قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگىندە: ء«بىز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك. …سول ارقىلى ءتۇپ-تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى», – دەي كەلىپ, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» جوباسىنىڭ اياسىندا «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» باسىپ شىعارۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە قويدى.
بۇل ماسەلە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» ازىرلەپ, جارىققا شىعارۋعا تاپسىرىس بەردى. مۇنداي جاۋاپتى دا, ابىرويلى شارۋانى ناتيجەلى اتقارىپ شىعۋى ءۇشىن ەلىمىزدەگى فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ ەجەلدەن ىرگەلى ورتالىعى بولىپ كەلە جاتقان ينستيتۋتتىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمە. وعان عىلىمي ورتالىقتىڭ قوماقتى جيناقتالعان قولجازبالار قورى مەن تاجىريبەسى دە, كادرلىق الەۋەتى دە جەتكىلىكتى. سونىمەن قوسا, بۇعان بۇگىنگى زامان ءۇردىسى مەن تىڭ تەحنولوگيا تۇرعىسىنان جاڭا ۇرپاق تالعامى مەن قولدانۋىنا قولايلى ەتىپ شىعارۋ مىندەتتەرى دە قوسىلادى.
ەلباسى قويىپ وتىرعان وسى تالاپتار ۇدەسىنەن شىعۋ ماقساتىندا قازىر ينستيتۋت قابىرعاسىندا قاۋىرت شارۋالار قولعا الىنۋدا. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت وتە تىعىز, جوسپارلانعان ون تومدىقتىڭ العاشقى بەس تومى بيىل جارىق كورۋى ءتيىس. سوندىقتان قولجازبالار قورىندا جيناقتالعان شىعارمالاردىڭ بارلىق نۇسقاسىن قايتا سالىستىرىپ, ەڭ كوركەمىن تاڭداپ, تەكستولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ, بۇگىنگى وقىرمان جاتسىنباي قابىلدايتىن قازاق فولكلورىنىڭ بارلىق جانرلارىن قامتىعان جاۋھار جىر جيناعىن جارىققا شىعارۋ ينستيتۋت عالىمدارىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر.
ەڭ الدىمەن, ەل جادىندا اسا بەرىك ساقتالعان, ءتىپتى ءالى كۇنگە قولدانىستان تۇسپەي كەلە جاتقان حالىق مۇراسىنىڭ ۇلكەن ارناسى – عۇرىپتىق فولكلور. حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسقان ونىڭ وزەگىنە حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ميفتىك دۇنيەتانىمى, بايىرعى نانىم-سەنىمدەرى, ءدىني ۇعىمدارى, ادەت-عۇرىپتارى ارقاۋ بولىپ تارتىلعان. قوعام دامىپ, ۋاقىت وزعان سايىن بۇل شىعارمالاردىڭ ەتنوگرافيالىق راسىمدەرمەن, جول-جورالعىلارمەن بايلانىستار تيپولوگياسى كەزەڭدىك ساتىلارعا كوتەرىلىپ, الۋان ءتۇرلى سيپاتتا ورىستەيدى. ءبىر شىعارمالار تازا ءراسىمدى اتقارۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىپ, سوعان كىندىك باۋى بايلاناتىن بولسا, ەكىنشى ءبىر شىعارمالار ولارعا جانامالاي قىزمەت ەتىپ, قوسىمشا ىڭعايدا ورىندالادى, ەندى بىرقاتار تۋىندىلار ءداستۇرلى دۇنيەتانىمنىڭ يدەيالىق وزەگى مەن ۇستانىمدارىن مازمۇندىق وزەگىنە اينالدىرىپ, ونى بايانداي جىرلايدى.
ونىڭ ىشىندەگى العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس زامانىنان ەلەس بەرەتىن انيميزم, توتەميزم, ماگيا, تابۋ, ارۋاققا تابىنۋ, باقسىلىق سياقتى ەجەلگى دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن حالىق شىعارماشىلىعىن عالىمدار نانىم-سەنىم فولكلورى (ماگيالىق فولكلور) دەپ توپتاستىرادى. حالىق بۇل ساناتتاعى شىعارمالارعا ورىندالۋ مانەرى, قۇرىلىمدىق ءتۇرى مەن مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بادىك, العىس, قارعىس, باتا, ءتۇس جورۋ, تىيىم, دۇعا وقۋ, ارباۋ-بايلاۋ, جالبارىنۋ, باقسى سارىنى, دۋالاۋ, بال اشۋ, ۇشىقتاۋ, الاستاۋ, قۇرت كوشىرۋ, جىن شاقىرۋ دەگەن سياقتى ايدارلار تاققان.
ادامنىڭ وتباسىلىق عۇمىرىندا اتقارىلاتىن سالت-جورالعىلارعا, ىرىم-كادەلەرگە قاتىستى ايتىلاتىن بالا ءوسىرۋ, ۇيلەنۋ, ازالاۋ راسىمدەرىنە بايلانىستى ولەڭ-جىرلار وتباسىلىق عۇرىپ فولكلورىنىڭ ۇلكەن توبىن قۇرايدى. ولار بەسىك جىرى, الپەشتەۋ پوەزياسى, ۋاتۋ-الدارقاتۋ جىرلارى, تۇساۋ كەسۋ جىرى, بالالار ولەڭدەرى, قالاماق, ساناماق, مازاقتاما, جار-جار, سىڭسۋ, جۇباتۋ, قۇتتىقتاۋ, امانداسۋ, كورىسۋ, قوشتاسۋ, اڭساۋ, تويباستار, تويتارقار, اۋشاديار, بەتاشار, ەستىرتۋ, كوڭىل ايتۋ, جوقتاۋ, ت.ب. تولىپ جاتقان ىشكى جانرلىق تۇرلەرگە جىكتەلەدى.
حالىق شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى عۇرىپتىق فولكلوردىڭ تاعى ءبىر سالاسى كاسىپتىك فولكلور دەپ اتالادى. ولاردىڭ قاتارىنا قازاقتىڭ كوشپەلى ومىرىنە وراي تۋىنداعان ءتورت تۇلىككە بايلانىستى «جىلقىشى اتا», «ويسىلقارا», «قوشقاراتا», «زەڭگىبابا», «شەكشەكاتاعا» قاتىستى ولەڭدەر مەن ەگىنشىلىككە, اڭشىلىققا قاتىستى شىعارمالار جاتقىزىلادى.
قارا سوزبەن باياندالۋىنا قاراي حالىق پروزاسى دەگەن اتاۋعا يە بولعان جانرلىق ۇلكەن ارنا ەرتەگىلىك پروزا, اڭىزدىق پروزا دەگەن ەكى ۇلكەن سالاعا بولىنەدى. سونىڭ ىشىندە ەلگە اسا تانىمال, بارىنشا كەڭ جانە تەرەڭ زەرتتەلگەن ەرتەگىلىك پروزانىڭ ءوزى قيال-عاجايىپ, تۇرمىس-سالت, حايۋاناتتار تۋرالى, باتىرلىق, عيبراتتىق (نوۆەللالىق), سىقاق (ساتيرالىق) ەرتەگىلەر دەپ ىشتەي بىرنەشە تۇرگە جىكتەلەدى. ال اڭىزدىق پروزاعا جاتاتىن ميف, اڭىز, ءاپسانا, حيكايا, حيكايات, اۋىزەكى اڭگىمەلەردىڭ دە ارقايسىسىنىڭ دۇنيەنى تانۋ, بەينەلەۋ مەن بايانداۋ ەرەكشەلىكتەرى دە ارقيلى.
ماسەلەن, تاريحي اڭىزدارداعى كەيىپكەرلەر مەن وقيعالاردىڭ دەنى بەرگى داۋىرگە ءبىرشاما جاقىن, تىڭدارماندارعا نانىمدى, ەرتەگىلەرگە قاراعاندا ومىرلىك وقيعالار باسىمداۋ بولىپ كەلەدى. ونداعى تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالاردىڭ تەگى, اتامەكەنى, ەل قورعاۋداعى شايقاستارى ناقتىراق كورىنىس بەرەدى. توپونيمدىك (ميفتەر) اڭىزداردا قازاق دالاسىنداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ (جەر-سۋ, وزەن-كول, تاۋ-تاستىڭ, ت.ب.) شىعۋ تەگىنەن حابار بەرەتىن بولسا, ال شەجىرە جىرلار مەن اڭىزداردا ادامزاتتىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ تۇركى حالىقتارىنىڭ, تايپالارىنىڭ, ەلىنىڭ, «الاش» ۇعىمىنىڭ شىعۋ توركىنى, قازاقتىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ بارىسىنداعى تاريحي مالىمەتتەر باياندالادى. سول سياقتى, كۇي اڭىزدارى – قورقىت اتادان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءداستۇرلى كۇي ونەرى تۋرالى جادىگەرلەر.
حالىق شىعارماشىلىعىنداعى جۇرتشىلىق جۇرەگىنە ەرەكشە جاقىن, تانىمال جانردىڭ ءبىرى – حالىق ليريكاسى (ولەڭدەرى). ولاردىڭ قاتارىنا قارا ولەڭ, تاريحي ولەڭ, وتىرىك ولەڭ, ءان ولەڭ, مىسال ولەڭ, شەشەندىك تولعاۋلار مەن ارناۋ, تولعاۋ, تەرمە, ماداقتاۋ, داتتاۋ سياقتى حالىقتىڭ ارمان-مۇراتى مەن كۇيىنىش-ءسۇيىنىشىن, ادامنىڭ ىشكى تولعانىسىنان شىققان ليريكالىق يىرىمدەرى قويۋ شىعارمالار جاتقىزىلادى. ماقال-ماتەل, تاقپاق, جۇمباق, جاڭىلتپاش, ناقىل, عيبرات, وسيەت سوزدەر سياقتى شاعىن جانرلاردا دا حالىقتىڭ وي-تولعامى, ادەبي-ەستەتيكالىق ورەسى, ءتىل كەستەسى كەڭىنەن كورىنىس بەرەدى. ولار – ەلەنىپ-ەكشەلگەن كوركەم ويدىڭ مايەگى, الدەنەشە ۇرپاقتىڭ تاريحي زەردەسىنەن وتكەن دانالىق الىپپەسى.
قازاق فولكلورىنىڭ ەڭ كوركەم, مازمۇنعا باي, تاربيەلىك رۋحى جوعارى, وتانسۇيگىشتىك تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالعان, كلاسسيكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن, الەمدىك فولكلور قازىناسىنىڭ التىن قورىنا قوسىلاتىن اسىل مۇرا – ەپوستىق جىرلار. ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا ءوزىنىڭ بيىك شىعارماشىلىق دەڭگەيىنە جەتىپ, ەل ىشىندە حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن فولكلورلىق مادەنيەتتىڭ وزىق ۇلگىسى بولىپ كەلگەن قازاق ەپوستارى اسا قوماقتى كولەم قۇرايدى. ولاردى مازمۇنى مەن پوەتيكالىق قۇرىلىمىنا قاراي عالىمدار كونە ەپوس (ميفولوگيالىق ەپوس, ەجەلگى ەپوس, ارحايكالىق ەپوس), باتىرلار جىرى (كلاسسيكالىق ەپوس, قاھارماندىق ەپوس, باتىرلىق ەپوس), تاريحي ەپوس (جىرلار), عاشىقتىق جىرلار (روماندىق ەپوس, ليرو-ەپوس, باللادالىق ەپوس), داستاندار دەپ ءارتۇرلى اتاپ, بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرىپ كەلەدى.
ۇلى دالا دانالىعىنا سۋارىلعان, باي مازمۇندى, كوركەمدىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن وسىنشاما مول مۇرا تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى ۋاقىتتا كوپ قاعاجۋ كوردى. تەلەگەي-تەڭىز رۋحاني بايلىقتىڭ بەتىنەن قالقىپ الىنعان قايماعىنداي عانا جازباعا تۇسكەن ۇلگىلەردىڭ ءوزى (جينالماعانى, ارينە, ودان دا كوپ) تولىق جاريالانباي, ولاردىڭ نۇسقالارى مەن ۆەرسيالارى عىلىمي اينالىمعا ەركىن ەنگىزىلمەدى. ەڭ كوپ جاريالانعان كلاسسيكالىق ەپوس – «باتىرلار جىرىنىڭ» ءوزى ازات, تاۋەلسىز ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر نىساناسىنا تولىق اينالا قويعان جوق.
ال ازاتتىق رۋحىنىڭ ايبارى بولىپ سانالاتىن حان-سۇلتانداردىڭ, باتىر-قولباسشىلاردىڭ, ەلباسىلارى مەن بي-شورالاردىڭ ەرلىك ىستەرى, جورىق جولدارى, ەل ءۇشىن اتقارعان ەلەۋلى ەڭبەكتەرى جىرلاناتىن تاريحي جىرلار وتارلىق يدەولوگيانىڭ قىرىنا ىلىگىپ, جاس ۇرپاق جادىنان مۇلدە الاستاتىلدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كەرەي, جانىبەك, ەسىم, قاسىم, تاۋكە, ابىلاي, كەنەسارى سىندى حانداردىڭ, كوكجال باراق, قاسىم, ەسەنگەلدى, ناۋرىزباي, سىزدىق سەكىلدى سۇلتانداردىڭ, ەرلىك پەن باتىرلىقتىڭ سيمۆولى بولعان ەدىگە, ءجالاڭتوس, الاتاۋ, قاراساي, بوگەنباي, قابانباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, رايىمبەك, وتەگەن, ولجاباي, جانىبەك, سىرىم, يساتاي, ماحامبەت, اعىباي, جانقوجا, سۇرانشى, ت.ب. قاھارماندار تۋرالى حالىق شىعارمالارى ەلدىڭ قولجازبالار قورىندا سارعايىپ جاتتى.
قازاق دالاسى باعزى زامانداردان يران, پارسى, ءۇندى ەلدەرىمەن, دىندەس مۇسىلمان جۇرتىمەن ىرگەلەسىپ, قاتار ءومىر ءسۇرىپ, تىعىز ادەبي-مادەني قارىم-قاتىناستا بولدى. اسىرەسە مۇسىلمان ءدىنىنىڭ كەڭ قانات جايۋىنا وراي, يسلام وركەنيەتى دالالىق رۋحانياتقا دا ايرىقشا ىقپال ەتتى. سوعان وراي شىعىس ەلدەرىنىڭ فولكلورلىق مۇرالارى مەن ادەبيەتتەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى قازاقى ورتاعا دا كەلىپ ءسىڭدى, كەيبىر تۋىندىلاردىڭ وقيعالارى جەرگىلىكتى داستۇرمەن ۇندەسىپ, سينكرەتتى سارىنداعى جىر-داستاندارعا اينالدى. اسىرەسە ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا شىعىستىق سيۋجەتتەردىڭ جىرلانۋى ەرەكشە بەلەڭ الىپ, نازيرالىق ۇلگىدەگى تاماشا شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ تاڭداۋلىلارى ءحىح عاسىردىڭ باسىندا قازان, ۋفا قالالارىندا باسىلىپ شىعا باستادى. قازاق زەرتتەۋشىلەرى بۇل داستانداردى جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىنە وراي حيكايالىق, نوۆەللالىق, عاشىقتىق, ءدىني جانە قاھارماندىق داستاندار دەگەن سياقتى جانرلىق تۇرلەرگە جۇيەلەدى. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك سولاقاي ساياسات حالىقتىڭ ىزگى ارمان-مۇراتىن جەتكىزگەن وسىنداي اسىل مۇرانىڭ ءوزىن حالىق كوزىنەن كولەگەيلەپ كەلدى. وسىلاردىڭ بارلىعىن جارياعا شىعارۋعا تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا مۇمكىندىك تۋدى.
دەمەك, ارعى زامانداعى ۇلگىلەرى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە بەدەرلەنىپ, ورتا عاسىرلارداعى «ديۋاني لۇعات ات تۇرىك», «قۇتتى بىلىك», «كودەكس-كۋمانيكۋس», «قورقىت اتا», «وعىزنامە» سياقتى جازبا ەسكەرتكىشتەردە كورىنىس تاپقان حالىق دانالىعى – كومبەدەن ەندى عانا اشىلىپ, بۇگىنگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ التىن وزەگىنە اينالىپ كەلە جاتقان حالىق رۋحىنىڭ قاينارى. ونىڭ ءاربىر جولى مەن شۋماعى كونە داۋىرلەردەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق رۋحانياتتى, ەلدىك بولمىستى قامساۋلاپ ۇستاپ تۇراتىن التىن ءجىپتى زەرمەن تەڭ. ونى عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەپ, ۇلتتىڭ رۋحاني قاجەتىنە جاراتۋ – ءار ۇرپاقتىڭ اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن پەرزەنتتىك پارىزى.
سوعان وراي ينستيتۋت عالىمدارى سيرەك قورلارداعى قولجازبا مۇرالاردى ساراپتاي كەلىپ, حالىق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرلىق تۇرلەرى بويىنشا ەڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرىن 10 تومعا جۇيەلەپ, بۇگىنگى اۋديتورياعا قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن تسيفرلىق فورماتپەن (ەلەكتروندى جانە اۋديو نۇسقالارىمەن قوسا) كەشەندى تۇردە باسپاعا دايىنداۋ, سونداي-اق توپتاماعا ەنگەن شىعارمالاردىڭ سيۋجەتتىك جەلىسىن ورىس (3 توم), اعىلشىن تىلدەرىنە (3 توم) مازمۇنداپ اۋدارۋ جۇمىستارىن قولعا الدى.
«دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» ون تومدىق سەرياسىنىڭ كىتابي نۇسقاسى ەلىمىزدىڭ قولجازبا قورلارى مەن بۇرىن جاريالانعان جيناقتاردىڭ, سونداي-اق الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى قازاق دياسپورالارىنىڭ ماتەريالدارىن جەتە سارالاپ, ىرىكتەۋ نەگىزىندە دايىندالۋدا. بارلىق ءماتىن تەكستولوگيالىق تۇرعىدان قايىرا سالعاستىرىلىپ, عىلىمي ساراپشىلار ارقىلى ىرىكتەلىپ, ءتىلى كوركەم, سيۋجەتتىك قۇرىلىمى شىمىر, مازمۇنى باي, جىرلاۋعا لايىقتى سارىندارىمەن بىرگە تاڭدالىپ الىنادى. ءاربىر توم ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەت, نوتا, يلليۋستراتسيا جانە فوتولارمەن بەزەندىرىلىپ, تۇسىنىكتەمەلەر, ەتنوگرافيالىق (سۋرەتتى) سوزدىك, ءتۇيىنسوز (ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە), ت.ب. بەرىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. انتولوگيانىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى زامانعا لايىقتى, الەمدىك ستاندارتقا سايكەس قولايلى فورماتتا دايىندالىپ, ورنالاستىرىلعان سايتتىڭ ەلەكتروندى ادرەسى مەن ارنايى كودى ءار جيناق مۇقاباسىندا كورسەتىلەتىن بولادى.
ون تومدىقتىڭ اۋديو نۇسقاسىن دايىنداۋ – وتە كۇردەلى ءارى جاۋاپتى جۇمىس. وعان ءداستۇرلى حالىق مۋزىكاسىن, ءان-جىرىن جازىپ, جاريالاۋعا ماشىقتانعان كاسىبي تاجىريبەسى بار, زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى ماماندار جۇمىلدىرىلۋدا. جۇمىس بارىسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ونەرپازدار, قاجەتتىگىنە قاراي وڭىرلەردەگى ءداستۇرلى ونەر مەكتەپتەرىنەن دە جىرشى-ورىنداۋشىلار تارتىلۋدا. اۋديوجازبا مەن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى ارنايى جابدىقتالعان ستۋديالاردا جۇزەگە اسىرىلادى.
تۇتاستاي العاندا, بۇل توپتاما – قازاق فولكلورىنىڭ بارلىق جانرىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرىن جيناقتاعان, ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەرمەن كومكەرىلىپ, ەتنوگرافيالىق (سۋرەتتى) سوزدىكپەن جاراقتالعان, ەلەكتروندى, اۋديو نۇسقاسى قامتىلعان, ون مىڭ تارالىممەن جاريالاناتىن ەلىمىزدەگى تۇڭعىش تولىمدى انتولوگيا بولادى دەگەن ويدامىز.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
