وسىدان تۋرا بەس جىل بۇرىن سۇڭقار اقىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ 120 جىلدىعىنا وراي رەسپۋبليكادا وتكەن اۋقىمدى شارالاردىڭ ءبىرى – «ساكەن جۇرگەن جولدارمەن» دەگەن ەكسپەديتسيا بولدى. قازاقتىڭ ساكەنتانۋشى نەبىر مارعاسقا ازاماتتارىنىڭ قاسىندا ءبىز دە كەرۋەنگە ىلەسە جولعا شىققانىمىز ەسىمىزدە. نەشە كۇنگە سوزىلعان ساپاردا تالاي تاريح شەرتىلىپ, تانىم كوكجيەگى شەكسىزدىككە قۇلاش ۇرعانداي رۋحاني بايىپ قالعانىمىز بار. ۇزاق جولدا ۇعار قۇلاققا ءبىراز اقيقات اشىق ايتىلىپ, شىندىقتى شىڭىراۋدان شىعارعانداي نەبىر اڭگىمەلەر باياندالدى دەيسىڭ. تاقىرىپ ساكەن بولعان سوڭ, ول اڭگىمەنىڭ اينالاسىندا اقىندىق ونەر تۋرالى, ونىڭ ىشىندە ماعجان مەن ساكەن اراسىنداعى ءوزارا وزگەشە باعىتتار, جازىقسىز جاپا شەككەن ساكەننىڭ قازاققا قىلعان قالتقىسىز قىزمەتى حاقىندا ايتىلماي قويمايتىنى بەلگىلى. ەكەۋى دە اسىل, ەكەۋىنىڭ دە ەل يگىلىگى ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىككەنى ايدان انىق. ارينە, قوس اقىننىڭ قىسقا عانا ومىرىندە قولتىقتاسا عۇمىر كەشپەگەنى بەلگىلى. الايدا, تۇپكى ماقسات-مۇراتتارى ءبىر ارناعا توعىسقان جانى تۋىس جاندار بولعانىن بۇگىندە مويىنداۋىمىز كەرەك. ءبىر قۋانارلىعى, الگى ساپاردا شەرتىلگەن اڭگىمەلەردەن, ەل ىشىندەگى ەرەكشە ىقىلاستان اڭعارعانىمىزداي, حالىقتىڭ دەنى وسىناۋ تاۋەلسىز جاڭا كۇندە اتالعان تۇلعالار تۋرالى تاقىرىپقا تىڭ كوزقاراسپەن جاڭاشا ويلاي باستاعانى كوڭىل كوكتەتكەن.
شىعارماشىلىقتاعى قارسىلىق – شىڭدالۋ تەتىگى
قازاق تەل ەمدى, تەتە ءوستى دەپ جاتادى. اعالى-ىنىلەر سىيىسپاي قالسا, بۇلار تەتە وسكەن دەيمىز. ماعجان مەن ساكەن – قازاق جىرىندا تەتە وسكەن تەكتى اقىندار. بولماشى بىربەتكەيلىكتەن باقاستىق ىزدەپ, ەكى الىپتان بىتىسپەس داۋ, بەرىلمەس جاۋ جاساپ قويعان سول كەزدەگى قيتۇرقى ساياساتتىڭ قۇرىق بويلاماس ويىنى ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت باياعىدا-اق جەتكەن.
ورىستىڭ ايگىلى اقىندارى ەسەنين مەن ماياكوۆسكي العاش رەت پەتروگرادتا كەزدەسسە كەرەك. ماياكوۆسكيدىڭ ەسەنيندى قاعىتىپ, كيگەن كيىمىنە ءتيىسىپ, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە مەن كيگەن پيدجاكتى سەن دە كيەسىڭ دەپ باستەسىپ, كەيىن گالستۋك تاققان ەسەنيندى كورىپ, ءباسىن سۇرايتىنى بار. ەكەۋى – ءبىر مەدالدىڭ ەكى بەتى ىسپەتتەس تۇلعالار دەۋگە بولادى. عۇمىرلارىنىڭ سوڭىندا ماسكەۋدەگى كىشى تەاتردىڭ جانىنداعى ەڭ قىمبات كاباكتا وتىرىپ ماياكوۆسكي:
– قۇداي ءبارىبىر بار. ول ءبىزدىڭ – ولەڭدەرىمىز,– دەپتى.
ەسەنين سوندا وعان:
– ول بار. بىراق ءبىز جوقپىز, – دەگەن.
كوپ ۇزاماي ەسەنين اسىلىپ, ماياكوۆسكي اتىلىپ ولەدى. سوندا ورىستىڭ عاجاپ اقىنى ەسەنينگە جازعان ماياكوۆسكيدىڭ ولەڭىن وقىعان ادام ەكەۋىن ەكى ءتۇرلى كوزقاراستا بولدى دەپ ويلاماس ەدى... الگى ولەڭنىڭ نەگىزگى جەلىسى – ءبىزدىڭ قوعامدا ء«ولۋ» جاڭالىق ەمەس دەگەن ماعىنامەن اياقتالادى. مىنە, ورىس حالقىنىڭ ۇلىلارىنىڭ «ۇرىس-توبەلەسى» قالاي اياقتالعان؟
ءدال وسىلاي دۇنيەنىڭ ەكىنشى بۇرىشىندا ساكەن مەن ماعجان تۇڭعىش رەت ومبىدا كەزدەسىپ جاتىپتى. كەيىننەن ارالارىنان «قارا مىسىق» وتكەن. «ول «قارا مىسىق» ورىستىڭ قىزى كورىنەدى. اسقان دارىن يەلەرىنىڭ ارا-قاتىناسىنا سىزات, سەزىمدەرىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىنىن ءبىلىپ, وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى ماقساتتى تۇردە قىزدى وقۋدان شىعارتقان» دەگەن ەل ىشىندە قاۋەسەت بار. ارينە, بۇل نۇسوقا ءبىزدى قاتتى تولعاندىرمايتىنى بەلگىلى. جانە استارىندا قانشالىقتى شىندىق جاتقاندىعى بەلگىسىز داقپىرتقا بولا باس اۋىرتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ماسەلە وندا ەمەس. ءارى-بەرىدەن سوڭ ديالەكتيكانىڭ زاڭى بويىنشا قاراما-قايشىلىق بار جەردە دامۋ بارىن ەسكەرسەك, ادەبيەتتەگى قارسى پىكىرلەر, ۇلكەن تالاستار شىعارماشىلىق دامۋعا باسپالداق بولاتىنىن ۇلى قالامگەرلەر سانالى تۇردە ءتۇيسىندى دەۋگە بولادى.
ايتپەسە, ەكەۋىنىڭ دە يلەگەنى – ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى. قازاقتى ءبىر بيىككە شىعارام دەگەن اسىل ارمان ءتۇرلى جولدى تاڭداۋلارىنا تۋرا كەلتىردى. ماعجاننىڭ ۇستانعان باعىتى – تۇركى اتاعىن كوتەرىپ, قازاقتى تەرەڭدە جاتقان تاريح قانا قۇتقارادى دەگەن جوسپارعا قۇرىلسا, ساكەننىڭ پايىمى قازاقتىڭ بولاشاعى جاڭا زامان كەلبەتىندە دەگەن جاسامپاز ويدى قازىق ەتتى. جانە وسىناۋ ەڭبەگى ءۇشىن ساكەننىڭ سول وكىمەتتەن العان العىسى بولسا قانە؟ ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىن باسىنان باقايشاعىنا دەيىن دارىپتەپ وتكەن گوركي ءسىڭىرى شىققان كەدەي بولماعان. ساكەن دە كەڭەس ادەبيەتى يدەولوگياسىنىڭ ەسىل قۇربانى رەتىندە ناقاققا قانى توگىلدى. شىن مانىندە, ءبىر دارىننىڭ ەكىنشى ءبىر دارىندى تانىپ, مويىنداۋى مىندەتتى دە ەمەس. تولستويدىڭ شەكسپيردى, دوستوەۆسكيدىڭ تولستويدى جازۋشى رەتىندە تانىماۋى سياقتى وقيعالار ادەبيەت تاريحىندا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل قۇبىلىستان پەندەشىلىك ىزدەپ كەرەگى جوق. جانە وسى تۇرعىدا اقىن زاتىنىڭ ەموتسياعا كوبىرەك بوي الدىراتىنىن دا ءجيى ەسكەرۋىمىز كەرەك سياقتى. نەبىر داۋىرلىك يدەولوگيالاردىڭ ۇگىت-ناسيحاتىنا ەرىپ, كەيىننەن ءوز قاتەلىكتەرىنە سانالى تۇردە قايتىپ ورالىپ وتىرعان اقىن-جازۋشىلار جەتىپ-ارتىلادى. «مەنىڭ جولىم – تەرىس, ساكەندىكى – دۇرىس بولدى. الدىمەن سوعان سالەم بەرەيىن» دەپ ماعجان ءسابيتتى الدىعا سالىپتى كەيىندە. ول رەتتە ساكەننىڭ ءۇي-ءىشى اسا قادىرلى قوناق كەلە جاتىر دەپ الەككە تۇسەدى. كەلگەن بەتتە ساكەن مەن ماعجان كوزدەرىنە جاس الىپ, قۇشاقتاسىپ ۇزاق تۇرعان دەسەدى. جولسوقتى ماعجان ساكەندىكىنە قونادى دا, ەرتەسىنە ءسابيت ۇيىندەگى تۇنەمەل قوناقاسىعا بارادى... بۇل – ماعجان مەن ساكەننىڭ سوڭعى كەزدەسۋى.
وسىناۋ ەستى ەستەلىكتى جۇرتقا ەرەكشە سيپاتتا جەتكىزگەن عالىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. عالىم ت.كاكىشەۆ ساكەن-ماعجان-ءسابيت ءتۇيىنىن تارقاتۋدا قانشاما ەڭبەك جاساپ, قۇپيا تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار جۇمباعىن شەشۋگە تىرىسادى. عالىم تاعى ءبىر زەرتتەۋ ماقالاسىندا «قازاقستان» باسپاسى «پوليتيچەسكيە رەپرەسسي ۆ كازاحستانە ۆ 1937-1938 گگ» دەگەن قۇجاتتار جيناعىن شىعارعانىن ايتىپ, سول تاريحي قۇجاتتاعى ساكەن مەن ماعجان, ءسابيت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ءبولىپ كورسەتەدى.
اتالعان قۇجاتتاعى مىنا ءبىر قاۋلى ءبىزدى بەيجاي قالدىرمادى. «مۋكانوۆ بىل تەسنو سۆيازان س سەيفۋللينىم, دوسمۋحامەدوۆىم, اسىلبەكوۆىم, ايسارينىم, ۆالياحمەتوۆىم ي دجۋماباەۆىم, نىنە رازوبلاچەننىمي ۆراگامي نارودا. كوگدا دجۋماباەۆ بىل ۆ سسىلكە, سەيفۋللين يمەل س نيم پەرەپيسكۋ ي وكازال دەنەجنۋيۋ پوموشش» دەلىنگەن.
مىنە, قوس اقىننىڭ ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي جەكە باس ارازدىعى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلمايدى. قايتا ءبىر-بىرىنە دەگەن قامقور پەيىل, ىستىق ىقىلاس كوبىرەك بايقالادى.
كەيىننەن سول توتاليتارلىق قاندى رەجىم ماعجاندى دا, ساكەندى دە اتۋ جازاسىنا كەسكەنىن بىلەمىز. سۇيەم جەر ءۇشىن سۇيەگىن بەرگەن, ۇلتىنىڭ ۇياتى مەن ارى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن اقىندارىمىزدىڭ قادىرىنە وسى تۇرعىدان باعا بەرگەنىمىز دۇرىس. ماعجاندى ماقتاۋ ءۇشىن, ساكەندى ساتپاۋعا بولادى. نەمەسە ساكەننىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ, ماعجاننىڭ تۇلعاسىن تومەندەتۋ – ورىس يدەولوگياسىنىڭ قازاق ورتاسىنداعى ءوتىمدى قۇرالى ەكەنىن وسىدان كەيىن جاس ۇرپاق ساناسىنا جاقسىلاپ تۇسىندىرگەن ءجون.
*
شىن مانىندە «كەڭسە ءتىلى – قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك» دەگەن ساكەن قازاق ۇلتىنا قاشان جاۋ بولماق؟ بىردە 1926 جىلى ساكەن قازاقتىڭ ءىرى اقىنى قايىپ اينابەكوۆتىڭ ۇيىنە ءتۇسىپتى. ونىڭ جەكە سەبەبى, ساكەن ءوزىنىڭ مەمۋارلىق رومانىندا ايتاتىنداي, سالىق اينابەكوۆتىڭ باۋىرلارى جاقيا, قايىپ ەرتەدەن ءبىر-بىرىمەن دوس-جاران بولعان. اينابەكپەن ءبىر تۋىسقان باتىربەكتىڭ قىزى قىزىلجارداعى سوۆپارتشكولدە وقىپ جاتقانىن اعاسى قايىپتان ەستىپ, ساكەن گۇلباھراممەن تانىسىپ, «سوۆپارتتاعى قارىنداسىما (گۇلباھرامعا)» ولەڭىن «ەڭبەكشى قازاققا» جاريالاعان ەكەن. بۇل تانىستىقتىڭ ارتى ساكەن ەكەۋىنىڭ وتباسىن قۇرۋىمەن جالعاساتىندىعى بەلگىلى. سونداي كەزەڭدەردىڭ بىرىندە ساكەنگە قايىپ سالەمدەمە بەرىپ: «گۇلباھرامعا ايت, بۇرىمىن قيماسىن, مەن بىلەمىن, قالاعا بارا سالىپ قازاق قىزدارى بۇرىمدارىن شولتيتادى دا, قىزىل بانتيك تاعىپ الادى» دەپ, قاتتى تاپسىرعان. بۇل جەردەگى ماسەلە, قازاقتىڭ قاراكوز قىزىنىڭ ۇزىن بۇرىمىنىڭ قيىلعانىندا دا ەمەس, ماسەلە «قىزىل بانتيكتە» تۇرعان بولاتىن. كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن قارسىلىقتى قايىپ اقىن ساكەنگە سوندا قالاي بىلدىرگەن!..
ال سول ۋاقىتتا «قىزىلشىل» ساكەن تاۋەلسىزدىكتى اڭسامايتىن بولسا, قازاق ءۇشىن قاسىق قانىن قيمايتىن بولسا, الگى اڭگىمەنىڭ باسقاشا سيپات الماسىنا كىم كەپىل ەدى؟ جالپى, بۇگىنگى تاڭدا اشىق, قايتا-قايتا ايتىلاتىن اڭگىمە سول, ساكەن تاڭداعان جولدا ەمەس, ساكەن ارناعان عۇمىر بيىگىنە بەيتاراپ كوزقاراسپەن قاراۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ساكەن مەن ماعجان اراسىنداعى پىكىر الۋاندىعى دا وسى باعىت توڭىرەگىندە قايتا قاراستىرىلعانى ءجون. كەڭەس وكىمەتى قۇلاي سالىپ, ءبىر توپ زەرتتەۋشى-عالىمدار, پۋبليتسيستەر تاپتىق يدەولوگيانى جاقتاۋشى ساكەن, تۇرار, سابيتتەردىڭ قىر سوڭدارىنان قالماي, كورىنگەن جەردە بايبالام سالا باستاعانى ءمالىم. قازاق حالقىنىڭ تەرەزەسىن وزگە ەلدەرمەن تەڭ ەتەمىز دەپ, ماركسيزم-لەنينيزم تۋى استىنا بىرىگىپ, كەڭەس يمپەرياسىنىڭ سويىلىن سوقپاعاندار ءارى-بەرىدەن سوڭ – نەكەن-ساياق. ءتىپتى, الاش ازاماتتارىنىڭ ىشىنەن دە كەڭەس وكىمەتىنە ءىش تارتپاعانىمەن ساكەندەردىڭ يدەياسىن تۇسىنۋگە تىرىسقان تۇلعالار بولدى. ءىرىسى – سول ماعجان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ايتقانداي, ءسابيت مۇقانوۆ ايداۋدا بەلومور-بالتىق كانالىن قازىپ جۇرگەن ماعجانعا حات جازىپ, ماعجان سوزىنە سەنگەندىگىن, ساكەندى سىننان قورعاپ, ءابدىلدا تاجىباەۆتى ەشقاشان جاۋ سانامايتىنىن اشىق ايتقانىن دا مويىنداعىمىز كەلمەيدى كەيدە. ءبىز وسى شىندىقتاردان شىنايى كارتينا شىعارىپ, قازاقتىڭ نەگىزگى جاۋى كىم ەكەنىن كورسەتۋدىڭ ورنىنا, ءبىر تۇلعانى تۇرعىرىنان ءتۇسىرىپ, ءبىر تۇلعانى سونىڭ ورىنىنا تۇرعىزۋعا ءالى توسقاۋىل بولا الماي ءجۇرمىز.
ەگەر ايتىپ جۇرگەندەردىڭ سوزىمەن ويلاساق, ساكەن قاراقان باسىن ويلاعان قىزىلشىل بولىپ قالار ەدى. سول اسقاق تۇلعا ءوزىنىڭ سوڭعى ساعاتى سوعار شاقتىڭ وزىندە: – اقىرعى ءسوزىم, گالينا سەرەبرياكوۆانى «حالىق جاۋى» دەگىزگەن تەرگەۋشىلەردىڭ زورلاپ ايتقىزعان سوزىمنەن تانامىن, – دەۋىنەن ءبىز نەنى اڭعارار ەدىك؟ قازاقى بەكزاتتىقتىڭ ءبىر ۇلگىسى – ولىمگە تۋرا قاراي الۋ شىعار. سول گالينا حانىم كەيىن بۇل جاقسىلىققا جاۋاپ بەرگەن. بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ اكەسى دە ساكەندەرمەن قوسا «حالىق جاۋى» اتانىپ, ناقاققا كۇيگەندەردەن بولىپتى. اناسى تامارا بەرتىندە قايتىس بولادى. بيبىگۇل «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى بولعاندىقتان شالا ساۋاتتى, جاقسى جۇمىس تابا الماي, سەمەيدەگى ەت قالبىرلايتىن زاۋىتتا قارا جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. سول جەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سەرەبرياكوۆا ء(وزى اسقان پيانينوشى بولعان كىسى) ءانشى قىزدىڭ عالامات داۋسىن اڭعارىپ قالىپ, العاش تالابىن ۇشتاپ, باعىن اشقان دەگەن دەرەك بار. سول – ساكەن اقتاپ كەتكەن گالينا سەرەبرياكوۆا – بيبىگۇل تالانتىنا باستاماشى بولعان.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «ساكەن شىنشىل تاكاپپار اقىن» دەدى. «قازاقتى قازاق دەيىك. قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن ساكەننىڭ جولى ءوزىنىڭ تاعدىرىنداي ءيىر-قيىر. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تويىن وتكىزىپ, ورىنبوردىڭ ەڭ ۇلكەن – سۆەردلوۆ اتىنداعى كلۋبىندا سالتاناتتى كەش تىزگىنىن ساكەن ءوزى العان. بۇل ارەكەتتەرگە قارسى اسىرەقىزىلشىل ءابدىراحمان ايتيەۆ «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىندە «فاكتيچەسكيە پوپراۆكي» دەگەن, ۇلتشىلداردى اشكەرەلەگەن ماقالا جازادى. ول ماقالاعا قارسى ماقالانى دا ساكەن «تاعى دا احمەت تۋرالى» دەپ جازعان. اشتىق جايلاعان سارىارقا ساقاراسىنداعى اكەسى سەيفوللاعا كەلىپ, تاپانشا بەرگەن دەگەن دە ەل ىشىندە اڭگىمە بار. «قىرىلاسىڭدار, جان ساۋعالاڭدار...» دەگەن ساكەنگە «قىزىلشىل» دەپ قىسقا عانا انىقتاما بەرە سالۋدىڭ سالماعىن ويلاعان ءجون شىعار. ەرەيمەنتاۋ, ەركىنشىلىكتەگى قۇلاگەر وماقاسا جىعىلعان ورىنعا جەتىسۋداعى ءىلياستى الدىرىپ, ساكەننىڭ جىرلاتقانىن, اقتامبەردى تولعاۋىن, اسەت پەن كەمپىربايدىڭ باقۇلداسۋىن جازدىرتىپ العانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرار ەدى!..
ساكەن ءىلياستى سۇيە تۇرىپ, ماعجاندى قادىرمەندى قوناق قىلا تۇرىپ استە اسىرە قىزىلشىل بولا الماس ەدى. ءبىز جوعارىدا ايتقان گۇلباھرام ولە-ولگەنشە كارلاگتىڭ اكىمشىلىك باقىلاۋىندا بولسا, اكەسى سەيفوللا سول كارلاگتا اتىلعان. ساكەن تاعدىرىنىڭ سۇمدىق اۋىر بولعانى سونداي, ءوزى سەنگەن جاڭا باعىت جان-جاعىن, جان-جارىن, اكەسىن, ءتىپتى ءوزىن قاراقشىعا بايلاپ جىبەردى... ءبىز وسىناۋ ازات كۇندە اتالعان تۇلعالاردىڭ تۇعىرىنداعى تاتۋلىققا وسى ءبىر بيىكتەن باعا بەرگەنىمىز دۇرىس سياقتى.
