يگى ءىستىڭ باستاۋىندا «استانا پروتسەسى» تۇر
فورۋمعا تۇركيا, رەسەي جانە يران پرەزيدەنتتەرى جانە اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى ورگاندارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ كەزىندە سيرياداعى داعدارىستى رەتتەۋ باعىتىندا كەلىسسوزدەر وتكىزۋ ورنى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلوردامىزدى ۇسىنعانى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسىنا بارلىق قاتىسۋشى تاراپتار قولداۋ ءبىلدىرىپ, نۇر-سۇلتان قالاسى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى الاڭىنا اينالا ءبىلدى. بۇل كەلىسسوزدەر حالىقارالىق قوعامداستىققا «استانا پروتسەسى» دەگەن اتاۋمەن تانىمال بولدى. نۇر-سۇلتاندا «استانا پروتسەسىنىڭ» 13 راۋندى ءوتىپ, ونىڭ بارلىعى سيريا داعدارىسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان كۇش-جىگەرگە زور ۇلەسىن قوستى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىك, نەگىزىنەن اتالعان ءۇش ەل باسشىلارىنىڭ سيريا جونىندەگى سامميتتەرىنىڭ باستاۋىندا «استانا پروتسەسى» تۇر. ويتكەنى سيرياداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ باعىتىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ نۇر-سۇلتاندا وتۋىنە مۇددەلىلىك تانىتقان تۇركيا, رەسەي جانە يران ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى قازاقستاندىق الاڭدا باس قوسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەننەن كەيىن بارىپ ۇشجاقتى ءسامميتتى وتكىزۋدى قولعا الدى.
تۇركيا, رەسەي جانە يران باسشىلارىنىڭ سيريا داعدارىسى جونىندەگى ءسامميتى بۇعان دەيىن ءتورت رەت وتكەن. ولارعا قىسقاشا توقتالا كەتەر بولساق, رەسەي-تۇركيا-يران ۇشجاقتى ءسامميتى العاش رەت 2017 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا سوچيدە بولدى.
بۇل كەزدەسۋدە پرەزيدەنتتەر «سيريا قوعامىنىڭ بارلىق سەگمەنتتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭ اۋقىمدى سيريالىق ۇنقاتىسۋدى قولدايتىندىقتارىن» مالىمدەدى. ولار سونداي-اق سيريانىڭ ەگەمەندىگىن, بىرلىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالا كەلىپ, ەكسترەميستىك, تەرروريستىك ۇيىمداردى تۇپكىلىكتى جەڭۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا كەلىستى ءارى حالىقارالىق قوعامداستىقتى سيريانى تۇراقتاندىرۋ پروتسەسىن قولداۋعا شاقىردى.
بۇدان كەيىن 2018 جىلعى 4 ساۋىردە انكارادا (تۇركيا), 2018 جىلعى 7 قىركۇيەكتە تەگەراندا (يران) جانە 2019 جىلى 14 اقپاندا سوچيدە (رەسەي) وتكەن ۇشجاقتى سامميتتەردە دە تاراپتار بىرلەسكەن قۇجاتتار قابىلداپ, سيرياداعى قاقتىعىستى اسكەري جولمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, ونى تەك ساياسي پروتسەسس ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ەكىنشى سامميتتە پرەزيدەنتتەر حالىقارالىق قوعامداستىقتى سيرياعا گۋمانيتارلىق كومەك كولەمىن ۇلعايتۋعا, سونداي-اق بازالىق ينفراقۇرىلىمدى تازارتۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە تاريحي مۇرانى ساقتاۋعا ىقپال ەتۋگە شاقىردى. ال ءۇشىنشى سامميتتە رەسەي, تۇركيا جانە يران باسشىلارىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى سيريانىڭ يدليب پروۆينتسياسىنداعى جاعداي جانە ەلدەگى داعدارىستى رەتتەۋ پروتسەسى بولدى. ءتورتىنشى كەزدەسۋدە تاراپتار اقش باسشىلىعىنىڭ سيريادان ءوز كۇشتەرىن شىعارۋ تۋرالى شەشىمى ورىندالسا, ول ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن قادام بولاتىنىن مالىمدەدى ءارى رەسەي, تۇركيا جانە يران باسشىلارى سيريانىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميتەتىن مەرزىمىنەن بۇرىن ىسكە قوسۋعا كومەكتەسۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن تاعى دا راستادى.
ايتا كەتەيىك, وسى سامميتتەردە پرەزيدەنتتەر «استانا پروتسەسىنىڭ» ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, «استانا پروتسەسىنىڭ» ناتيجەسىندە سيريادا دەەسكالاتسيا ايماعىن قۇرۋ مۇمكىن بولعان جانە ول زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋعا, بوسقىندار اعىنىن توقتاتۋعا جانە بوسقىندار مەن ەل ىشىندەگى قونىس اۋدارعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا جاعداي جاساۋ جۇمىستارىن باستاۋعا ايتارلىقتاي جول اشقان, ەڭ باستىسى سيرياداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولا بىلگەن.
سيريانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قول سۇعىلمايدى
ەندى انكارادا 2019 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە, ياعني وتكەن دۇيسەنبىدە ۇيىمداستىرىلعان تۇركيا-رەسەي-يران مەملەكەتتەرىنىڭ ۇشجاقتى بەسىنشى سامميتىنە كەلەر بولساق, بۇل اۋقىمدى كەزدەسۋدە دە سيريا شيەلەنىستەرىن رەتتەۋدىڭ وزەكتى باعىتتارى تالقىلاندى. جيىننىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءۇش مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى سامميت بارىسىندا قوزعالعان تاقىرىپتار جونىندە ايتا كەلىپ, سيريانىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە قاتىستى وزەكتى مىندەتتەرگە توقتالدى.
بريفينگتە تۇركيا پرەزيدەنتى سيريانىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن قاۋىپ كوزى رەتىندە «كۇردستان جۇمىسشىلار پارتياسى» (ركك) جانە ونىڭ سيرياداعى ءبولىمى – YPG/PYD ەكەنىن مالىمدەي كەلىپ, ء«بىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – ەلدىڭ سولتۇستىگىندە بەيبىتشىلىك ءدالىزىن قۇرۋ ارقىلى سيريانىڭ بولىنۋىنە جول بەرمەۋ», دەدى.
پرەزيدەنت ەردوعان سونىمەن قاتار تۇركيا, رەسەي جانە يران باسشىلارى «سيريانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ساياسي بىرلىگىن ساقتاۋعا قاتىستى بىردەي ۇستانىمدا ەكەنىن» جەتكىزدى ءارى بۇل كەزدەسۋدە سيريانى ساياسي تۇرعىدا رەتتەۋگە سەنىم تۋعىزاتىن ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعانىن اتادى.
ر.ت.ەردوعاننىڭ سوزىنە قاراعاندا, يدليبتەگى (سيريا) شيەلەنىس ءسامميتتىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالعان, سونداي-اق پرەزيدەنتتەر بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, بوسقىنداردىڭ ورالۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ جانە سيرياداعى قاقتىعىستىڭ ورنىقتى شەشىمىن تابۋدىڭ جولدارىن تالقىلاعان. ول پروۆينتسيادا جۇرگىزىلىپ جاتقان جەر ءۇستى جانە اۋە وپەراتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە 1000-عا جۋىق بەيبىت تۇرعىن قازا تاۋىپ, جۇزدەگەن مىڭ ادام پانا ىزدەپ ۇيلەرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعانىن اتاپ ءوتتى.
جيىندا پرەزيدەنت ر.ت.ەردوعان سيريانىڭ سولتۇستىگىندە جاڭا گۋمانيتارلىق اپاتتىڭ جانە وسى ەلدەن بوسقىنداردىڭ جاڭا اعىمىنىڭ الدىن الۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. بۇعان قوسا, ول تۇركيانىڭ سيريالىقتاردىڭ ءوز وتانىنا قاۋىپسىز جانە ەرىكتى تۇردە ورالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسەي, يران جانە حالىقارالىق قوعامداستىقپەن كۇش بىرىكتىرۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ر.ت.ەردوعان تۇركيا ءوز وتانىنا ورالعان سيريالىقتاردى قونىستاندىرۋ ءۇشىن جاڭا الاڭدار سالۋعا بايلانىستى قاجەتتى جاۋاپكەرشىلىكتى قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن, ەفراتتىڭ شىعىسىنداعى بەيبىت ءدالىز بوسقىندار ءۇشىن «قاۋىپسىز باسپاناعا» اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتا كەلىپ, ء«بىز كەم دەگەندە سيريالىق 2 ميلليون باۋىرىمىزدى وسى ايماققا ورنالاستىرا الامىز دەپ ويلايمىز. تۇركيا باسشىسى سونىمەن قاتار انكارا سيريانىڭ سولتۇستىگىندە قۇرىلاتىن 450 شاقىرىمدىق قاۋىپسىز ايماقتا تۇرعىن ءۇي سالۋدى قالايتىنىن ءسوز ەتتى.
سيرياداعى جاعدايدى شەشۋدىڭ بولاشاعى تۋرالى ر.ت.ەردوعان سامميتتە سيريا كونستيتۋتسيالىق كوميتەتى قىزمەتىنىڭ ەرتە باستالۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن, جاقىن ارادا جەنەۆادا كونستيتۋتسيالىق كوميتەتتى قۇرۋ جۇمىستارى باستالاتىنىن جەتكىزدى. پرەزيدەنت ەردوعاننىڭ ايتۋىنشا, سامميت بارىسىندا ايماقتاعى كەپىلگەر ەلدەردىڭ بەيبىت تۇرعىندارى مەن اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت.
كونستيتۋتسيالىق كوميتەت تولىعىمەن قۇرىلدى
ءوز كەزەگىندە يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني سيريانىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميتەتى تولىق قۇرىلعانىن, بۇل قۇرىلىم سيريانىڭ كونستيتۋتسياسىن قايتا قاراۋ ءۇشىن جاقىن ارادا ءوز جۇمىسىن باستايتىنىن ايتتى. ول يران, تۇركيا جانە رەسەيدىڭ سيريانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن ۋنيتارلىق قۇرىلىمى تۋرالى ورتاق كوزقاراستا ەكەنىن ءسوز ەتە كەلىپ, «اقش سيرياداعى لاڭكەستەردى قولداپ, بۇل ەلدى بولۋگە تىرىستى. مۇنى قابىلداۋعا بولمايدى», دەدى. ول سونىمەن بىرگە اقش-تىڭ جاۋلاپ الىنعان سيريانىڭ گولان توبەلەرىن يزرايل تەرريتورياسى دەپ تانۋ تۋرالى شەشىمىن سىنادى. «اقش مۇنى جاسادى, بىراق ولاردىڭ بۇعان قۇقىعى جوق. بۇل اقش-تىڭ سيريا حالقىنا قانشالىقتى قاتىگەزدىكپەن قارايتىندىعىن كورسەتەدى», دەدى يران پرەزيدەنتى.
يران پرەزيدەنتى يراك پەن ليۆاننىڭ استاناداعى بەيبىتشىلىك پروتسەسىنە باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسقانىنا قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى.
يدليبتەگى شيەلەنىستى تومەندەتۋ باستى نازاردا
بريفينگتە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين سامميتتە سيريا اۋماعىنداعى تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلانعانىنا ەكپىن ءتۇسىردى. ء«ال-كايداعا قاتىسى بار راديكالدى توپتار ءىس جۇزىندە باقىلاۋعا العان يدليب ايماعىنداعى جاعداي, ءسوزسىز, ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. ارينە ءبىز بۇعان شىداي المايمىز, سوندىقتان ءبىز ەردوعان جانە رۋحاني مىرزالارمەن يدليبتەگى شيەلەنىستى تۇپكىلىكتى جويۋ مۇددەسىندە بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە كەلىستىك», دەدى رەسەي باسشىسى.
رەسەي باسشىسى سونداي-اق سيريا- ارالىق ساياسي ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ باسىم مىندەتتەر قاتارىنا كىرەتىنىن, وسى ماقساتتا كەپىلگەر ەلدەردىڭ, سيريالىق تاراپتىڭ, سونداي-اق بۇۇ مەن ايماقتىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تۇراقتى ساراپتامالىق كەزدەسۋلەر وتكىزۋ تاجىريبەسى جالعاساتىنىن, مۇنداي كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى ون ءتورتىنشى راۋندى قازان ايىندا نۇر-سۇلتاندا وتەتىنىن ءسوز ەتتى.
رەسەي باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ءۇش ەلدىڭ ديپلوماتتارى سيريا كونستيتۋتسيالىق كوميتەتىنە مۇشەلىككە ۇمىتكەرلەردى جانە داماسك پەن وپپوزيتسيانىڭ نەگىزگى جۇمىس پارامەترلەرىن انىقتاۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزگەن.
ۆ.پۋتين تۇرىك-رەسەي قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا دا توقتالدى. «تۇركيا پرەزيدەنتى ەردوعان مىرزامەن رەسەي-تۇرىك ىنتىماقتاستىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاراستىردىق, ولار ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە ءارتۇرلى باعىتتاردا قارقىندى دامۋدا», دەدى ول. رەسەي پرەزيدەنتى مالىمدەگەندەي, وتكەن جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 25 ميلليارد دوللاردان اسقان, اسكەري-تەحنيكالىق بايلانىستار تەرەڭدەي تۇسۋدە – تۇرىك قارۋلى كۇشتەرىن S-400 «تريۋمف» جۇيەلەرىمەن جاراقتاندىرۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاسالۋدا. جاڭا قارۋ-جاراقتىڭ بولاشاعى تۋرالى كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر.
ءسامميتتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى «استانا پروتسەسى» سيرياداعى جاعدايدى شەشۋگە ارنالعان كەلىسسوزدەر ءۇشىن ءتيىمدى الاڭ بولىپ سانالاتىنىن تاعى دا راستادى.
قورىتا ايتقاندا, «استانا پروتسەسىنەن» باستاۋ العان تۇركيا-رەسەي-يران ەلدەرىنىڭ ۇشجاقتى بەسىنشى ءسامميتى سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدە اتالعان ءۇش ەلدىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلعا جۇگىنەتىنىن ناقتىلاي ءتۇستى. الدا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر. ولاردىڭ كەلەشەكتە قالاي ەڭسەرىلەتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. ال بۇل بەسىنشى سامميت سيريانىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى ءۇشىن جاسالعان يگى قادامداردىڭ ءبىرى بولعاي.
