بىراق ودان شىققان ەش ناتيجە كورگەنىمىز جوق. ءتيىستى مينيسترلىك تە, تەاتر ديرەكتورلارى مەن باس رەجيسسەرلەر دە باسپاسوزدە كوتەرىلىپ جاتقان وزدەرىنە تىكەلەي قاتىستى ماسەلەگە, ايتىلعان سىني پىكىرلەرگە قۇلاق اسپايدى, ءمان بەرمەيدى. ءتىپتى وقىماۋى دا مۇمكىن. وسى تۇرعىدا ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاقىندا جاريالانعان جازۋشى-دراماتۋرگتەر – جۇمات ءالماش ۇلى مەن ءسۇلتانالى بالعاباەۆتىڭ تەاتردىڭ ۇلتتىڭ ار-ۇياتى ءھام ۇيىتقىسى ەكەنى جايىنداعى جانە ونىڭ بۇگىنگى پروبلەمالارى تۋرالى ماقالالارىنىڭ ماڭىزى وتە زور.
ادەبيەت سىنشىسى ەسەبىندە مەن دە تەاتر سىنىنا اتسالىسىپ تۇرامىن, سىني ماقالام دا جاريالانعان. سوڭعى كەزدە دراماتۋرگياعا ارالاسىپ, بىرنەشە پەسا دا جازدىم. سونىڭ ءبىرى – «تىلەپ-سارىقىز» تراگەدياسى بىرنەشە جىلدان بەرى ەلوردامىزداعى «جاستار» تەاترىندا قويىلىپ كەلەدى. بۇل پەسانىڭ تراگەديامەن باستالىپ, ايتەۋىر اياعىندا ساحناعا امان-ەسەن شىققان تاريحى تەاتر توڭىرەگىندە بۇگىنگى قالىپتاسقان جايسىز جاعدايدى بىلدىرەدى. سوندىقتان وسىنى ءسوز ەتەلىك.
قوبىزشى تىلەپ اتاقتى قويلىباي باقسىنىڭ شاكىرتى بولعان. ودان ساباق الىپ, قوبىز ۇيرەنە ءجۇرىپ, قويلىبايدىڭ پەرى ايەلىنەن تۋعان سۇلۋ قىزى سارىقىزعا عاشىق بولادى. باسقا عاشىقتىق حيكايالارىنداعى سياقتى مۇندا دا تىلەپتىڭ باقتالاسى ونى ولتىرمەك بولىپ, تاسالانىپ كەلىپ ساداق تارتادى. بىراق تىلەپتى شەكسىز سۇيگەن سارىقىز كەزەنگەن قارۋدى بايقاپ قالىپ, تىلەپتى دەنەسىمەن جاۋىپ, وققا ءوز كەۋدەسىن توسەيدى. وزىمەن بىرگە ولمەك بولعان تىلەپكە: «مەن ولسەم, ءبىر قىز عانا ولەدى, سەن ولسەڭ, سەنەن تارايتىن ءبىر رۋلى ەل, اۋلەت دۇنيە ەسىگىن اشپاي ولەدى» دەپ ءتىرى قالۋعا كوندىرەدى.
تىلەپ كەيىن قارتايىپ, اجالى جەتكەندە: «مەنى سارىقىزدىڭ جانىنا جەرلەڭدەر» دەپ وسيەت ەتەدى. ەكەۋىنىڭ بىرگە جاتقان قابىرى قوستاناي وبلىسى, ءا.جانگەلدين اۋدانى توڭىرەگىندە ەلسىز جەر, جاپان دالادا قازىرگە دەيىن ساقتالعان. تىلەپتىڭ بەسىنشى ۇرپاعى ەلىمىزگە ەسىمى بەلگىلى جيھانكەز ساپار ىسقاق بۇرىن شارباقپەن عانا قورشالعان قابىردىڭ باسىنا بيىل قوس كۇمبەزدى كەسەنە تۇرعىزىپ جاتىر. ودان بولەك ساپار ون شاقتى جىل بۇرىن ەلوردامىزداعى كەرەي-جانىبەك پەن اقمەشىت كوشەسى قيىلىسىندا «تىلەپ قوبىز» ءساندى سارايىن سالعان. ساپاردىڭ باقسى, قوبىزشى باباسىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان ىستەرىن ايتىپ تاۋىسا المايمىز. ول جازدىرعان «تىلەپ-سارىقىز» بالەتى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قويىلىپ, ەلىمىز عانا ەمەس, ءتىپتى لوندون تەاترى ساحناسىندا ۇلكەن تابىسقا جەتتى.
مەن جازعان «تىلەپ-سارىقىز» تراگەدياسى 2017 جىلى رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپبايدىڭ قولتاڭباسىندا كورەرمەنمەن قاۋىشتى. سپەكتاكل كوپشىلىكتىڭ, اسىرەسە جاستار قاۋىمىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, پرەمەرا كۇنى زالداعى كورەرمەندەردىڭ ەگىلىپ جىلاپ وتىرعاندارىن كوردىك.
مىنە, وسى ەلورداداعى جاستار تەاترىندا جىلى قابىلدانعان قويىلىمدى كەيىن الماتىداعى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, بەلگىلى تەاتر سىنشىسى ەركىن جۋاسبەككە ۇسىنىپ, سپەكتاكل شىعىنىن ساپار ىسقاقتىڭ تولىق كوتەرەتىنىن ايتتىم. بىراق ەكى جىلدان بەرى حابار جوق. سونىمەن بىرگە «اباي – ارۋ توعجان» اتتى پەسامدى دا قوسا ۇسىنعان بولاتىنمىن. وقىپ شىعىپ, «جاقسى ەكەن, ءبىزدىڭ جاستار تەاترىنىڭ ساحناسىنا لايىق» دەپ باعالادى. سولاي دەي تۇرىپ, قويمايدى. «اباي – ارۋ توعجان» پەساسىنىڭ جانرى دراما بولعانىمەن, تابيعاتىن تراگەديا دەۋگە دە بولادى. قوس عاشىق – اباي مەن توعجاننىڭ ءبىر-بىرىمەن قوشتاسۋ ساحناسىنداعى اقىننىڭ سۇيگەن جارىنىڭ ولەڭمەن, انمەن ايتىلاتىن زارىن تىڭداعان كورەرمەن جانارىن جاسقا مالىپ وتىرارى انىق.
تەاتر ديرەكتورلارى مەن رەجيسسەرلەر «دراماتۋرگتەر جوق, جاقسى پەسالار جازىلمايدى» دەپ اۋىزدارىن قۋ شوپپەن سۇرتەدى دە, وزدەرى الدارىندا جاتقان پەسالاردى وقىمايدى, وقىسا دا ءمان بەرمەيدى, قويمايدى. ال سوندا ءبىز نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ مەنىڭ پەسالارىم م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ەسمۇقان وباەۆتىڭ دا الدىندا جاتىر. ول دا ءمان بەرمەي وتىر. اقان سەرى عۇمىرىنىڭ سوڭعى كەزىندەگى ءومىرى جايلى «سەرىنىڭ سەرگەلدەڭى» جانە شەتەلدەرگە ساتىلىپ جاتقان بالدىرعان بالالار تاعدىرىنا ارنالعان «انا ماحابباتى» اتتى درامالارىم دا وقىپ شىققان ادامداردىڭ پىكىرىنشە دە, ءوز ويىمشا دا جاپ-جاقسى دۇنيەلەر. رەجيسسەر اۆتورمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسە, تولىقتىرىپ بەرۋگە ابدەن بولادى.
مىسالى, «انا ماحابباتىندا» جىگىتى الداپ كەتۋى سەبەپتى بالاسىن سابيلەر ۇيىنە تاپسىرعان جاس انا بالاسىنا ۇنەمى كەلىپ جۇرەدى. الداعى باقىتتى كۇندەرىنەن ءبىر ساتكە دە ءۇمىتىن ۇزبەيدى. اقىرى, الا قاپ ارقالاپ, تۇركيا مەن قىتايدان تاۋار تاسىپ, جانكەشتى ەڭبەكپەن قاراجات جيناپ, قالادان ءبىر بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپ, ۇلىن بالالار ۇيىنەن شىعارىپ الىپ, باۋىرىنا باسادى. جۇرەك تەبىرەنتەرلىك, كوزگە جاس الارلىق كورىنىستەر از ەمەس. ەندى تەاترلارعا بۇدان ارتىق قانداي دراما كەرەك؟! «سەرىنىڭ سەرگەلدەڭى» كوكشەتاۋ تەاترىنا سۇرانىپ تۇر. بىراق ولار دا سەلت ەتپەيدى. مىنە, بۇل مەنىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى باسقا دا جازىپ جۇرگەن كوپ دراماتۋرگتىڭ باسىنداعى وكىنىشتى جاي.
بىزدە جاڭا دراماتۋرگيالىق شىعارمالاردى جاريالاپ تۇراتىن ءبىر دە ءبىر گازەت, نە جۋرنال جوق ەكەن. پارادوكس. كىمنىڭ نە جازعانىنان حابارىمىز جوق. دراماتۋرگتەر ءبىر-ءبىرىمىزدى بىلمەيمىز, تانىمايمىز. ال شىنداپ كەلگەندە, دراما, ياعني پەسا – كوركەم ونەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ادەبيەتتىڭ پوەما, اڭگىمە, پوۆەست, رومان سياقتى جانرلارىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟! نەگە ول وگەيلىك كورۋى كەرەك؟ گازەتتەر مەن جۋرنال بەتىندە كەيدە ءتىپتى تاتىمسىز اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەردىڭ دە جاريالانىپ جاتقانىن كورىپ, قارنىڭ اشادى. ادەبيەت سىنشىسى بولعاندىقتان, سولاردىڭ تالايىن كەزىندە سىن ساداعىنىڭ استىنا دا العانبىز. اقيقاتىنا ۇڭىلسەك, ول اڭگىمە نەمەسە حيكايا قانشا جەردەن جاقسى بولسا دا, ءبىر وقىلعاننان كەيىن قالادى. ال جاقسى پەسالاردى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ءبىر ەمەس, بىرنەشە تەاتر ءوز رەپەرتۋارلارىنا ەنگىزىپ, جىلدار بويى قايتالاپ كورەرمەندەرىنە كورسەتىپ جاتادى ەمەس پە؟!. ۇلتتىق دراماتۋرگيامىزدىڭ جولىن اشىپ, بۇدان ءارى ونى وگەي بالاداي وگەيسىتپەيىك, جەتىمدىك كورسەتپەيىك, اعايىن!
جۇما-نازار سومجۇرەك,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى,
ادەبيەت سىنشىسى, اقىن-دراماتۋرگ
