اقش كوك تىرەگەن قوس عيماراتتى جەرمەن جەكسەن ەتىپ, قانشا مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان تەراكتىنى ۇيىمداستىرعان ۋساما بەن لادەن مەن ء«ال كايدا» ۇيىمىنا قولداۋ كورسەتتى دەپ وسى «تاليبان» قوزعالىسىن ايىپتاعان. سول جىلى اۋعانستانعا اسكەرىن الىپ كىرگەن امەريكالىقتار تالىپتەردى بيلىك باسىنان تايدىردى. سودان بەرى تالىپتەر اۋعانستان بيلىگىمەن جانە اقش اسكەرىمەن تايتالاسىپ كەلەدى.
الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارعان اقش-تاليبان كەلىسسوزى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتقان اۋعان جەرىندەگى قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ, بىتىسپەس دۇشپاندىقتىڭ ءبىتىمى, بەيبىتشىلىك ورناتۋدىڭ باستاماسى رەتىندە باعالانعان ەدى. وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن قىركۇيەكتە اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ اۋعانستان بويىنشا رەسمي وكىلى بولىپ زالماي حاليلزاد تاعايىندالعاندا, ەڭ ۇزاق سوعىستىڭ اقىرى كورىنگەندەي بولعان. ويتكەنى ونىڭ موينىنا جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرماي, اۋعانستاننان امەريكالىق ساربازداردى اكەتۋدى جەدەلدەتەتىن كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ميسسياسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تالاپتانعان ول تاراپتار ءبىر مامىلەگە كەلەتىنىن مالىمدەگەن ەدى. جاقىندا زالماي حاليلزاد كاتار استاناسى دوحادا وتكەن توعىز راۋندقا سوزىلعان اقش-تاليبان ديالوگىنىڭ ناتيجەسىندە امەريكالىقتار بەس ايدىڭ ىشىندە اۋعانستاننان 5400 ساربازىن شىعارۋعا, ال «تاليبان» باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان ايماقتارىنا تەرروريستەردى كىرگىزبەۋگە, اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنا شابۋىلداماۋعا ۋاعدالاسقانىن ايتقان.
بۇعان دەيىن ىلگەرىندى سيپاتتا وربىگەن كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن دونالد ترامپ قۇجاتتىڭ سوڭعى نۇسقاسىنا قول قويۋى كەرەك بولعان. ءسويتىپ 8 قىركۇيەكتە اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۆاشينگتون ىرگەسىندەگى «كەمپ-دەۆيد» رەزيدەنتسياسىندا «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن جانە اۋعانستان پرەزيدەنتى اشراف عانيمەن كەزدەسۋ جوسپارلاندى.
الايدا 5 قىركۇيەكتە كابۋلدا بولعان لاڭكەستىك وقيعا «كۇن رايىن» كۇرت وزگەرتتى. اۋعانستان استاناسىنداعى ناتو-نىڭ شتاب-پاتەرى جانە اقش ەلشىلىگى ورنالاسقان اۋداندا جارىلىس بولىپ, 12 ادام قازا تاپتى. ونىڭ ىشىندە ءبىر امەريكالىق سارباز بار. قاساقانا جاسالعان بۇل شابۋىلدى «تاليبان» قوزعالىسى ءوز موينىنا الدى. بەيبىت كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتقاندا تالىپتەردىڭ تىنىشتىقتى قاشىراتىن وسىنداي بەيبەرەكەت ارەكەتتەرگە بەيىل بولۋىنا قاتتى قىنجىلىس بىلدىرگەن دونالد ترامپ ولارمەن ورتاق مامىلەگە كەلۋدەن باس تارتتى.
11 قىركۇيەكتە قارالى كۇن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى اق ءۇي باسشىسى «بىزدە بەيبىت كەلىسسوزدەر جوسپارلانعان ەدى. بىرنەشە كۇن بۇرىن ولاردىڭ پۋەرتو-ريكونىڭ تۋماسى, امەريكالىق ساربازدى جانە تاعى باسقا 11 جازىقسىز ادامدى ولتىرگەنىن بىلگەن كەزدە مۇنداي مامىلەنى دوعاردىم. سوڭعى ءتورت كۇن بويى ءبىز دۇشپاندارىمىزعا بۇرىنعىعا قاراعاندا قاتتىراق سوققى بەردىك جانە بۇل ءالى جالعاسادى» دەپ مالىمدەدى. دونالد ترامپ بۇعان دەيىن يادرولىق كۇشكە يە ەكەندەرىن مەڭزەپ, اۋعانستانداعى سوعىستى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اياقتاۋعا بولاتىنىن, بىراق ميلليونداعان بەيبىت حالىقتىڭ زارداپ شەككەنىن قالامايتىنىن ايتقان. دەگەنمەن, ول تالىپتەردى تاۋبەسىنە تۇسىرەتىن جاڭا سوققىنىڭ جاسالاتىنىنا سەندىردى.
اۋعانستان پرەزيدەنتى اشراف عاني «تاليبان» راديكالدى قوزعالىسىنىڭ سۇمپايى ارەكەتتەرى ەلدە بەيبىتشىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعانىن ايتتى. «ۇكىمەت تالىپتەردىڭ اۋعاندارعا قارسى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىن تاباندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقانى بەيبىت كەلىسسوزدەردىڭ جولىنداعى باستى كەدەرگى دەپ سانايدى. ءبىز تالىپتەردىڭ اۋعانداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋىن تىيعاندا, جاپپاي قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتقاندا اۋعانستان بيلىگىمەن تىكەلەي مامىلەگە كەلىپ, تىنىشتىق ورناتۋ مۇمكىن ەكەنىن ءاردايىم ايتىپ كەلەمىز» دەپ جازىلدى اۋعانستان پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ Twitter-دەگى پاراقشاسىندا.
ال «تاليبان» راديكالدى قوزعالىسى اقش پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىت كەلىسسوزدەن باس تارتقانىنا قاتتى شامدانىپ, وزدەرىنىڭ كۇرەسىن جالعاستىرا بەرۋگە نيەتتى ەكەنىن اڭعارتتى. ياعني, تالىپتەر شەتەلدىك اسكەردىڭ اۋعان جەرىنەن كەتپەيىنشە قارۋلى قاقتىعىستارىن توقتاتپايدى. «تاليبان» وكىلى زابيحۋللا مۋدجاحيد ءبىر جارىلىسقا بولا كەلىسسوزدەن شىعىپ كەتۋ اقش-تىڭ السىزدىگى جانە تاجىريبەسىزدىگى دەپ باعالادى. دەگەنمەن, تالىپتەر اق ءۇيدىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋگە قايتا ورالاتىنىنان ۇمىتتەنەدى.
جالپى, «تاليبان» راديكالدى قوزعالىسى بيىلدىڭ وزىندە قانشاما ادامدى جەر جاستاندىرعان دۇركىن-دۇركىن تەراكتىلەردى ۇيىمداستىردى. ەل ورتالىعى كابۋل قازىرگى تاڭدا وتتى شابۋىلداردىڭ وشاعىنا اينالعان. جوعارىدا ايتىلعان جارىلىستىڭ الدىندا عانا 2 قىركۇيەكتە استانادا شەتەلدىك كومپانيالار ورنالاسقان اۋداندا مينامەن جاراقتانعان اۆتوكولىك جارىلىپ, 16 ادام اجال قۇشتى, 119 ادام جاراقاتتاندى. ءبىر اي بۇرىن 17 تامىزدا كابۋلداعى نەكە سارايلارىنىڭ بىرىندە بولعان جارىلىستا 80 ادام قازا تاۋىپ, 160 ادام زارداپ شەككەن. ودان ون كۇن بۇرىن 7 تامىزدا قالانىڭ باتىسىندا جويقىن شابۋىل جاسالىپ, 18 ادام وپات بولدى, 100-دەن اسا تۇرعىنعا وت ءتيدى. جىل باسىنان بەرگى وسىنداي قارالى وقيعالاردى جىپكە تىزگەندەي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. 30 شىلدەدە بۇۇ-نىڭ اۋعانستانعا كومەك ميسسياسى (UNAMA) جارتى جىلدا بۇل ەلدە 300-دەن اسا بەيبىت حالىق باقيلىق بولىپ, 2466 ادام جارالانعانىن جاريالادى.
الايدا بىرقاتار ساراپشى اقش-تاليبان ديالوگى دىتتەگەن ماقساتىنا جەتكەن كۇننىڭ وزىندە اۋعانستاندا بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا كەپىل بولمايتىنىن ايتادى. دونالد ترامپتىڭ باستى ويى اۋعان جەرىنەن امەريكالىق اسكەردى الىپ كەتۋ عانا بولدى. بۇگىندە وندا 14 مىڭ اقش اسكەرى بار. ال اقش اسكەرىنەن قۇتىلعان تالىپتەردىڭ اياسى كەڭىپ, ەلدە ودان سايىن دۇربەلەڭ تۋدىرادى. ياعني, «تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەگەندەي, ساياساتتانۋشىلار بۇل بەيبىت كەلىسسوزدىڭ جۇزەگە اسۋى ەلدەگى ازاماتتىق سوعىستىڭ كۇشەيۋىنە سەرپىن بەرەدى دەگەن پىكىردە. ونىڭ ۇستىنە اۋعانستان بيلىگى 28 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزەمىز دەپ وتىر. بۇل ساياسي ناۋقانعا تالىپتەر ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. بۇۇ سايلاۋ كەزىندە بەيبىت تۇرعىندار زارداپ شەگۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋدا.
سوناۋ 2001 جىلدان بەرى بيلىكتەن ىعىستىرىلعان «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ اۋعانستان بيلىگىمەن مامىلەگە كەلە قويۋى ەكىتالاي. بۇل توپتى بۇۇ 2003 جىلى تەررورلىق ۇيىم رەتىندە تانىدى. قازاقستاندا دا «تاليبان» تەررورلىق ۇيىمدار تىزىمىندە تۇر.
