عىلىمدا NEET تەرمينى اعىلشىن تىلىندەگى «Not in Empoloyment. Education or Training» ۇعىمىنىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇرالعان. قازاقشالاساق «نە جۇمىس ىستەمەيتىن, نە وقىمايتىن, نە وزگە دە ىستەرمەن اينالىسپايتىن ادام» دەگەندى بىلدىرەدى. قاڭتار ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە ەلىمىزدە 300 مىڭعا جۋىق جاس ازاماتتىڭ وقۋعا جانە ەڭبەككە تارتىلماعانىن ايتقان ەدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە قاراعاندا NEET جاستار ۇلەسى بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا 7,9 پايىز بولىپتى. ەلىمىزدەگى 15-29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 3 ملن 989 مىڭنان اسقانىن ەسكەرسەك, وقۋ مەن ەڭبەك ۇدەرىسىنە تارتىلماعان جاستار سانى 315 مىڭداي بولادى. بيىلعى التى ايدا ولاردىڭ سانى 0,7 پايىزعا نەمەسە 31 مىڭعا ازايىپ, بارلىق جاستاردىڭ 7,2 پايىزىن قۇراعان. دەمەك, ءالى دە بولسا نە جۇمىس ىستەمەيتىن, نە وقۋ وقىمايتىن, تىم سالعىرت جاستاردىڭ سانى 280 مىڭنان اسادى دەگەن ءسوز. ياعني, جاستار جىلى باستالعاننان بەرى جۇمىسسىز جۇرگەن, وقۋ ۇدەرىسىنە قاتىسپايتىن ازاماتتار سانىن ايتارلىقتاي ازايتا المادىق.
ارينە, «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەمەكشى, ءبىزدىڭ قولعا تۇسكەن مالىمەتتەر رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى سيپاتتاپ بەرە المايدى. ءارى جىل اياعىنا دەيىن ءالى ءۇش اي بار. الايدا, «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ رەسمي سايتىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا ەلىمىزدىڭ ءتورت ايماعىندا, اتاپ ايتقاندا تۇركىستان, قاراعاندى, الماتى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا NEET جاستاردىڭ ۇلەسى ءالى دە بولسا جوعارى كۇيى قالىپ وتىر.
2019 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا تۇركىستان وبلىسىندا NEET جاستار ۇلەسى 19,3 پايىز, الماتى وبلىسىندا 11,8, قاراعاندى وبلىسىندا 11,6, سولتۇستىك قازاقستاندا 8,3 پايىزدى قۇراعان. جاستاردى جۇمىسقا تارتىپ, وقۋ ۇدەرىسىنە قاتىستىرۋ جاعىنان باتىس جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى توپ باستاپ تۇر. باتىستا NEET جاستاردىڭ ۇلەسى ايماقتاعى بارلىق جاس ازاماتتاردىڭ 2,6, شىعىستا 2,8 پايىزىن قۇرايدى. الايدا جاستاردىڭ وسىناۋ توبىنا قاتىستى دەرەكتەر الا-قۇلا ەكەنىن دە مويىنداۋ قاجەت. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە ساۋال جولداعانىمىزدا رەسمي مەكەمە ماماندارى 2018 جىلى تۇركىستان وبلىسىنداعى NEET جاستاردىڭ 13,3 پايىز بولعانىن ايتتى. 2019 جىلدىڭ ءىى توقسانىندا 10,7 پايىزعا تۇسكەن دەيدى. ەگەر تۇركىستان وبلىسىندا NEET جاستار ۇلەسىن «جاستار» عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ سايتىندا كورسەتىلگەن 19,3 پايىزدان 10,7 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ مۇمكىن بولسا, وندا بۇل ماسەلەنى شەشۋدە كۇنگەيدەگى ءوڭىردىڭ اتقامىنەرلەرى اجەپتاۋىر تابىسقا جەتتى دەپ باعالاۋعا بولادى. بىراق بىزگە ەلىمىز بويىنشا بۇل ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلگەنى كەرەك.
ەسەپ-قيساپتىڭ دا قيىندىعى بار
نەگىزى NEET جاستاردىڭ ۇلەسىن انىقتاۋ قيىن ءىس. ويتكەنى ازاماتتار وزدەرىنىڭ جۇمىسسىز ەكەندىكتەرىن ايتىپ ءتيىستى مەكەمەلەرگە تىركەلۋگە تىم ق ۇلىقتى ەمەس. جاستار قالالار مەن اۋداندارعا, اۋىلدارعا كەلىپ-كەتىپ جاتادى. رەسمي تۇردە تابىسى مەن قىزمەتىن ايتىپ, ءتيىستى مەكەمەلەرگە حابار بەرە قوياتىندار دا نەكەن-ساياق. ال جۇمىسسىز رەتىندە رەسمي تىركەلمەگەن ادامدى ستاتيستيكا سالاسىنىڭ ماماندارى «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي ءجۇر» دەپ ەسەپتەمەيدى. سوندىقتان رەسمي ستاتيستيكاداعى دەرەك پەن ناقتى جاعدايدىڭ اراسىندا قايشىلىق تۋىندايدى. ءارى دەرەكتەردىڭ دە الا-قۇلا, ءبىر-بىرىنە سايكەسپەيتىنى بار. ماسەلەن, ءبىز ءسوز باسىندا 2018 جىلى ەلىمىزدە NEET جاستاردىڭ ۇلەسى 7,9 پايىز بولعانىن ايتتىق. بىراق 2018 جىلدىڭ ءىى توقسانىندا ستاتيستيكا كوميتەتى NEET جاستار ۇلەسىن 7,5 پايىز دەپ كورسەتكەن. بۇل 299 مىڭنان استام ادام دەگەن ءسوز. ايىرماشىلىق 7 مىڭنان استام ادام. ەگەر ەكى دەرەكتى دە شىندىققا جاقىندايدى دەپ باعالاساق, ەلىمىزدە NEET جاستاردىڭ سانى شامامەن 290-320 مىڭ ارالىعىندا دەپ بولجايمىز. بىراق بۇل دەرەكتەر دە ماسەلەنىڭ شىنايى كەلبەتىن اشىپ بەرە المايدى. ويتكەنى, NEET جاستار ساناتىنان بولەك رەسمي تۇردە جۇمىسسىزدار دەپ تانىلعان توپ تا بار. بۇل دا رەسمي ساناق ءۇشىن قايشىلىق تۋدىرادى. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىندا 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇمىسسىز جاستار سانى بارلىق جاس ازاماتتاردىڭ 4,9 پايىزىن قۇراپ, ەل بويىنشا الدىڭعى ورىنعا شىققان. تۇركىستان وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش – 3,5 پايىز. سويتە تۇرا 2019 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا تۇركىستان وبلىسىنداعى NEET جاستار سانى 10,7 پايىز دەپ كورسەتەدى مينيسترلىك. مۇنىڭ ءوزى جۇمىسسىز جاستار مەن NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ دۇرىس ەسەپتەلمەي وتىرعانىن بايقاتادى. NEET ساناتىنداعىلار وقۋ ۇدەرىسىنە عانا ەمەس, ەڭبەككە دە ارالاسپايتىنىن ەسكەرسەك, وندا ولاردى جۇمىسسىزدار دەپ اشىق ايتۋعا نەگىز بار. الايدا كورسەتكىشتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق جوعارى بولىپ تۇر.
ولار سالعىرت قانا ما, جوق الدە...
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماعىندا NEET جاستار توبىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولاتىن بىرقاتار ماسەلە بار. زەرتتەۋ بارىسىندا بۇل توپتىڭ قۇرامىندا وتباسىلىق مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەمەيتىن جانە بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرمايتىن جاس ايەلدەردىڭ ۇلەسى مول ەكەنى انىقتالدى. ياعني, ەرتە تۇرمىسقا شىققان نەمەسە مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ وقۋعا تۇسە الماعان بويجەتكەندەردىڭ اراسىندا وسى توپتىڭ قاتارىن تولتىراتىندار از ەمەس. ودان بولەك مۇنداي ساناتقا كىرەتىن جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىس ىزدەمەيتىنى دە بەلگىلى بولدى. ماسەلەن, NEET جاستار توبى جونىنەن ەلىمىزدە ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان قاراعاندى وبلىسىندا مۇنداي جاستاردىڭ 33,3 پايىزى تۇراقتى جۇمىس ىستەمەيتىنى بەلگىلى بولدى. ولار كوبىنە كەزدەيسوق جۇمىستاردى عانا ىستەيدى. ەلىمىزدەگى ءىرى ءوندىرىس ورتالىقتارى بار وبلىستا مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋى ءوڭىردىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس پەن ۇسىنىس تەپە-تەڭدىگى بۇزىلعانىن بايقاتادى. ءارى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ەڭبەكاقى ماسەلەسىندە جاستاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا نيەت تانىتپاي وتىرعانىن دا كورسەتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ەل حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «كەن ءوندىرۋ سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تابىسى ارتقانىمەن, ازاماتتارىمىزدىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي وسپەگەنىن كورىپ وتىرمىز» دەگەن ەدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قاراعاندى وڭىرىندە NEET جاستار توبىنىڭ ايتارلىقتاي مول بولۋى وسى ماسەلەدەن تۋىنداپ وتىرسا كەرەك. سەبەبى جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن سەبەپتەردى انىقتاۋ ماقساتىندا جاسالعان زەرتتەۋدە ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى نەمەسە 38,9 پايىزى وزدەرى تۇراتىن اۋماقتا جۇمىس ورىندارى بولماۋىن اتاسا, 30,5 پايىزى جالاقىنىڭ تومەن ەكەنىن ايتقان. ودان بولەك جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولماۋى دا كەدەرگى, ويتكەنى NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ 27,3 پايىزى جۇمىس بەرۋشىلەر تاجىريبەنىڭ بار-جوقتىعىن سۇرايتىنىن العا تارتقان. سونىمەن قاتار اتالعان ساناتقا كىرەتىن ازاماتتاردىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى جاستارعا ارنالعان باعدارلامالارمەن تانىس ەمەس. دەمەك جاستار ساياساتىنا قاتىستى باعدارلامالار قوعامنىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنا دەيىن تولىق جەتپەي جاتىر دەگەن ءسوز. اسىرەسە بىلىكتىلىگى تومەن, ماماندىعى جوق, كەزدەيسوق جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا ولاردى قايتا وقىتۋ, ەڭبەكپەن قامتۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ باعىتىنداعى باعدارلامالاردىڭ اقپاراتى جەتپەي جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىزدىڭ قوعامدا فورۋمداردىڭ «سانىنە» اينالعان جاستار مەن ەڭبەگىن ساتاتىن جاستاردىڭ اراسىندا اقپاراتتاندىرۋ تۇرعىسىنان دا شىڭىراۋ بار دەگەن ءسوز. ايتپەسە, 300 مىڭعا جۋىق جاس ازامات ەڭبەك پەن وقۋدان تىس قالماس ەدى. ارينە, بۇل جەردە ماسەلەنىڭ سۋبەكتيۆتى جاعىنىڭ دا بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ياعني NEET جاستار توبى ادەتتە سالعىرت كەلەدى. ولار بىلىكتىلىك ارتتىرۋعا, جۇمىس ىستەۋ مەن وقۋعا نيەتتەنبەيدى. ولاردىڭ كوبىنىڭ سىني ويلاۋ داعدىلارى تومەن ءارى تۇتىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقى باسىم بولادى. دەگەنمەن, ەلىمىزدە NEET جاستاردى انىقتاۋ, ولاردىڭ مۇقتاجدىقتارىن, قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋ ءادىسناماسى زەردەلەنۋى كەرەك. اتا-اناعا قولقانات بولىپ جۇرگەن جاستار بولادى. ولاردى بىردەن وسى ساناتقا كىرگىزۋدىڭ ءوزى ورىنسىز ءتارىزدى.
ايدار حاميت, الەۋمەتتانۋشى:
– بۇل جاستاردى جەتى ساناتقا توپتاستىرىپ قاراستىرادى جانە ولاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋگە, قىزىعۋشىلىعىنا بايلانىستى قوعامدىق پايدالى پروتسەستەرگە ارالاستىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار قابىلدانىپ جاتادى. قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدە 9% NEET سول ستاندارتتارعا ساي جاستار بار ەكەنى انىقتاعان. الايدا بۇل – ستاندارتتارعا جانە ەلىمىزدەگى جاستار ساياساتىنا بايلانىستى ەسەپتەلگەن دەرەك. سوندىقتان بىزدەگى اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىندا, ءۇي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن, رەسمي جۇمىس ىستەمەيتىن جانە ورتا ءبىلىمى بار, ارناۋلى ورتا نەمەسە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىمايتىن جاستاردى وسى ساناتقا قوسادى. ۋاقىتشا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر, تۇراقتى جۇمىسى جوق جاستار دا وسى ساناتقا كىرەدى. سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزدەگى NEەت ساناتتاعى جاستاردى انىقتاپ, ولاردى مۇنداي ساناتقا ەنگىزۋدىڭ ارنايى, ەلىمىزگە ءتان, ايرىقشا ءادىسناماسى كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرىنە بەيىمدەلگەن بولۋ قاجەت. ال دايىن شەتەلدىك ادىسنامامەن قۇر ساناپ شىعۋ ستاتيستيكادان باسقا ەشتەڭە ەمەس ءارى ناقتى جاستار ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ جالپى سيپاتىن بەرە قويمايدى. ويتكەنى جاستارمەن كەزدەسكەندە وڭىرلەردەگى, اۋىلدارداعى جاستار جۇمىس پەن وقۋعا تالپىنىپ, باسىم بولىگى ۇيدە جاتپايتىنىن بايقادىق. ۇيدە بولسا دا جەكە شارۋاشىلىعىندا اتا-اناسىنا كومەكتەسىپ جۇرەدى. بۇلاردى بىردەن اتالعان ساناتقا ەنگىزە سالۋدىڭ قيسىنى جوق سياقتى.
ءتۇيىن
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى NEET جاستار ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن ارنايى جول كارتاسىن دا ازىرلەگەن. «وسى جول كارتاسى نەگىزىندە وڭىرلەر ءتيىستى جول كارتالارىن جانە ءىس-شارالار جوسپارلارىن ازىرلەپ, قابىلداعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ, NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساۋ ناتيجەسىندە 18-29 جاس ارالىعىنداعى NEET جاستارىن, ونىڭ ىشىندە 2018 جىلعى تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ بويىنشا جول كارتاسىن ازىرلەدى» دەلىنگەن. سونداي-اق مينيسترلىكتىڭ بىزگە جولداعان رەسمي جاۋابىندا ەل بويىنشا NEET جاستار ۇلەسىن ازايتۋدا وڭ ديناميكا قالىپتاسقانى ايتىلدى. وسى ديناميكا ەندى قارقىن السا دەپ تىلەيمىز.
