الەم • 16 قىركۇيەك، 2019

رۋحاني جاڭعىرۋ جانە ەلباسى فەنومەنى

194 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ مانيفەست جانە رۋحاني جولداۋ سيپاتىنداعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كودى» رەتىندە تاريحتا قالدى. بۇل ماقالانىڭ باستى ماقساتى – جاڭعىرۋدى، اسىرەسە قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى انىق. ن.نازارباەۆ وسى ماقالاسىندا وتكەننىڭ، بۇگىننىڭ جانە كەلەشەكتىڭ كوكجيەكتەرىن بىرلەستىرەتىن ۇلتتىق جاد تۋرالى ايتادى. وسى ماقساتتا قازاقستان ازاماتتارى الەم جۇرتشىلىعىمەن باسەكەگە تۇسە الارلىق ەرەكشەلىكتەرگە قول جەتكىزۋى ءتيىس. ال مەملەكەت بۇعان جەتەكشىلىك ەتەدى.

ەلباسى ءوز ماقالاسىندا «پراگماتيك ادام قانداي بولۋى ءتيىس؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەدى. ء«وزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ، ونى ۇنەمدى پايدالانىپ، سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي ءبىلۋ، ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا، داڭعويلىق پەن كەر­دەڭدىككە جول بەرمەۋ، ۇستامدىلىق، قاناعاتشىلدىق، ۇنەمشىلدىك جانە قا­راپايىمدىلىق» وسىنداي ادام ۇلگىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا، تۇركيالىق ويشىل جەميل مەريچتىڭ «سابىرلىق پەن توزىمدىلىكتى» كەمەل ادامنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى رەتىندە كورسەتكەنىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون.

ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇلتتىق جاڭعىرۋ ءۇشىن جەرشىلدىك پەن تامىر-تانىستىق دەرتىنەن قۇتىلۋ كەرەكتىگىن، مۇنىڭ ورنىنا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ كودتارىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن باسا كورسەتەدى. سونىمەن قاتار «وتانسۇيگىشتىك (پاتريوتيزم)» جانە «تۋعان جەر (اتامەكەن)» ۇعىمدارىنىڭ وسى ۇلتتىق جاڭعىرۋداعى بىرىكتىرۋشى ءرولى تۋرالى ايتىپ وتەدى. باسقا ايماقتارعا كوشىپ كەتسە دە، تۋعان جەرىن ەستەن شىعارماي، قولداۋ كورسەتكىسى كەلەتىن كاسىپكەرلەردىڭ، شەنەۋنىكتەردىڭ، زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردىڭ باسىن قوسۋ كەرەك. قازاق ءتىلى مىندەتتى تۇردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جەتەكشى ءرول الۋى ءتيىس. «الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس، مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن تانۋى كەرەك» دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماعىنا الەمىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق كودتارىنا ارقا سۇيەيتىنىن اڭعارتتى. وسى جول كارتاسىنا بايلانىستى تۇپكى تاريحي تامىرلارعا ورالۋ ماقساتىمەن تۇركىستان اتاۋىن قايتا جاڭعىرتىپ، تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني دىڭگەگى تۇرلەنىپ، تۇلەي ءتۇستى.

ن.نازارباەۆتىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەن رۋحاني جاڭعىرۋ ماقساتى تەك قازاقستان عانا ەمەس، ايماقتاعى ەلدەر، ءتىپتى قازىر دەگەنەراتسيا قاۋپى ءتونىپ تۇرعان باتىس قوعامدارى دا ۇلگى الارلىق كوپتەگەن ۇستانىم مەن قاعيدانى ۇسىنادى. بۇل تۇرعىدان العاندا ماقالاداعى «قا­زاق­ستاننىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋى» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا «تۇركى الەمىنىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋى» دەپ جازىلسا، ءتۇبى ءبىر تامىرلاس ەلدەر ءۇشىن دە قولدانۋعا بولارلىق، امبەباپ مازمۇندا ەكەنى اشىلا تۇسەرى انىق.

رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جالعاسى ىسپەتتى 2018 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا «ەگە­مەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانىپ، وقىر­مانعا جول تارتقان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق قى­رىن ايقىنداي تۇسەدى. بۇل ماقالاداعى كوزقاراستار مەن ۇستانىمدار، ماقسات-مەجەلەر مەن جوبالار تەك قانا ۇكىمەت باعارلاماسى نە بولماسا ءبىر ساتتىك انىقتامالار ەمەس، ساتىلى وركەنيەت قالىپتاستىرۋ جۇيەسىن بۇكىل الەمگە پاش ەتكەن مالىمدەمە ىسپەتتەس. ماقالانىڭ يدەياسى جانە بايانداۋ ءستيلى ارقىلى ءوز كەڭىستىگىنىڭ دەڭگەيىنەن اساتىن، جاڭا عاسىردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ بەرە الاتىن جالىندى، تاريحي دەكلاراتسيا دەۋگە تولىق نەگىز بار. سول سەبەپتى، قازاق دالاسى ەندى ۇلى ماقسات-مۇراتتار جولىندا جاڭا ءبىر كۇش-قۋاتپەن ورلەي تۇسەدى.

بۇل باعدارلامالىق ماقالا قازاق تاريحىنداعى ماڭىزدى قۇجات بولىپ سانالاتىن تاۋكە حاننىڭ اتاقتى «جەتى جارعىسىن» دا ەسكە تۇسىرەدى.

ۇلى دالاعا ەرەكشە ءمان بەرگەن اتالمىش ماقالانى ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ كەرەك بولسا، ن.نازارباەۆتىڭ ەڭ الدى­مەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كەيبىر دەرەكتەردى قايتادان قاراۋدى قا­جەت دەپ تاپقانىن اڭعارۋعا بولادى. سول ارقىلى بۇگىنگى قازاقستان تەر­ريتورياسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىق­تاردىڭ، مادەنيەتتەردىڭ، بولعان وقيعا­لار مەن فاكتورلاردىڭ كەڭىستىك پەن ۋاقىت تۇرعىسىنان نەگىزدەرىن ورتاعا سالادى.

اسىرەسە، ەڭ باستى ەكى ماسەلەنى نەگىزگە العان تاريحي باعدار نازار اۋدارتادى. ءبىرىنشىسى، تۇپكى قۇندىلىقتارمەن قاۋىشىپ، ۇلتتىق تاريحقا ءبىرتۇتاس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ. بۇل جەردە قازاق تاريحىنىڭ باستالۋ نۇكتەسى كەڭىستىك (ەل، تەرريتوريا) جانە وزگەشە مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋى نەگىزگە الىنا وتىرىپ بەلگىلەنگەن. وسىلايشا بارلىق تۇركى الەمىنىڭ قادىم زاماندارداعى ماڭىزدى مەملەكەتتەرى مەن وركەنيەتتەرى قازاقستان تاريحىمەن بايلانىستىرىلادى. عۇندار مەن ساقتار تۋرالى ايتىلۋى تۇركى مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارىنىڭ الەمگە قازاقستان دالاسىنان تاراعانى جونىندەگى وي-پىكىردىڭ نەگىزىن كورسەتەدى.

ن.نازارباەۆ ءبىر باعدارلامادا اتالمىش ماقالانى جازۋ سەبەبىن بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن ەدى: «بالالارىمىز «سەن­دەر قايدان شىقتىڭدار؟» دەسە، دۇ­رىستاپ جاۋاپ بەرە المايدى. ءبىزدىڭ ۇلى تاريحىمىز بار ەكەنىن جاستارىمىز ءبىلۋ كەرەك. تاريحىمىزدى ساقتاردان، عۇن­داردان، ۇلى تۇركى قاعاناتىنان باستاۋ كەرەك. ءبىز سول كەزدەن بەرى قاراي كەلە جاتىرمىز. سوندىقتان وسكەلەڭ ۇرپاق وسىنىڭ ءبارىن ءبىلسىن دەپ جازدىم. ءبىزدىڭ قادىم زاماننان ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان تەرەڭ تاريحىمىز بار. بۇگىن عانا اسپاننان سالبىراپ تۇسكەنىمىز جوق. ءبىز ۇلكەن تايپالاردىڭ، حالىقتاردىڭ، ۇلكەن يمپەريالاردىڭ ۇرپاعىمىز دەپ جاستارىمىز ايتىپ ءجۇرسىن دەگەن ماق­ساتپەن جازدىم وسى ماقالانى». بۇل تۇرعىدان العاندا، ماقا­لا دىتتەگەن ماق­ساتىنا جەتىپ كەلەدى.

ەكىنشىدەن ‒ وقيعالاردى سارالاپ، وزگەنى ءتۇسىنۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماقالاسىندا سىنعا العان ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس جالپى العاندا «ەۋروتسەنتريزم» ۇعىمى نەگىزىندە پايدا بولعان. دامۋ، گۇلدەنۋ جانە دەموكراتيالانۋ سەكىلدى ۇعىمداردى تەك باتىستان شىققان دەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسۋ نازارباەۆ ايتىپ وتكەن دالا وركەنيەتىنىڭ كەلەشەك­ باعدارىنا ارينە قايشى كە­لەدى. دا­مىعان، اشىق قوعام قۇرۋ جو­لىنداعى قازاقستاننىڭ نازار اۋدارۋى ءتيىس ما­سەلەنى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «بىزدە دە ارتىعىمەن دەموكراتيا نەمەسە ودان دا جوعارى تۇرمىس دەڭگەيى بار. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ەرەجەلەرىمىزدى ەش قار­سىلىقسىز قابىلداۋىڭىز ءتيىس دەگەن  كوز­قاراستاردان بويىمىزدى اۋلاق سالۋى­مىز كەرەك».

ەلباسى قازاق ەلىنىڭ باتىس پەن شى­عىس اراسىنداعى ءرولىن جەتە بىلەدى، سوندىقتان قازاقستان باتىسپەن جاقسى بايلانىس قۇرادى، بىراق وركەنيەتتىڭ تەك باتىستان تۋىنداعانى جونىندەگى جالپى كوزقاراسقا كوزسىز قوسىلمايدى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلى دالا ەرەكشەلىك­تەرىن باسا كورسەتكەن كەزدە كەلتىرگەن مىسالدارىن مۇقيات تاڭداپ العانىن كورۋگە بولادى. بۇلاردىڭ ەڭ باستىسى – تەمىردى قورىتۋ، جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتۋ جانە اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى. مۇنىڭ تابيعي جالعاسى رەتىندە ۇزەڭگى، ەر، اۋىزدىق، جاۋىنگەرلەردىڭ كيىمى مەن قازىرگى شالبار دۇنيەگە كەلگەنى بەلگىلى. سونداي-اق العاشقى ساۋىتتى سالت اتتىلاردىڭ دا سول كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا شىعۋى، بەس قارۋىن سايلاعان قۇدىرەتتى جاۋىنگەردىڭ پايدا بولۋى قازىرگى اسكەر تاريحى تۇرعى­سىنان دا ماڭىزدى.

دالا، جىلقى جانە قازاقتار... مۇنىڭ ەلدى تانىتۋعا، تۋريزم الەۋەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسارى انىق. سونىمەن قاتار، ماقالادا قازاق دالاسىنىڭ ءبىر برەندىنە اينالعان التىن ادامنىڭ جانىنان تابىلعان كۇمىس كەسە تۋرالى ايتىلۋى تاريحي كەزەڭنىڭ قاتپارلارىن تەرەڭگە تارتا تۇسەدى. ال قىزعالداق پەن الما تۇر­لەرىنىڭ وتانى رەتىندە قازاق دالاسىن كورسەتۋى – ەلدىڭ تابيعات پەن وركە­نيەت اراسىنداعى جاراسىمدىلىعىن ايشىقتاي تۇسەدى.

ليدەر رەتىندە ن.نازارباەۆ ۇلى دالا­نىڭ جەتى قىرىن كورەگەن ماقساتتار­مەن كەلەشەككە جەتكىزۋدى كوزدەيدى. وسى سە­بەپتى ەڭ العاش ويىنا العان تاريحي جانە پرينتسيپتىك نەگىزدەگى ماڭىزدى جوبالاردى مەملەكەت پەن حالىق يگىلىگىنە ۇسىنادى. «ارحيۆ-2025» دەگەن اتپەن ەل تەرريتورياسىنا تيەسىلى تۋىندىلار مەن دەرەكتەردى ءبىر جەرگە جيناقتاۋ كوزدەلىپ، وسى ماسەلەدە تسيفرلىق فورماتقا كو­شىرۋ جۇمىستارىنا ۇلكەن ءمان بەرەدى. ارحيۆ دەرەكتەرىنىڭ بارشا جۇرتقا قول­جەتىمدى بولۋى جانە باستاۋىش مەك­تەپتەن باستاپ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەن­گىزىلۋى قازاقستان تەرريتورياسىندا جاڭعىرعان ۇلتتىق سيپاتقا كوشۋ پرو­تسەسىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولادى. سول سە­كىلدى ءال-فارابي، احمەت ياساۋي جانە كۇلتەگىن سەكىلدى ۇلى تۇلعالاردىڭ ەس­كەرتكىشتەرى، ولاردى ساياباق، كورمە، كىتاپ سەكىلدى، ت.ب. قۇرالدارمەن الەمگە تانىتۋعا دەگەن ۇمتىلىس كەڭ-بايتاق تۇركى كەڭىستىگىندەگى ەلدەردى ءبىر-بىرىنە بايلانىستىرا الارلىق ۇلكەن الەۋەتكە يە. تۇركى الەمىندەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ دالانىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى رەتىندە سيپاتتالۋى قازاقستاننىڭ جاقىن كەلەشەكتە وسى سالادا ماڭىزدى قادامدار جاساۋعا دايىندىعىن كورسەتەدى. تۇركى وركەنيەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرلارىن زەرتتەۋدە ەڭ ۇلكەن بىرىكتىرۋشى كىلت بولىپ سانالاتىن تىلدىك جاقىنداسۋدى دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا كونگرەسى اياسىندا جوبالاۋى دا ەرەكشە اتاپ وتەرلىك قادام بولىپ تابىلادى. ۆيكيپەديا ۇلگىسىندە ورتاق ەنتسيكلوپەديانىڭ قازاقستاننىڭ مودەراتورلىعىندا جۇزەگە اسىرىلاتىنى دا ەلدىڭ تۋىس ەلدەر اراسىنداعى جەتەكشى ءرولىن كورسەتەدى.

تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ دا باس­تاۋىندا تۇرعان قادىرلى ەلباسى ۇلى دالانىڭ قايتا ورلەۋى ماعىناسىنا كەلەتىن بۇل يگى قادامداردى: «وتكەنىن ماقتان تۇتىپ، بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ ‒ ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى» دەگەن سوزدەرمەن تۇجىرىمدايدى. راس ءسوز.

قازاقستان بۇگىندە بيىككە بەتتەپ بارادى. رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى تاريحپەن جۇزدەسىپ، بۇگىنمەن قالىپتاسىپ، كەلەشەككە باتىل قادام جاساۋدا.  بۇل جاڭا كەزەڭ قازاقستان ءۇشىن جاڭا ىنتى­ماقتاستىق ۇدەرىستىڭ جولىن اشىپ، تامىرلاس جۇرتتار ءۇشىن دە قۇتتى بولارى انىق.        

 كۇرشاد زورلۋ،

پروفەسسور، تۇركيادان ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇراعاتتار مۇڭ شاعادى

ادەبيەت • كەشە

"Balapan" تەلەارناسىنا - 10 جىل

قازاقستان • كەشە

بۇگىن – ەڭبەك كۇنى

قازاقستان • كەشە

اقتاۋدا گەولوگتار اللەياسى اشىلدى

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2020

شەكتەن شىققان احۋال جوق

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2020

دەمالىس كۇندەرى اۋا رايى قانداي بولادى

اۋا رايى • 26 قىركۇيەك، 2020

ەپيزووتيكالىق جاعداي تۇراقتانۋدا

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2020

وتكەن تاۋلىكتە 170 ادام جازىلىپ شىقتى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2020

قازاقستاندا تاعى 69 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2020

اتىراۋدا ەگىز ۇل امان-ەسەن تابىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2020

اتىراۋدا جول بويىندا تراكتور اۋدارىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار