قوعام • 10 قىركۇيەك، 2019

NEET جاستار: سانى دا، ساپاسى دا بەيمالىم توپ

105 رەتكورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل حالقىنا ارناعان جول­؛داۋ­؛ىندا «؛جىل سايىن 21 مىڭعا جۋىق مەكتەپ تۇلەگى كاسىبي جانە جو­؛عارى وقۋ ورىندارىنا تۇسە الماي قالادى. جاستاردىڭ بۇل توبى جۇمىسسىزدار مەن مارگينالداردىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ولار اما­؛لىنىڭ جوقتىعىنان قىلمىستىق جانە ەكسترەميستىك اعىمدار­؛دىڭ ىقپالىنا تۇسۋدە»؛ دەگەن ەدى. وسىلايشا جاستاردى جۇمىس­؛پەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتقان. سوڭعى التى ايدا وسى NEET جاستاردىڭ سانى 0،7 پايىزعا تومەندەدى.

عىلىمدا NEET تەرمينى اعىلشىن تىلىندەگى «؛Not in Empoloyment. Education or Trai­؛ning»؛ ۇعىمىنىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇرالعان. قازاقشالاساق «؛نە جۇ­؛مىس ىستەمەيتىن، نە وقىماي­؛تىن، نە وزگە دە ىستەرمەن اينالىس­؛پايتىن ادام»؛ دەگەندى بىلدىرەدى. قاڭتار ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە ەلىمىزدە 300 مىڭعا جۋىق جاس ازاماتتىڭ وقۋعا جانە ەڭبەككە تارتىلماعانىن ايتقان ەدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە قاراعاندا NEET جاستار ۇلەسى بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا 7،9 پايىز بولىپتى. ەلىمىزدەگى 15-29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 3 ملن 989 مىڭنان اسقانىن ەسكەرسەك، وقۋ مەن ەڭبەك ۇدەرىسىنە تارتىلماعان جاستار سانى 315 مىڭداي بولادى. بيىلعى التى ايدا ولاردىڭ سانى 0،7 پايىزعا نەمەسە 31 مىڭعا ازايىپ، بارلىق جاستاردىڭ 7،2 پايىزىن قۇراعان. دەمەك، ءالى دە بولسا نە جۇمىس ىستەمەيتىن، نە وقۋ وقىمايتىن، تىم سالعىرت جاستاردىڭ سانى 280 مىڭنان اسادى دەگەن ءسوز. ياعني، جاستار جىلى باستالعاننان بەرى جۇمىسسىز جۇرگەن، وقۋ ۇدەرىسىنە قاتىسپايتىن ازاماتتار سانىن ايتارلىقتاي ازايتا المادىق.

ارينە، «؛بالاپاندى كۇزدە سانايدى»؛ دەمەكشى، ءبىزدىڭ قول­؛عا تۇسكەن مالىمەتتەر رەسپۋب­؛ليكانىڭ بارلىق وڭىرىندە اتقا­؛رىلىپ جاتقان جۇمىستاردى سي­؛پاتتاپ بەرە المايدى. ءارى جىل اياعىنا دەيىن ءالى ءۇش اي بار. الايدا، «؛جاس­؛تار»؛ عىلىمي-زەرت­؛تەۋ ورتالى­؛عىنىڭ رەسمي ساي­؛تىن­؛داعى دەرەك­؛تەرگە قاراعاندا ەلىمىزدىڭ ءتورت ايماعىندا، اتاپ ايتقاندا تۇركىس­؛تان، قاراعاندى، الماتى جانە سولتۇستىك قازاق­؛ستان وبلىستارىندا NEET جاستاردىڭ ۇلەسى ءالى دە بولسا جوعارى كۇيى قالىپ وتىر.

2019 جىلدىڭ العاشقى توق­؛سانىندا تۇركىستان وبلىسىندا NEET جاستار ۇلەسى 19،3 پا­؛يىز، الماتى وبلىسىندا 11،8، قا­؛راعاندى وبلىسىندا 11،6، سول­؛تۇستىك قازاقستاندا 8،3 پا­؛يىزدى قۇراعان. جاستاردى جۇ­؛مىس­؛قا تارتىپ، وقۋ ۇدەرىسىنە قا­؛تىس­؛تىرۋ جا­؛عىنان باتىس جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى توپ باس­؛تاپ تۇر. باتىستا NEET جاس­؛تاردىڭ ۇلەسى ايماقتاعى بار­؛لىق جاس ازاماتتاردىڭ 2،6، شى­؛عىستا 2،8 پايىزىن قۇرايدى. الاي­؛دا جاستاردىڭ وسىناۋ توبىنا قاتىستى دەرەكتەر الا-قۇ­؛لا ەكەنىن دە مويىنداۋ قا­؛جەت. اق­؛پارات جانە قوعامدىق دا­؛مۋ مي­؛نيسترلىگىنە ساۋال جولدا­؛عا­؛نى­؛مىزدا رەسمي مەكەمە مامان­؛دارى 2018 جىلى تۇركىستان وب­؛لىسىنداعى NEET جاستاردىڭ 13،3 پايىز بولعانىن ايتتى. 2019 جىلدىڭ ءىى توقسانىندا 10،7 پايىز­؛عا تۇسكەن دەيدى. ەگەر تۇر­؛كىستان وبلىسىندا NEET جاس­؛تار ۇلەسىن «؛جاستار»؛ عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ سايتىندا كورسەتىلگەن 19،3 پايىزدان 10،7 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ مۇمكىن بولسا، وندا بۇل ماسەلەنى شەشۋدە كۇنگەيدەگى ءوڭىردىڭ اتقامىنەرلەرى اجەپتاۋىر تابىسقا جەتتى دەپ با­؛عالاۋعا بولادى. ءبىراق بىزگە ەلى­؛مىز بويىنشا بۇل ماسەلەنىڭ تۇ­؛بەگەيلى شەشىلگەنى كەرەك.

ەسەپ-قيساپتىڭ دا قيىندىعى بار

نەگىزى NEET جاستاردىڭ ۇلە­؛سىن انىقتاۋ قيىن ءىس. ويتكەنى ازاماتتار وزدەرىنىڭ جۇمىسسىز ەكەندىكتەرىن ايتىپ ءتيىستى مەكەمەلەرگە تىركەلۋگە تىم قۇلىقتى ەمەس. جاستار قالالار مەن اۋدان­؛دارعا، اۋىلدارعا كەلىپ-كەتىپ جاتادى. رەسمي تۇردە تابىسى مەن قىزمەتىن ايتىپ، ءتيىستى مەكەمەلەرگە حابار بەرە قوياتىندار دا نەكەن-ساياق. ال جۇمىسسىز رەتىندە رەسمي تىركەلمەگەن ادامدى ستاتيس­؛تيكا سالاسىنىڭ ماماندارى «؛ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي ءجۇر»؛ دەپ ەسەپتەمەيدى. سوندىقتان رەس­؛­؛مي ستاتيستيكاداعى دەرەك پەن ناقتى جاعدايدىڭ اراسىن­؛دا قايشىلىق تۋىندايدى. ءارى دەرەكتەردىڭ دە الا-قۇلا، بىر-بىرىنە سايكەس­؛پەيتىنى بار. ما­؛سە­؛­؛لەن، ءبىز ءسوز باسىندا 2018 جىلى ەلى­؛مىزدە NEET جاستاردىڭ ۇلەسى 7،9 پايىز بولعانىن ايتتىق. ءبىراق 2018 جىلدىڭ ءىى توقسانىندا ستا­؛تيستيكا كوميتەتى NEET جاستار ۇلەسىن 7،5 پايىز دەپ كورسەتكەن. بۇل 299 مىڭنان استام ادام دەگەن ءسوز. ايىرماشىلىق 7 مىڭنان استام ادام. ەگەر ەكى دەرەكتى دە شىندىققا جاقىندايدى دەپ با­؛عا­؛لاساق، ەلىمىزدە NEET جاس­؛تاردىڭ سانى شامامەن 290-320 مىڭ ارالىعىندا دەپ بولجايمىز. ءبىراق بۇل دەرەكتەر دە ماسەلەنىڭ شىنايى كەلبەتىن اشىپ بەرە المايدى. ويتكەنى، NEET جاستار ساناتىنان بولەك رەسمي تۇردە جۇمىسسىزدار دەپ تانىلعان توپ تا بار. بۇل دا رەسمي ساناق ءۇشىن قايشىلىق تۋدىرادى. ماسەلەن، قاراعاندى وبلىسىندا 2018 جىل­؛دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇ­؛مىسسىز جاستار سانى بارلىق جاس ازاماتتاردىڭ 4،9 پا­؛يىزىن قۇ­؛راپ، ەل بويىنشا الدىڭعى ورىن­؛عا شىققان. تۇركىستان وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش &ndash؛ 3،5 پايىز. سويتە تۇرا 2019 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا تۇركىستان وبلىسىنداعى NEET جاس­؛تار سانى 10،7 پايىز دەپ كورسەتەدى مينيسترلىك. مۇنىڭ ءوزى جۇمىسسىز جاستار مەن NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ دۇرىس ەسەپتەلمەي وتىرعانىن بايقاتادى. NEET ساناتىنداعىلار وقۋ ۇدەرىسى­؛نە عانا ەمەس، ەڭبەككە دە ارالاسپايتىنىن ەسكەرسەك، وندا ولاردى جۇمىسسىزدار دەپ اشىق ايتۋعا نەگىز بار. الايدا كورسەتكىشتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق جو­؛عارى بولىپ تۇر.

ولار سالعىرت قانا ما، جوق الدە...

«؛جاستار»؛ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇ­؛يەنسەك، ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن اي­؛ماعىندا NEET جاستار توبىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولاتىن ءبىرقاتار ماسەلە بار. زەرتتەۋ بارىسىندا بۇل توپتىڭ قۇرامىندا وتباسىلىق مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەمەيتىن جانە بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرمايتىن جاس ايەلدەردىڭ ۇلەسى مول ەكەنى انىقتالدى. ياعني، ەرتە تۇرمىسقا شىققان نەمەسە مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ وقۋعا تۇسە الماعان بويجەتكەندەردىڭ اراسىندا وسى توپتىڭ قاتارىن تولتىراتىندار از ەمەس. ودان بولەك مۇنداي ساناتقا كىرەتىن جاستاردىڭ تۇ­؛راقتى جۇمىس ىزدەمەيتىنى دە بەل­؛گىلى بولدى. ماسەلەن، NEET جاس­؛تار توبى جونىنەن ەلىمىزدە ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان قاراعاندى وبلىسىندا مۇنداي جاستاردىڭ 33،3 پايىزى تۇراقتى جۇمىس ىس­؛تەمەيتىنى بەلگىلى بولدى. ولار كو­؛بىنە كەزدەيسوق جۇمىستاردى عانا ىستەيدى. ەلىمىزدەگى ءىرى ءوندى­؛رىس ورتالىقتارى بار وبلىستا مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋى ءوڭىردىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرا­؛نىس پەن ۇسىنىس تەپە-تەڭدىگى بۇ­؛زىل­؛عانىن بايقاتادى. ءارى ءىرى كاسىپ­؛ورىنداردىڭ ەڭبەكاقى ماسە­؛لەسىندە جاستاردىڭ سۇ­؛را­؛­؛نىسىن قاناعاتتاندىرۋعا نيەت تانىتپاي وتىرعانىن دا كور­؛سە­؛تىپ وتىر. مەملەكەت باسشى­؛سى ق.توقاەۆ ەل حالقىنا ار­؛نا­؛­؛عان جولداۋىندا «؛كەن ءون­؛دى­؛رۋ سالاسىنداعى ءىرى كاسىپ­؛ورىن­؛داردىڭ تابىسى ارتقانىمەن، ازا­؛مات­؛تارىمىزدىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي وسپەگەنىن كورىپ وتىرمىز»؛ دەگەن ەدى. ءبىزدىڭ پا­؛يىمداۋىمىزشا، قاراعاندى وڭىرىندە NEET جاستار توبىنىڭ ايتارلىقتاي مول بولۋى وسى ماسەلەدەن تۋىنداپ وتىرسا كە­؛رەك. سەبەبى جاستاردىڭ جۇ­؛مىس­؛­؛قا ورنالاسۋىنا كەدەرگى كەل­؛تى­؛رەتىن سەبەپتەردى انىقتاۋ ماق­؛سا­؛تىندا جاسالعان زەرتتەۋدە ساۋال­؛ناماعا قاتىسقانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى نەمەسە 38،9 پايى­؛زى وزدەرى تۇراتىن اۋماقتا جۇ­؛مىس ورىندارى بولما­؛ۋىن اتاسا، 30،5 پايىزى جالاقىنىڭ تو­؛مەن ەكەنىن ايتقان. ودان بولەك جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولماۋى دا كەدەرگى، ويتكەنى NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ 27،3 پايىزى جۇمىس بەرۋشىلەر تاجىريبەنىڭ بار-جوقتىعىن سۇرايتىنىن العا تارتقان. سونىمەن قاتار اتالعان ساناتقا كىرەتىن ازاماتتاردىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى جاستارعا ار­؛نال­؛عان باعدارلامالارمەن تانىس ەمەس. دەمەك جاستار ساياساتىنا قاتىستى باعدارلامالار قوعام­؛نىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنا دەيىن تولىق جەتپەي جاتىر دەگەن ءسوز. اسىرەسە بىلىكتىلىگى تومەن، ماماندىعى جوق، كەزدەيسوق جۇ­؛مىس ىستەيتىن جاستارعا ولاردى قايتا وقىتۋ، ەڭبەكپەن قامتۋ، الەۋمەتتىك قورعاۋ باعىتىنداعى باعدارلامالاردىڭ اقپاراتى جەتپەي جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىزدىڭ قوعامدا فورۋمداردىڭ «؛سانىنە»؛ اينالعان جاستار مەن ەڭبەگىن ساتاتىن جاستاردىڭ ارا­؛سىندا اقپاراتتاندىرۋ تۇر­؛عى­؛سىنان دا شىڭىراۋ بار دەگەن ءسوز. ايتپەسە، 300 مىڭعا جۋىق جاس ازامات ەڭبەك پەن وقۋ­؛دان تىس قالماس ؛ەدى. ارينە، بۇل جەردە ماسەلەنىڭ سۋبەكتيۆتى جاعىنىڭ دا بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ياعني NEET جاستار توبى ادەتتە سالعىرت كەلەدى. ولار بىلىكتىلىك ارتتىرۋعا، جۇمىس ىستەۋ مەن وقۋعا نيەتتەنبەيدى. ولاردىڭ كوبىنىڭ سىني ويلاۋ داعدىلارى تومەن ءارى تۇتىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقى باسىم بولادى. دەگەنمەن، ەلىمىزدە NEET جاستاردى انىقتاۋ، ولار­؛دىڭ مۇقتاجدىقتارىن، قۇن­؛دى­؛لىقتارىن زەرتتەۋ ءادىسناماسى زەردەلەنۋى كەرەك. اتا-اناعا قول­؛قانات بولىپ جۇرگەن جاستار بولادى. ولاردى بىردەن وسى ساناتقا كىرگىزۋدىڭ ءوزى ورىنسىز ءتارىزدى.

ايدار حاميت، الەۋمەتتانۋشى:

&ndash؛ بۇل جاستاردى جەتى ساناتقا توپ­؛تاستىرىپ قاراستىرادى جانە ولاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋگە، قىزىعۋشىلىعىنا بايلانىستى قوعامدىق پايدالى پروسەستەرگە ارالاستىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار قابىلدانىپ جاتادى. قازاقستانعا كەلە­؛تىن بولساق، ەلىمىزدە 9% NEET سول ستاندارتتارعا ساي جاس­؛­؛تار بار ەكەنى انىقتاعان. الاي­؛دا بۇل &ndash؛ ستاندارتتارعا جانە ەلىمىزدەگى جاس­؛تار ساياسا­؛تىنا باي­؛لانىستى ەسەپتەلگەن دەرەك. سوندىقتان بىزدەگى اتا-اناسى­؛نىڭ قامقورلىعىندا، ءۇي شارۋاشى­؛لىعىمەن اينالىساتىن، رەسمي جۇمىس ىستەمەيتىن جانە ورتا ءبىلىمى بار، ارناۋلى ورتا نەمەسە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىمايتىن جاستاردى وسى ساناتقا قوسادى. ۋاقىتشا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر، تۇراقتى جۇمىسى جوق جاستار دا وسى ساناتقا كىرەدى. سوندىقتان مە­؛نىڭ ويىمشا، ەلىمىزدەگى NEەت سا­؛ناتتاعى جاس­؛تاردى انىقتاپ، ولاردى مۇنداي ساناتقا ەنگىزۋدىڭ ارنايى، ەلىمىزگە ءتان، ايرىقشا ءادىسناماسى كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرىنە بەيىم­؛دەلگەن بولۋ قاجەت. ال دايىن شەتەلدىك ادىسنامامەن قۇر سا­؛­؛ناپ شىعۋ ستاتيستيكادان باس­؛­؛قا ەشتەڭە ەمەس ءارى ناقتى جاس­؛­؛تار ماسەلەلەرىن شەشۋگە با­؛عىت­؛­؛تالعان شارالاردىڭ جالپى سيپاتىن بەرە قويمايدى. ويت­؛كەنى جاستارمەن كەزدەسكەندە وڭىر­؛لەردەگى، اۋىلدارداعى جاستار جۇ­؛مىس پەن وقۋعا تالپىنىپ، باسىم بولىگى ۇيدە جاتپايتىنىن بايقادىق. ۇيدە بولسا دا جەكە شارۋاشىلىعىندا اتا-اناسىنا كومەكتەسىپ جۇرەدى. بۇلاردى بىردەن اتالعان ساناتقا ەنگىزە سالۋدىڭ قيسىنى جوق سياقتى.

تۇيىن

اقپارات جانە قوعامدىق دا­؛مۋ مينيسترلىگى NEET جاستار ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن ارنايى جول كارتاسىن دا ازىرلەگەن. «؛وسى جول كارتاسى نەگىزىندە وڭىرلەر ءتيىستى جول كارتالارىن جانە ءىس-شارالار جوسپارلارىن ازىرلەپ، قابىلداعان بولاتىن. اتاپ ايت­؛قاندا، تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ، ءبىلىم جانە عىلىم، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­؛نيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ، NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساۋ ناتيجەسىندە 18-29 جاس ارا­؛لىعىنداعى NEET جاستارىن، ونىڭ ىشىندە 2018 جىلعى تۇلەك­؛تەردى جۇمىسقا ورنالاس­؛تىرۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ بويىن­؛شا جول كارتاسىن ازىرلەدى»؛ دەلىنگەن. سونداي-اق مي­؛نيسترلىكتىڭ بىزگە جولداعان رەسمي جاۋابىندا ەل بويىنشا NEET جاستار ۇلە­؛سىن ازايتۋدا وڭ ديناميكا قالىپ­؛تاسقانى ايتىلدى. وسى ديناميكا ەندى قارقىن السا دەپ تىلەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 14

رۋحانيات • كەشە

ارنايى ەكونوميكالىق ايماق

ەكونوميكا • كەشە

قاھارمانعا قۇرمەت

رۋحانيات • كەشە

ماقساتى بيىك «مامىلە»

ايماقتار • كەشە

تالانتتار تالىمگەرى

رۋحانيات • كەشە

اقىن جانە ونىڭ مۋزاسى

رۋحانيات • كەشە

اۋادان قارماعان ايىپپۇل

ايماقتار • كەشە

ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى

ايماقتار • كەشە

جوشىعا اپارار جول

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار