قازاقستانعا الەمدىك ەنەرگەتيكالىق احۋالدان تۋىنداعان جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر مەن مۇمكىندىكتەردى ەسكەرەتىن ۇزاق مەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيا قاجەت. بۇل جەردە ەكونوميكاداعى, دالىرەك ايتقاندا, ەكونوميكالىق دامۋ پروبلەمالارى, وپەراتسيالىق شىعىنداردىڭ كوبەيۋى, ينۆەستورلاردىڭ ساقتىعى, ەنەرگيا قورلارىن ساتىپ الۋشىلاردىڭ (باعانى بارىنشا تومەندەتۋ ماقساتىنداعى) قىسىمى سالدارىنان سىرتقى نارىقتاعى باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى, وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى تارتۋ كەلەشەگى ەسكەرىلۋى ءتيىس.
وتاندىق ەنەرگەتيكانىڭ باستى پروبلەماسى – رەتتەۋدىڭ جانە باسقارۋدىڭ ويلاستىرىلعان جۇيەلىك تەتىكتەرىنىڭ جوقتىعى, سونىڭ سالدارىنان تيىمدىلىگى از قولمەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ باسىم بولۋى دەۋگە بولادى.
جاڭا ستراتەگيانىڭ مىندەتى – قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءار سالاسىنىڭ قاعيدالارىنىڭ نەگىزىندە وزگەرمەلى جاعدايلارعا يكەمدى بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى, ەنەرگەتيكالىق دامۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ تۇتاس ينستيتۋتسيونالدىق جۇيەسىن قۇرۋ. ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورىنداعى بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي ەتىپ قۇرىلۋى كەرەك, سول كەزدە ول جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىلمەگەن, اتاپ ايتقاندا, حالىقتى تابيعي گازبەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى 100% قامتىلماعان. مۇناي ءوندىرۋشى ۇيىمدار مەن كومپانيالارعا قاتىستى ايتار بولساق, جوعارىدا ايتىلعانداي, ولار نەگىزىنەن الەمدىك جانە ايماقتىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 90 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلىپ, 70 ملن توننادان استام مۇناي ەكسپورتتالدى. جالپى العاندا رەسپۋبليكا بويىنشا مۇناي ءوندىرۋدىڭ جانە ساتۋدىڭ نەگىزگى جوسپارلارى ورىندالىپ جاتىر. تەك ەنەرگيا قورلارىنىڭ الەمدىك باعاسى تۇراقسىز. بۇل – الەم ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ تۇراقسىزدىعىنىڭ ناتيجەسى جانە نەگىزگى الەمدىك فاكتورلار اراسىنداعى شيرىققان ساياسي كۇرەستىڭ كورىنىسى.
ەنەرگەتيكانىڭ گاز جانە ەلەكتر ءوندىرۋ سالالارىنا توقتالعىم كەلەدى. بۇل ەكى سۋبەكت تۇرعىندارمەن تىكەلەي بايلانىستا بولادى جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. وسى سالالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءرولى, زاڭنامالىق بازاسى مەن ۇمتىلىستارى kazenergy.com سايتىندا 2017 جىلعى ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق باياندامادا وتە جاقسى سيپاتتالعان. ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ وسى سۋبەكتىلەرىندە ستراتەگيالىق دامۋ قۇجاتتارى بار. سىرتقى احۋالمەن ءوزارا بايلانىسپاي جاتاتىنى بولماسا, اجەپتاۋىر قۇجات. بۇل كەنەتتەن وزگەرەتىن قولايلى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى سالالاردى دامىتۋ جوسپارلارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى.
شەتەلدەر تاجىريبەسىنە زەر سالىپ قارايتىن بولساق, كوپتەگەن ۆەدومستۆو وزدەرىنىڭ دامۋ جوسپارلارىن جاساعان كەزدە باسەكەلەستىككە جول بەرمەۋ ءۇشىن كورشىلەس ۇيىمداردىڭ تۇجىرىمدامالارى مەن دامۋ ستراتەگيالارىن زەردەلەيدى. ماسەلەن, قازاقستان كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنە قول قويعاننان كەيىن, رەسپۋبليكا شىعارىندىلاردى ازايتۋعا مىندەتتەمە الادى. ال ەلەكتر ەنەرگياسى كوبىنەسە كومىر ەسەبىنەن وندىرىلەدى. نەگىزگى قۇرالدار توزىپ, ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جاي-كۇيى كۇيزەلىس سيپاتىندا بولعان كەزدە ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىك ارتادى. جەلىلەر, ينفراقۇرىلىم سوناۋ كەڭەس داۋىرىندە سالىنعان جانە جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى, ايتپەسە تاسىمالداۋ بارىسىندا شىعىن 50%-دان اسىپ كەتەدى. جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرىنىڭ قۋاتىن ەكولوگيالىق تازا وتىن مەن تابيعي گازعا اۋىستىرۋ ارقىلى گازبەن جابدىقتاۋدىڭ جوسپارلارى مەن نەگىزگى سىزباسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. وسىلايشا, گاز جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالالارى اراسىندا ىشكى ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا كونۆەرگەنتسيا بايقالادى. بۇل ءۇشىن كۇشتى ساياسي ەرىك-جىگەر جانە جاڭا سىن-تەگەۋرىندەردى كورە ءبىلۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ وكىلدەرى كوپ دۇنيەگە ۋادە بەرىپ جاتادى. الايدا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ جاڭا ءوندىرىس كولەمى دە وندىرىلمەيدى, جوسپاردا ايتىلعانداي جاڭا ەنەرگەتيكالىق نىساندار دا اشىلمايدى. سايىپ كەلگەندە, پىكىرتالاستار شەكسىز بەدەلقۇمارلىققا باعىتتالعان. شىنايى اۋقىمدى ستراتەگيانى قۇرۋ ءۇشىن پىكىرتالاس پارامەترلەرىن كەڭەيتىپ, قالىپتاسىپ قالعان مۇددەلەرگە قارسى تۇرۋ كەرەك.
ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كومىردەن تابيعي گازعا كوشۋ يدەياسى تىڭ جاڭالىق ەمەس. دەگەنمەن, وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قۇبىرلار جەلىسىن جۇرگىزۋگە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار قاجەت بولادى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت بۇل قۇبىرلاردى گازبەن تولتىرۋى ءتيىس. «قازترانسگاز» ۇلتتىق وپەراتورىنىڭ گاز وندىرۋمەن اسا كوپ اينالىسپايتىنى بەلگىلى. مىسالى, ول «قازمۇنايگازدىڭ» مۇناي وندىرگەنى سياقتى جۇمىس ىستەمەيدى. ونىڭ قىزمەتى – نەگىزىنەن قازاقستان اۋماعى ارقىلى گاز تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىرۋ. سوندىقتان «قازمۇنايگاز» «قازترانسگازدىڭ» قۇرىلتايشىسى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, مۇناي سالاسى تاياۋ بولاشاقتا اۋقىمدى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا جانە گاز وندىرۋگە كومەكتەسۋى ءتيىس. بۇل جەردە ەنەرگەتيكانىڭ ءوزارا تاۋەلدىلىگى ايقىن كورىنەدى. گەولوگيانى قايتا جانداندىرۋ ماسەلەسى تۋرالى كوپ جازىلدى دا. ەندەشە باسەكەلەستىككە سالىنىپ, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قورلارىن شاشا بەرمەي, ناقتى ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيانى ازىرلەيتىن ۋاقىت كەلدى.
جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, ترەند پەن ۆەكتور دا الەمدە سىنالعان ءارتۇرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. جاسىل ەنەرگەتيكا مەن ءداستۇرلى ەنەرگەتيكانىڭ ىنتىماقتاستىق گيدريدى از زەرتتەلگەن. بۇل سالا مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز جۇزەگە اسا المايدى. قازىرگى كەزدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىمەن اينالىسۋ سانگە اينالعانىنا قاراماستان, ءداستۇرلى ەنەرگەتيكا سەكتورلارىنىڭ پايدالى جاقتارىنا پراكتيكالىق تۇرعىدان قارايتىن ۋاقىت كەلدى.
حالىقتىڭ ءارتۇرلى تەحنيكالىق جاڭالىقتارعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ازاماتتارى دا بۇل باعىتتا ءوز ۇلەستەرىن قوسادى. بۇل ءارتۇرلى ماركالى ەلەكتروموبيلدەر ساتىپ الۋ بويىنشا كورىنىس تابادى. بۇل باعىتتا جەرگىلىكتى بيلىك تە قالىسپاي, ەلەكتر جەتەگىمەن جۇمىس ىستەيتىن اۆتوبۋستار مەن قوعامدىق كولىكتەر ساتىپ الادى. مۇنىڭ ءبارى تاياۋ بولاشاقتا ورىن الادى دەپ جورامالدانىپ وتىر. ەىدۇ ەلدەرىندە جاسىل ەكونوميكا ناتيجەلەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلكەن پىكىرتالاستار بولىپ, شەشىمدەر ىزدەستىرىلۋدە. ال بىزدە مۇنداي ارەكەت جەتە زەردەلەنبەگەن. توزىعى جەتكەن ەلەكتر جەلىلەرىنە تۇسەتىن اۋىر جۇكتەمە, اسىرەسە كەشكى ۋاقىتتاردا ۇنەمى جارىقتىڭ ءوشىپ قالۋىنا جانە اپاتتاردىڭ جاپپاي ورىن الۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. قازاقستان وسىنداي ستسەناريلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وزىق جاعدايدا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
باسەكەلەس تۇجىرىمدامالاردى بولدىرماۋ ءۇشىن جانە ەنەرگەتيكا سالاسىندا كونۆەرگەنتسيالىق اسەر ەتۋ ءۇشىن, سونداي-اق جۇرگىزىلەتىن ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى كەڭىنەن ماقۇلداۋ ءۇشىن كەلەسى جاعدايلار جاسالۋى ءتيىس: قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سۋبەكتىلەرىنىڭ قولدانىستاعى ستراتەگيالارىن جەكە زەرتتەۋ, اشىق پىكىرتالاستار ارقىلى ىنتىماقتاستىق جولدارىن تابۋ; ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, جۇرگىزىلىپ جاتقان ەنەرگەتيكالىق ساياسات تۋرالى حالىققا بارىنشا اشىق ءتۇسىندىرۋ; دامۋ باعدارلامالارىن مۇقيات زەردەلەۋ, كەمشىلىكتەر نەمەسە شامادان تىس وڭتايلى پارامەترلەر انىقتالعان جاعدايدا, بولمىستى ەسكەرە وتىرىپ وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ; ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن رەسپۋبليكادا جۇمىس ىستەيتىن ترانسۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق الىپتاردىڭ جوسپارلارىنا ءۇمىت ارتپاي-اق دەربەس شەشۋ, بالكىم ولاردىڭ ستراتەگيالارىنا ىقپال ەتە وتىرىپ ۇلتتىق مۇددەلەرگە ساي شەشۋ; ساراپشىلار پۋلىن جاساۋ.
قازىر اقيقاتتان الىس ۇسىنىس بەرەتىن كاسىبي ەمەس ارەكەتتەر كوبەيىپ كەتتى. ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تۇسىنبەيتىندەر ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەردى جەدەل شەشۋ جونىندە وڭدى-سولدى كەڭەس بەرەدى. ناتيجەسىندە, ەنەرگەتيكالىق بيلىك ەشكىمدى ەلەمەيتىن بولدى. سونداي-اق كەيبىر ۇيىمدار مونوپوليالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ جۇمىستارى مەن تۇجىرىمدارىندا سىني پايىمداۋ جوق, بۇل اقيقاتقا ساي ەمەس كورىنىسكە اكەلىپ سوعادى. سونىمەن قاتار كوپە-كورىنەۋ ورىندالمايتىن جوبالاردا شىنايىلىقتى, ۇستامدىلىقتى جاقتاۋشىلار پىكىرتالاستارعا قاتىسپايدى, الايدا ولار بۇل تۇرعىدا شەشۋشى ءرول اتقارار ەدى.
ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن شەشۋ جولدارىنىڭ باعىتى ايقىن. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قازىرگى احۋال تۋرالى كەشەندى تۇسىنىك بولسا, قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىن قاراستىرۋعا بولادى. ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى ءالى دە ەنەرگەتيكا بولاتىنى انىق. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ جانە ونىڭ ايماقتاعى ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىزگە بەرىلگەن نەگىزگى رەسۋرستاردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ قيسىندى بولماق.
الماc ابىلداەۆ,
«قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اسپەكتىلەرى» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
