى بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى بولعان فلويد سياقتانىپ, ءبىر كەزدە مەنىڭ دە سۇيەگىم قۋراپ قالار. باس ساۋعالاۋ دەگەن تەك اۋزىنان انا ءسۇتى كەتپەگەندەردىڭ ءىسى عوي. قورعاعان شەبىڭدى ۇستاپ تۇرۋعا بولماعان كەزدە, قايتسەڭ دە ونى جاۋعا قىمباتقا تۇسىرەتىنىڭ سياقتى, بۇل ومىردەن سىيلى بولىپ كەتەتىن كەزەگى كەلگەندە دە كىم جانىن اياپ قالاتىن ەدى. ءولۋ – دەگەن قيىن جۇمىس ەمەس». ول وسى ويىن ايتقان كەزدە 50 جاستا جانە «شال مەن تەڭىز» جازىلۋعا 2 جىلدان استام عانا ۋاقىت قالعان بولاتىن. سانتياگو دا قورعانسىز قارتتىق پەن قورلىققا شىداماي, بالانى ەسىنە قانشا رەت الدى, بىراق جەڭىلۋدى ويلاعان جوق, ال ولىمنەن قورقاتىن ادام تەڭىزگە شىقپايدى, وعان 4 كۇنگى ارپالىس دالەل. ءبىز بۇل شىعارما تۋرالى ونىڭ كولەمىنەن دە كوپ دۇنيەلەر جازىلعانىن, ايتىلعانىن قاپەرگە الىپ قاراساق, جازۋشىنىڭ اتىلىپ ءولۋىن «مۇراگەرلىككە» جوريتىنداي ىڭعاي جوق. ول اتىلىپ ولۋدەن بۇرىن دا ءوزىن-ءوزى اتىپ ولتىرگەن دەيتىن ويلاردى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاراپ قيسىنداعان جازۋشى, قاتەلەسپەسەم ماركەس ەدى. ول ادەبيەت ايدىنىنا «شال مەن تەڭىزدەن» كەيىن تالاي شىقتى, بىراق نە اكەلدى؟ ول شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا سانتياگونىڭ كۇيىن كەشپەدى مە ەكەن؟ ول دا قورعانسىزدىق پەن قارتتىققا ىمىراسىز كۇرەس اشا الدى. ول ەمحانا مەن الدەبىر تاسادان قىسىم جاساپ, قىسپاققا العانداردىڭ الدىندا جەڭىلگىسى كەلگەن جوق...
ە.حەمينگۋەي «شال مەن تەڭىزدە» ادام دەيتىن جاراتىلىستىڭ تاعى ءبىر قىرىن تابيعاتپەن, سول تابيعاتتاعى تاعى ءبىر الىپ تا سۇلۋ كۇشپەن بەتپە-بەت كەلتىرە وتىرىپ, كوپ داۋىس, كوپ ۇنمەن تەرەڭ اشتى. مۇندا كەيىپكەرلەر ءبىز ويلاعانداي از ەمەس. شال سويلەپ كەتكەندە اينالاسىندا بەينەبىر كوپ ادام جۇرگەندەي اسەردە قالاسىڭ. ول جالعىز ەمەس! ونىڭ كۇستارمەن, بالىقتارمەن, تەڭىزبەن سويلەسۋى, ءومىرىنىڭ وتكەن شاقتارىنا جاساعان ساياحاتتارى, مۇڭى مەن ماحابباتى, وزىنەن مىقتىلارعا تابىنۋى, سودان سوڭ افريكا دالاسى, ارىستاندارمەن جۇرگەن ءتۇسى, مونولوگتار مەن ديالوگتار – كوركەمدىك قاباتتاردىڭ استارىندا جاتقان كەيىپكەرلەر الەمى ەمەي نە؟ ال ءبىر كەزدە جۇبايىنان قالعان م ۇلىكتەرمەن قاتار قابىرعادا ءىلىنىپ تۇراتىن ونىڭ سۋرەتى – قاراعان سايىن كوڭىلىن بوساتا بەرەگەن سوڭ شال تىعىپ قويعان. كويلەكتەرىنىڭ استىندا جاتقان جۇبايىنىڭ سول سۋرەتى – شىعارمانىڭ ىشىندەگى ايتىلماي قالعان ماحاببات داستانى. دەمەك, بۇل پوۆەست – تاريحي وقيعالار مەن تاريحي ادامداردى, تابيعات پەن ادامدار اراسىنداعى ماڭگىلىك قارىم-قاتىناستاردى, سولاردى قورشاعان زوومورفتى الەمدى, پەيزاجداردى اسقان ۇنەمشىلدىكپەن جازىپ ءارى جازباي كەتكەن ءوز ۋاقىتىنداعى قىسقا رومان!
سەنتيابر ايىندا, 85-ءشى ساپارىندا سالماعى 1,5 تونناداي, ۇزىندىعى 18 فۋت (5,5 مەتردەي) بولاتىن الىپ بالىقتى ۇستاعان سانتياگو ءماناليندى (بالانى, ول شال قۇر قاڭقامەن كەلگەندە ءۇش رەت جىلايدى) 12 رەت ەسىنە الادى, ۇلى دي مادجيونى 8 رەت, قۇدايدى 2 رەت ەسىنە تۇسىرگەن 4 كۇنگى ارپالىستا, 6 اكۋلانى ءولتىرىپ, 5 رەت قۇلاپ تۇرىپ, گاۆانا ارالىنا جەتتى. (قارۋى: گارپۋن, پىشاق, توقپاق, رۋمپەل). مىنە, بۇلار «شال مەن تەڭىزدەگى» ەسكە الىنىپ, بىراق جازىلماي قالعان حەمينگۋەيلىك جولدار ەمەس پە ەكەن؟
ونىڭ كەيىپكەرلەرى شەتىنەن تاباندى, شەتىنەن جاۋجۇرەك, اتىلعان وققا دا كىرپىك قاقپاي قارايتىن ادامدار, مۇنىڭ سەبەبى ونىڭ ءوزى سونداي ادام. دج.لوندون ەكەۋىنىڭ تابيعاتى مەن بولمىسى جانە بولمىس پەن تابيعاتتى سارالاۋلارى ۇقساس. بۇل جاعىنان كەلگەندە ول دا ەشكىمگە ۇقسامايتىن جالعىز جازۋشى بولىپ قالمادى.
1929 جىلى «قوش بول, مايدان!» رومانىن جازعان حەمينگۋەي زامانداسى, «جوعالعان ۇرپاقتىڭ» وكىلى ە.م.رەماركتى قايتالاعان جوق, دالىرەك ايتساق, وعان ۇقسامادى. ەكەۋىنىڭ دە رومانى 1929 جىلى جازىلىپ, جاريالانعان. تاعدىرلارى مەن شىعارماشىلىق جولدارى دا بىردەي. بىراق, ە.حەمينگۋەي العاشقى رومانىمەن سوعىس تاقىرىبىنا وزگەشە كەلگەنىن ايتتىق, سوندىقتان اتالعان رومانى دا سونىڭ جالعاسى بولىپ شىقتى. ال سوعىستى بارلىق سۇمدىق سۋرەتىمەن اشكەرە ەتكەن «باتىس مايداندا وزگەرىس جوق» (1929), «قايتقاندا» روماندارى جازۋشىعا ءوز سوزىمەن ايتقاندا ءارى جاقسى ماعىناسىندا «نەنى جازباۋ كەرەگىن» سەزدىردى. ول سوعىستىڭ قاندى كارتيناسىن جاساۋعا تالپىنعان جوق, ونىڭ سالدارىن جازدى. «كۇن دە شىعادى» (فيەستا) مەن «قوش بول, مايدان!» وسىنىسىمەن وزگەشە.
گەنري فرەدەريك پەن كەترين باركلي اراسىنداعى تاڭعاجايىپ ماحاببات –سوعىستاعى سەزىم سيمفونياسى. ونىڭ جانىڭا شاتتىق قۇياتىن ۇنىندە ۇلى ءومىر جاتقان ەدى. ول گەنري مەن كەتتىڭ ناعىز ماحابباتقا بولەنەتىن شاعىندا جانە باسقالاردىڭ دا وسىنداي جاستارىندا كورۋگە ءتيىس ومىرلەرىن كىمدەر تاس-تالقان ەتىپ وتىر. ورىمدەي جاستار قان تىلەمەيدى, ول – كەكسەلەردىڭ ءىسى. جارالى سولداتتىڭ جانايقايىندا ءوز ومىرىندە كورۋگە ءتيىس ادامي ءلاززاتتاردىڭ جوقتاۋى جاتسا, ءتانىن تەسكەن وقتار ماحاببات ءۇشىن تۋلايتىن قانىن قارا جەرگە اعىزسا, ال كەتكە سولاردىڭ كوزىندەگى ۇرەيىن كورۋگە جازسا, دەمەك سوعىس ادىلەتسىز.
ادامدى جىرتقىشقا اينالدىرۋ قيىن ەمەس, ال جىرتقىشتى ادامعا اينالدىرۋ بەيمۇمكىن. ماحابباتتان, سەزىمنەن ايىرىلعان ادامدار دا ايۋان سياقتى. سوعىس ادامداردى سول قاسيەتتەن جۇرداي بولۋعا ءماجبۇر ەتەدى. سوعىستىڭ سول ز ۇلىمدىعىنان قاشقان قوس عاشىق, ەكى قىرشىن جاس, ەكى ادام – ومىرگە, تاريحقا, ۇجدانعا, وتانعا قيانات جاساعان جوق, ءتىپتى ونداي ويدى ويلاپ كورمەدى. ال سوعىستىڭ كوزىمەن قاراعاندا – قاشقىن-دەزەرتيرلەر.
كەت تە سوعىس قۇربانى, گەنري ەكى ەسە سوعىس قۇربانى. ول بارىنەن ايىرىلدى. ول ەندى ەشكىم ەمەس. ول ەندى كەتتى تابا ما؟ ول ءوزىن ساقتاي الا ما؟ ول ەندى ۇرپاق اكەلە الا ما؟ ول ءوزى بار ما؟ مۇمكىن, جاقسى ومىرگە جەتكەن شىعار, الايدا ونىڭ كوزىنەن, ەسىنەن كەتتەر, ولگەن سولداتتار, سوعىس سۋرەتتەرى كەتە مە؟ سوعىس جاراسى جازىلا ما؟ مىنە, وسى نارسە ادامدارعا جازۋشىنىڭ اۋزىمەن «قوش بول, مايدان!» دەگەن ءسوزدى ايتقىزعانىمەن, ولار: قايعىلار, قاسىرەتتەر, ز ۇلىمدىقتار, ولىمدەر قوشتاسپايدى ەكەن. ال وزدەرىنە زامانداستارى «سەندەر ازعان ۇرپاقسىڭدار!» دەپ كىنا تاققاندا, ولاردىڭ ەسەڭگىرەگەن, اراققا تىم ۇيىرلىگىن, ءتىپتى ادام ءولتىرىپ جىبەرەتىنىن, قاتىگەزدىگىن بەتتەرىنە باسۋ ءۇشىن ايتقان, الايدا سوعان كىم كىنالى دەگەنگە اۋىزدارىن اشپايدى. جاۋاپ: ءوزىنىڭ, رەماركتىڭ شىعارمالارىندا تۇرسا دا...
«قوش بول, مايداننىڭ» بىردە شيرىعىپ, بىردە باسەڭدەپ, (قوڭىر مۇڭ مەن جالىندى ماحاببات ساتتەرىن بايانداعان كەزدەردە) ۇنەمى قوزعالىس ۇستىندە باياندالاتىن وقيعالار تىزبەگىندە ليريكالىق مۋزىكاعا ءتان ىرعاق بار. ۇزىك-ۇزىك ۇلكەن ءومىر سۋرەتتەرى بار. روماننىڭ, اسىرەسە سوڭعى تاراۋىن, قىرىق ءبىرىنشى تاراۋدى وقۋ – سول مۋزىكانىڭ شىرقاۋ شىڭعا شارىقتاپ بارىپ ۇزىلگەن قارالى مارشىن تىڭداۋ. وتە اۋىر! كەتتىڭ سوڭعى سوزدەرى, سوڭعى ارەكەتتەرى اسا اۋىر, قاسىرەتتى كورىنىس. گەنريدىڭ, سوعىس كورگەن ادامنىڭ ءومىر الدىنداعى دارمەنسىزدىگى, دالباسا, ماعىناسىز ويلارىنداعى ماعىنالىلىق, قۇر ساندالۋ مەن ءدامحانالاردى ويسىز, ءتىلسىز ارالاۋ, وتكەن ءومىردىڭ كەيبىر سۇمدىق ىستەرى (توماردى وتقا تاستاپ, ونداعى قۇمىرسقالاردىڭ قىرىلعانىن قاراپ وتىرىپ, ءوزىن ولار ءۇشىن تاڭىرىدەي سەزىنگەنى مەن سوڭعى ساتتەگى كەترين ەكەۋىنىڭ ومىرلەرىمەن ويناپ وتىرعان تاپ سونداي بەلگىسىز كۇش, قۇداي بارداي سەزىلۋى...), اقىرى جانسىز ءتاننىڭ جانىندا جالعىز قالعانى, بۇنىڭ ەندى ەش ماعىناسى جوق ەكەندىگى, سوسىن جاۋىپ تۇرعان جاڭبىر استىمەن وتەلگە كەتىپ بارا جاتۋى – ەشبىر پافوسسىز سوعىس تۋعىزعان رەالدى ءومىر. حەمينگۋەيلەردىڭ ءومىرى. سوعىس ۇرپاقتارىنىڭ, سول ءۇشىن تۋىپ, سول ءۇشىن ولگەن, ولمەگەنى – «ازعان ۇرپاق» دەگەن اتاق العانداردىڭ ءومىرى. ەندى ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى, اندرەي بولكونسكي جۇبايى كنياگينيا ليزا تولعاق ۇستىندە جاتقاندا قانداي سەزىمدەردى باسىنان كەشۋشى ەدى. ول دا مايداننان كەلگەن بولاتىن. ليزا ءوزىنىڭ كورۋگە ءتيىس تاماشا ءومىرىنىڭ وسىنشالىق اۋىر ازاپقا سالعانىنا جىلاپ جاتىپ بولكونسكيگە «نە ءۇشىن؟» دەگەن سۇراق قويۋشى ەدى عوي. ول دا ولەدى. وسى ەپيزود: ليزا مەن كەت, اندرەي مەن گەنري لينياسىندا ۇندەستىك بار. ە.حەمينگۋەيدىڭ «اقىل-ەسىمنەن ايىرىلعاندا نەمەسە قول جەتپەيتىن بيىككە شىققاندا بولماسا, تولستوي مىرزاعا قارسى سايىسقا شىعۋعا ءومىرى بارا قويماسپىن» دەيتىن ايگىلى سوزىنەن كلاسسيكتەردەن نەنى ۇيرەنگەنىن, دۇرىس ماعىناسىندا قانداي اسەرى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. دەمەك, ول دا ۇلگى كورگەن ۇلكەن ادەبيەتتىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى.
جازۋشى ج.شاشتاي ۇلىنىڭ «شال مەن جىلقى» دەگەن پوۆەسىن قولىما العاش العاندا تاقىرىپ تانىس بولدى. قازاق جازۋشىسىنىڭ پوۆەسى «شال مەن تەڭىز» رومانىمەن تاقىرىپتىق جاعىنان دا, قۇرىلىمدىق جاعىنان دا, كوركەمدىك شەشىمى جاعىنان دا ءوزارا ۇندەسەتىن سياقتى. «شال مەن جىلقىدا» شالدىڭ اينالاسىمەن قارىم-قاتىناسى, ۇلتتىق مىنەز-قۇلقى, سوعان ساي تانىم-تۇسىنىگى, تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىسقان ءومىرى, وعان شاعاتىن مۇڭى مەن ارمانى, دالانىڭ پەيزاجى, جىلقى مەن قازاق, مىنە وسى قوس قۇندىلىقتىڭ جولىنداعى كۇرەسى, ەڭ سوڭىندا, سول جىلقىنىڭ تۇبىنە جەتكەن ءومىر تەڭىزىندەگى «اكۋلا-ادامداردىڭ» (ە.حەمينگۋەي شالدىڭ اۋزىمەن اكۋلالاردى بىرىڭعاي جامان دەپ سيپاتتاماعان, ونى دا وزىمەن سالىستىرىپ باعالاپ وتىردى, تۋىسى سياقتى) الدىندا شۇجىعىن قولىنا ۇستاپ وتىرعانى جەڭىلىس ەمەس, بىراق جەڭىس تە ەمەس ەدى. ءبىز كوز الدىمىزعا ەكى شىعارماداعى ەكى شالدى ءوزىنىڭ كوركەم كەڭىستىگىنە شىعارىپ قويىپ, اسىرەسە كامەرالىق پلاندا كەڭ باقىلاپ قاراساق, نازىك ءبىر ۇندەستىك بايقالادى. مۇنى دا ناقتى ماتىندىك مىسالدارمەن دايەكتەپ, اسەر, ىقپال, ەلىكتەۋ دەگەن كۇيكى سوزدەردەن اراشالاي الساق, وندا بۇل ادەبي اسەردىڭ, رۋحاني جالعاستىقتىڭ بىزدەگى مىسالى عانا ەمەس, قازاق جازۋشىسىنىڭ وزىنشە تاپقان وزگەشە ۇلتتىق ىزدەنىستەرىنىڭ ءبىر ۇلگىسى. وكىنىشكە قاراي الەم ادەبيەتىندەگى, سونداي-اق قازاق پروزاسىنداعى حەمينگۋەي ۇلگىسىنىڭ كوبى جۇپىنى عانا قايتالاۋلاردان اسا الماعان.
ادەبي اڭگىمەنى ۇيىمداستىرعان مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
