نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – بۇل «تۋعان جەر». سەبەبى ءاربىر ادام ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن بىلمەيىنشە, جالپى ۇلتتىڭ تاريحىن ءبىلۋ ول مۇمكىن ەمەس جاعداي. ءار جەردىڭ تاريحى – تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ, تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ بولىنبەس بولشەگى. وسى ورايدا, ءبىز وتكەن جىلدان باستاپ تورعاي دالاسىنداعى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن كوپتەگەن تاريحي ورىنعا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋدى باستادىق. بۇل جۇمىستاردى تەك تورعاي حالقىنا عانا ەمەس, جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن تەرەڭدەتىپ بىلۋگە, ونىڭ قالاي ءومىر سۇرگەندىگىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, مادەنيەتىن جاس ۇرپاققا تۇسىندىرۋدە وتە ءبىر ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 10-24-ءى ارالىعىندا ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «تاريح» ماماندىعىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتتەرى ارقالىق قالاسىنا قاراستى جاڭاقالا (قاراتورعاي) وڭىرىندە كەزەكتى ارحەولوگيالىق تاجىريبەدەن ءوتتى.
بيىل ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزۋدە اۋا رايى ايتارلىقتاي قوڭىرجاي بولىپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مول مۇمكىندىك تۋدى. قاراتورعاي وڭىرىندە تولىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى توبەلەردى, وبالاردى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى مەن ەلورداداعى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 2017 جىلدان بەرى ارشىپ, زەرتتەۋ ۇستىندە. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا كەلگەن ستۋدەنتتەردى مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى مەيىرجان قىزىرحانوۆ پەن ارحات قايىرماعامبەتوۆتار قارسى الىپ, قازبا جۇمىستارى بارىسىمەن جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن تانىستىردى.
بۇل وڭىرگە تانىمال «سابا-1» وباسىنىڭ قازبا جۇمىستارى بىلتىر قىركۇيەك, قازان ايلارىندا جۇرگىزىلىپ, ءبىر جارىم ايعا سوزىلعان بولاتىن. قازبا جۇمىستارىنا ارحەولوگتارمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارى دا تارتىلدى. تاباندى قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە نەگىزگى وبادان 150-دەن اسا ساداق-جەبەسى شىقتى, سول ماڭايدا قازىلعان ءبىر وبادان ادام سۇيەگى تۇتاستاي تابىلدى. جيناقتالعان مالىمەتتەر بويىنشا, ارحەولوگيالىق ساراپتاما بويىنشا جاڭاقالا (قاراتورعاي) ءوڭىرى «ساق جانە سارمات تايپالارىنىڭ شەكارالاس ايماعى» دەگەن شەشىم جاسالعان بولاتىن. ەگەر ارحەولوگيا عىلىمىنداعى مالىمەتتەرگە قاراساق, جالپى سارماتتاردىڭ جەرلەۋ عۇرپىندا قورىمعا ساداق جەبەلەرىن كوپتەپ قويۋ ءۇردىسى باسىم, ال ەندى ساق جاۋىنگەرى قورىمدارىندا جەبەلەردى از مولشەردە قويۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسىلايشا قابىرلەردەگى جەرلەۋ راسىمىنە قاراپ وتىرىپ, ونىڭ قانداي تايپالارعا تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى.
جالپى سارمات تايپالارىنىڭ ءومىر سۇرگەن ايماعى ورتالىق جانە باتىس قازاقستان بولىپ تابىلادى. تابىلعان ءمايىتتىڭ جانىنان ونىڭ قانداي الەۋمەتتىك توپقا جاتاتىنىن ايعاقتايتىن بويتۇمار, قانجار, تۇيمەلەر تابىلدى. دەگەنمەن قازىلعان وبالار زەرتتەۋگە العانعا دەيىن تونالعان. وعان دالەل, وبالار جول بويىندا ورنالاسقان.
جاڭاقالا ءوڭىرى وبا, قورعاندارعا باي دەسە دە بولادى, ۇلكەنى بار, كىشىسى بار 50-ءدىڭ ۇستىندە. وبالار نەگىزىنەن وزەننەن الشاقتا ورنالاسقان. وزەننەن ەكى-ءۇش شاقىرىمعا دەيىنگى ارالىقتا ءىرىلى-ۇساقتى تاستاردى جەتكىزۋدىڭ ءوزى وتە كوپ كۇشتى قاجەت ەتەدى. سوعان قاراعاندا بۇل قورىمدار قولىندا بيلىگى بار پاتشانىڭ نەمەسە ءدىن ابىزدارىنىڭ, اسكەرباسىلارىنىڭ قورعاندارى بولۋ دا عاجاپ ەمەس.
ارحەولوگيا عىلىمى وتە سابىرلىلىقتى, تاباندىلىقتى, كوپ كۇش-قايراتتى تالاپ ەتەتىن عىلىم بولىپ تابىلادى. جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا تاپجىلماي اۋىر جۇمىسپەن شۇعىلدانۋ تەك ءوز ماماندىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى كەرەمەت جانداردىڭ قولىنان كەلەدى. وعان ەكىنىڭ ءبىرى توزە بەرمەيدى. دەسەك تە, ارحەولوگيالىق قازباعا كەلگەن ستۋدەنتتەر قاۋىمى كۇننىڭ ىستىعىنا, مازانى الاتىن قاپتاعان شىبىن-شىركەيدىڭ ۇزدىكسىز شابۋىلىنا قاراماستان اسقان شىدامدىلىقپەن جۇمىس ىستەدى. اراگىدىك تابىلىپ قالاتىن ارحەولوگيالىق ۇساق-تۇيەك ولجالار ستۋدەنتتەردىڭ بۇل ماماندىققا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى.
تاجىريبەگە كەلگەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن ارحەولوگتار «قوسوبا-1» وبەكتىسىن دايىنداپ قويىپتى. ءبىز بارعاندا وبانى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جينالعان جالدامالى جۇمىسشىلار قازىپ جاتتى. قوسوبانىڭ بيىكتىگى – 2,5 مەتر. اۋماعى 25-30 مەتر شاماسىندا. بۇل وبانىڭ قوسوبا اتالۋى, وسى وبانىڭ جانىندا شامامەن 70 مەتردەي قاشىقتىقتا تاعى ءبىر وبا ورنالاسقان. سونداي-اق وڭتۇستىك جاعىندا 30 مەتر شاماسىندا كولەمى كىشكەنە وبا كورىنەدى.
بىلتىرعى ءبىز زەرتتەۋ جۇرگىزگەن «سابا-1», «سابا-2» وباسىنان, بۇل وبالاردىڭ جەرلەۋ عۇرىپتارىندا ءبىرشاما وزگەشەلىك بار. سونداي-اق ستۋدەنتتەر توپقا بولىنە وتىرىپ, «قوسوبا-1» وباسىنان ءبىر شاقىرىمداي قاشىقتىقتا, بىردەي دەڭگەيدە ورنالاسقان «سابا-4-2» قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. «سابا-4-2» وباسى جاڭاقالاعا اپاراتىن جولدىڭ وڭ جاق بەتىندە ورنالاسقان. بۇل وبالاردا وتكەن جىلى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىمەن تولىق اياقتالماعاندىقتان كومىلگەن ورنى قايتا ارشىلىپ, قازىرگى تاڭدا قازبا جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلۋدە.
ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, بىلتىر بۇل وبادا قۇمىرا سىنىقتارى, مونشاق, ت.ب زاتتار تابىلعان بولاتىن. جەرلەنگەن ءمايىتتىڭ اينالاسى تابىتقا ۇقساتىلىپ, بورەنەمەن قورشالعان. الايدا ۋاقىت سىنى قويسىن با, اعاش بورەنەنىڭ نەگىزگى بولىگى ىلعالدان شىرىگەن, تەك ورىندارى ساقتالىپ قالىپتى. ستۋدەنتتەر وسى وبانى ارشۋ ۇستىندە قيىندىعى مەن قىزىعى قاتار كەلەتىن ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. كۇن ساناپ بۇل وبادا قازۋ جۇمىستارى كۇشەيە ءتۇستى. وبانى تەرەڭدەتىپ قازۋ كەزىندە ونىڭ تۋرا ورتا تۇسىنان جىلقىنىڭ سۇيەكتەرى تابىلدى. ارحەولوگ مامانداردىڭ «وسى سۇيەكتەردىڭ استىن شامالى قازعان سوڭ بەلگىلى ءبىر تەرەڭدىكتە ادامنىڭ ءمايىتى بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامى راستالدى. ارادا بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان توقتاۋسىز قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جىلقى سۇيەگى تابىلعان جەردەن, ودان 1 مەتر تومەنىرەك قاباتتا ايەل ادامنىڭ سۇيەگى شىقتى. ارحەولوگ مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا بۇل سۇيەكتەر ب.ز.ب. ءىى عاسىرعا, ياعني عۇن زامانىنىڭ ادامىنا كەلىڭكىرەيتىن سياقتى. ارينە, ونىڭ قانشالىقتى ناقتى جورامال ەكەندىگىن ارنايى لابوراتورياداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى كورسەتەدى.
كۇننىڭ اپتاپ ىستىعىندا اراسى ءبىر-بىرىنەن الشاق ەمەس ەكى وبادا تىنىمسىز جۇمىس كورىگىن قىزدىرعان تاريحشى ستۋدەنتتەر قازبا جۇرگىزىلەتىن ورىندى ولشەۋ, تەرەڭدىكتەگى قاباتتاردى انىقتاۋ, ارشۋ, تازالاۋ سياقتى جۇمىستاردى اتقارا وتىرىپ, قىزىعى مول ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعا ءتۇستى. «قوسوبا-1» وباسىنىڭ ورتاسىندا ءمايىت ورنالاسىپ, ونىڭ ۇستىڭگى بولىگى ساز بالشىقپەن ارا-جىگى قالانىپ, كۇمبەز تارىزدەس جاسالىپتى. ارحەولوگ ماماندار وبانىڭ ورتاسىنا جەتۋ ماقساتىندا ءتورت جاقتى قازۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وتە كوپ مولشەردە تاس, توپىراق ءۇيىندىسى سىرتقا تاسىلىپ, شىعارىلدى. وبانىڭ ارشىلعان قاباتتارىنا قاراپ وتىرىپ, ونىڭ كەي جەرلەردە 4, كەي تۇستاردا 5 قاباتتان تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. مۇندا دا ەجەلگى قۇرىلىسشىلار بوس توپىراقتى ۇيە بەرمەي, ارا-اراسىندا ونى يلەپ دومبازداپ, بىرىنە-ءبىرىن جاپسىرىپ, قالاستىرعانىن كورەمىز. ارينە, بۇل جەردە قۇرىلىس شەبەرلەرى تاستىڭ وپىرىلىپ ءتۇسىپ كەتپەۋىن نەمەسە ءجيى-ءجيى كوكتەم-كۇزدە جاۋاتىن جاۋىنداردا, سونداي-اق كوكتەمگى قاردىڭ ەرىگەن مول سۋىنان وبانىڭ توپىراعىنىڭ اعىپ كەتپەي بەكەم تۇرۋىن ماقسات ەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. دالا ارحيتەكتۋراسى وسىلايشا وزىندىك بەكەم ەرەكشەلىگىمەن تاڭعالدىرادى.
ەجەلگى ساقتار ءمايىتتىڭ بەتىن جابۋ كەزىندە ء«بىرىنشى, ەكىنشى» قاباتىنا قارا توپىراق پەن ساز بالشىقتى قولدانسا, وبانىڭ ۇيىلگەن توپىراعى سۋسىپ, سۋمەن شايىلىپ كەتپەس ءۇشىن وبانى اينالدىرا جاقىن ماڭايداعى وزەننەن اكەلىنگەن ارنايى تاستارمەن باستىرىپ قورشاپ, قالاپ شىققان. «قوسوبا-1» وباسىنىڭ تاعى ءبىرى ەرەكشەلىگى – وبانىڭ شىعىس بولىگىنىڭ باتىس بولىگىنەن جوعارى بولىپ كەلۋى. مۇمكىن, بۇل «قوسوبا-1» وباسىندا ەجەلگى كوشپەلىلەر جۇرگىزگەن ءدىني عۇرىپتارعا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ازىرشە, بۇل بولجام عانا.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە جاڭاقالا وڭىرىندەگى «قوسوبا-1» وباسىنىڭ ۇستىڭگى قاباتتارى تولىقتاي بوس توپىراقتان ارشىلىپ تازارتىلدى. «قوسوبا-1» وباسى اۋەدەن درون اپپاراتىمەن فوتوعا ءتۇسىرىلدى. وبانىڭ ۇستىڭگى قاباتىن قازۋ بارىسىندا تەمىردەن جاسالعان, توت باسقان پىشاق تابىلدى. كەيىنگى كۇندەرى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى وبانىڭ استىنان ءمايىتتىڭ ورنالاسقان ورنىن انىقتاۋ كەزىندە ونىڭ باسقا ورىنعا قاراي جاسىرىلعانىنا كۋا بولدىق. الايدا ارحەولوگتاردىڭ, تاجىريبەگە كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ قازبا جۇمىستارىنىڭ ۋاقىتى اياقتالعاندىقتان, قازبا جۇمىسىن توقتاتۋعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان نەگىزگى قازبا جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلمەكشى.
جالپى, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ەل تاريحىن اقتاڭداقتاردان ارىلتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولعاندىقتان, جاڭاقالا وڭىرىندە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەكسپەديتسيانىڭ ماڭىزى زور. ەگەر دە تورعاي دالاسىنداعى قازبا جۇمىستارى توقتاماي, وسى قارقىنمەن ءساتتى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا, تونالعان, جارتىلاي تونالعان وبا-قورعانداردان ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى مول زاتتاي دەرەكتەر مەن تاريحي جادىگەرلەر تابىلۋى دا عاجاپ ەمەس.
«تۋعان جەر» باعدارلاماسى ححI عاسىردا قازاق حالقىنىڭ دالادان قالاعا كەتكەن جاستارىمىزدىڭ, جالپى تۇرعىندارىمىزدىڭ شىققان ورتاسىن ۇمىتپاسىن دەگەن ويمەن جاسالىپ جاتقان دۇنيە. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعدارلاما ەل ومىرىنە اۋاداي وتە قاجەت. ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي بۇل باعدارلاما جەر-جەردە سۇرانىسقا, قولداۋعا يە. اسىرەسە, باعدارلامانىڭ جەمىسى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا قاجەت.
رومان ايماعامبەت ۇلى,
ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى,
باۋبەك ەلەۋسوۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
