رۋحانيات • 09 قىركۇيەك، 2019

تاريح قويناۋىنداعى تورعاي

229 رەت كورسەتىلدى

تۋعان جەر – تۋعان ولكە. وسى سوزدەردىڭ استارىندا قانشاما ءمان، قانشاما ءوز تۋعان جەرىڭە دەگەن ىستىق ساعىنىش، ماڭگى تولاس­تامايتىن سۇيىسپەنشىلىك جاتىر. تۋعان جەر – ادام بالاسىنىڭ ءوسىپ-ونگەن ورتاسى، باعا جەتپەس قۇندىلىعى. تۋعان جەر تاريحى، ونىڭ تاۋ-تاسى، وزەن-كولى، ول جەرلەردە عاسىرلار سىنىنا توتەپ بەرگەن ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىن، اتادان بالاعا مۇرا ەتىپ ساقتاي وتىرىپ، كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – سول وڭىردە، ايماقتا تۋىپ-وسكەن ءاربىر پەرزەنتتىڭ پارىزى. وسىنداي ۇلى ماقساتتارعا حالىقتى ۇندەيتىن ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالالارى – قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعىن جاڭارتۋعا، جاقسارتۋعا، دامىتۋعا باعىتتالعان. ونىڭ اياسىندا ءار الۋان باعىتتارى بار.

نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – بۇل «تۋعان جەر». سەبەبى ءار­بىر ادام ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن بىل­مەيىنشە، جالپى ۇلتتىڭ تاريحىن ءبىلۋ ول مۇمكىن ەمەس جاع­داي. ءار جەردىڭ تاريحى – تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ، تۇتاس ءبىر ۇلت­تىڭ بولىنبەس بولشەگى. وسى وراي­دا، ءبىز وتكەن جىلدان باس­تاپ تورعاي دالاسىنداعى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن كوپ­تەگەن تاريحي ورىنعا ەكسپە­ديتسيا ۇيىمداستىرۋدى باس­تادىق. بۇل جۇمىستاردى تەك تور­عاي حالقىنا عانا ەمەس، جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن تەرەڭ­دەتىپ بىلۋگە، ونىڭ قالاي ءومىر سۇرگەندىگىن، ادەت-عۇر­پىن، سالت-ساناسىن، مادەنيەتىن جاس ۇر­پاققا تۇسىندىرۋدە وتە ءبىر ما­ڭىز­دى ءىس-شارانىڭ ءبىرى رەتىندە قاراس­تىرۋىمىز قاجەت.

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم­ ايىنىڭ 10-24-ءى ارالىعىندا ى.ال­تىن­­سارين اتىنداعى ار­قا­لىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا­لىق ينس­تيتۋتىنىڭ «تاريح» مامان­دى­عىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتتەرى  ارقالىق قالا­سىنا قاراستى جاڭاقالا (قاراتورعاي) وڭىرىندە كەزەكتى ارحەو­لوگيالىق تاجىريبەدەن ءوتتى.

بيىل ارحەولوگيالىق قاز­با جۇرگىزۋدە اۋا رايى ايتار­لىق­تاي قوڭىرجاي بولىپ، قازبا جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە مول مۇم­كىندىك تۋدى. قاراتورعاي وڭى­رىن­دە تولىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساق­تى تو­بەلەردى، وبالاردى ءا.مار­عۇ­لان اتىن­داعى ار­حەو­لوگيا جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ ماماندارى مەن ەلور­داداعى قازاق­ستاننىڭ ۇلتتىق مۇ­را­جايى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى 2017 جىل­دان بەرى ارشىپ، زەرتتەۋ ۇس­تىندە. ارحەولوگيالىق قاز­با جۇمىستارىنا كەلگەن ستۋ­دەنت­تەر­دى مۇراجاي قىزمەت­كەرلەرى مەيىر­جان قىزىرحانوۆ پەن ارحات قايىرماعامبەتوۆتار قار­سى الىپ، قازبا جۇمىستارى با­رىسىمەن جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن تانىس­تىردى.

بۇل وڭىرگە تانىمال «سابا-1»­ وباسىنىڭ قازبا جۇمىستارى بىل­تىر قىركۇيەك، قازان ايلارىندا جۇرگىزىلىپ، ءبىر جارىم اي­عا سوزىلعان بولاتىن. قاز­با جۇ­مىستارىنا ارحەولوگتارمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارى دا تارتىلدى. تاباندى قازبا جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە نەگىزگى وبادان 150-دەن اسا ساداق-جەبەسى شىقتى، سول ماڭايدا قازىلعان ءبىر وبادان ادام سۇيەگى تۇتاستاي تابىلدى. جيناقتالعان مالىمەتتەر بويىن­شا، ارحەولوگيالىق ساراپ­تاما بو­يىنشا جاڭاقالا (قاراتورعاي) ءوڭىرى «ساق جانە سارمات تايپا­لارىنىڭ شەكارالاس ايماعى» دەگەن شەشىم جا­سالعان بولاتىن. ەگەر ارحەولوگيا عىلىمىنداعى مالى­مەت­تەرگە قا­راساق، جالپى سارمات­تاردىڭ جەرلەۋ عۇرپىندا قورىم­عا ساداق جەبەلەرىن كوپتەپ قويۋ­ ءۇر­دىسى باسىم، ال ەندى ساق جاۋىن­گەرى قو­رىمدارىندا جەبە­لەردى از مول­شەردە قويۋىمەن ەرەك­شە­لەنەدى. وسىلايشا قابىرلەردەگى جەرلەۋ راسىمىنە قاراپ وتىرىپ، ونىڭ قانداي تايپالارعا تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى.

جالپى سارمات تايپالارىنىڭ ءومىر سۇرگەن ايماعى ورتالىق جانە باتىس قازاقستان بولىپ تابىلادى. تابىلعان ءمايىتتىڭ جانىنان ونىڭ قانداي الەۋمەتتىك توپقا جاتاتىنىن ايعاقتايتىن بوي­تۇمار، قانجار، تۇيمەلەر تابىلدى. دەگەنمەن قازىلعان وبالار زەرتتەۋگە العانعا دەيىن تو­نالعان. وعان دالەل، وبالار جول بويىندا ورنالاسقان.

جاڭاقالا ءوڭىرى وبا، قورعان­دارعا باي دەسە دە بولادى، ۇلكەنى بار، كىشىسى بار 50-ءدىڭ ۇستىندە. وبالار نەگىزىنەن وزەننەن الشاق­تا ورنالاسقان. وزەننەن ەكى-ءۇش شا­قىرىمعا دەيىنگى ارالىقتا ءىرىلى-ۇساقتى تاستاردى جەتكىزۋدىڭ ءوزى وتە كوپ كۇشتى قاجەت ەتەدى. سوعان قاراعاندا بۇل قورىمدار قولىندا بيلىگى بار پاتشانىڭ نەمەسە ءدىن ابىزدارىنىڭ، اسكەر­باسىلارىنىڭ قورعاندارى بولۋ دا عاجاپ ەمەس.

ارحەولوگيا عىلىمى وتە سا­بىر­لىلىقتى، تاباندىلىقتى، كوپ كۇش-قايراتتى تالاپ ەتە­تىن عىلىم بولىپ تابىلادى. جاز­­دىڭ اپتاپ ىستىعىندا تاپ­جىل­ماي اۋىر جۇمىسپەن شۇ­عىلدانۋ تەك ءوز ماماندىعىنا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىگى كەرەمەت جان­داردىڭ قولىنان كەلەدى. وعان ەكىنىڭ ءبىرى توزە بەر­مەيدى. دەسەك تە، ارحەو­لوگيالىق قازباعا كەلگەن ستۋدەنتتەر قاۋىمى كۇننىڭ ىس­تى­عىنا، مازانى الاتىن قاپ­تاعان شىبىن-شىركەيدىڭ ۇزدىكسىز شابۋىلىنا قاراماستان اسقان شىدامدىلىقپەن جۇمىس ىس­تەدى. اراگىدىك تابىلىپ قالا­تىن ارحەولوگيالىق ۇساق-تۇيەك ول­جالار ستۋدەنتتەردىڭ بۇل ما­ماندىققا دەگەن قىزىعۋشى­لى­عىن ارتتىرا ءتۇستى.

تاجىريبەگە كەلگەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن ارحەولوگتار «قوسوبا-1» وبەكتىسىن دايىنداپ قويىپتى. ءبىز بارعاندا وبانى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جينالعان جالدامالى جۇمىسشىلار قازىپ جاتتى. قوسوبانىڭ بيىكتىگى – 2،5 مەتر. اۋماعى 25-30 مەتر شاماسىندا. بۇل وبانىڭ قوسوبا اتالۋى، وسى وبانىڭ جانىندا شامامەن 70 مەتردەي قاشىقتىقتا تاعى ءبىر وبا ورنالاسقان. سونداي-اق وڭتۇستىك جاعىندا 30 مەتر شاماسىندا كولەمى كىشكەنە وبا كورىنەدى.

بىلتىرعى ءبىز زەرتتەۋ جۇر­گىزگەن «سابا-1»، «سابا-2» وباسىنان، بۇل وبالاردىڭ جەرلەۋ عۇرىپتارىندا ءبىرشاما وز­گەشەلىك بار. سونداي-اق ستۋدەنتتەر توپقا بولىنە وتىرىپ، «قوسوبا-1» وباسىنان ءبىر شا­­قىرىمداي قاشىقتىقتا، بىر­­دەي دەڭگەيدە ورنالاسقان «سابا-4-2» قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. «سابا-4-2» وباسى جاڭاقالاعا اپاراتىن جولدىڭ وڭ جاق بەتىندە ورنالاسقان. بۇل وبالاردا وتكەن جىلى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىمەن تو­لىق اياقتالماعاندىقتان كو­مىل­گەن ورنى قايتا ارشىلىپ، قا­زىرگى تاڭدا قازبا جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلۋدە.

ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، بىل­تىر بۇل وبادا قۇمىرا سىنىقتارى، مونشاق، ت.ب زاتتار تابىلعان بولاتىن. جەر­لەنگەن ءمايىتتىڭ اينا­لاسى تا­بىتقا ۇقساتىلىپ، بو­رە­نەمەن قورشالعان. الايدا ۋا­قىت سى­نى قويسىن با، اعاش بورە­نەنىڭ نەگىزگى بولىگى ىلعالدان شىرىگەن، تەك ورىندارى ساقتالىپ قا­لىپتى. ستۋدەنتتەر وسى وبانى ارشۋ ۇستىندە قيىندىعى مەن قىزىعى قاتار كەلەتىن ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. كۇن ساناپ بۇل وبادا قازۋ جۇمىستارى كۇشەيە ءتۇستى. وبانى تەرەڭدەتىپ قازۋ كەزىندە ونىڭ تۋرا ورتا تۇسىنان جىلقىنىڭ سۇيەكتەرى تابىلدى. ارحەولوگ مامانداردىڭ «وسى سۇيەكتەردىڭ استىن شامالى قازعان سوڭ بەلگىلى ءبىر تەرەڭدىكتە ادامنىڭ ءمايىتى بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامى راستالدى. ارادا بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان توقتاۋسىز قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جىلقى سۇيەگى تابىلعان جەردەن، ودان 1 مەتر تومەنىرەك قاباتتا ايەل ادامنىڭ سۇيەگى شىقتى. ارحەولوگ مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا بۇل سۇيەكتەر ب.ز.ب. ءىى عاسىرعا، ياعني عۇن زامانىنىڭ ادامىنا كەلىڭكىرەيتىن سياقتى. ارينە، ونىڭ قانشالىقتى ناق­تى جورامال ەكەندىگىن ارنايى لابوراتورياداعى زەرتتەۋ جۇمىس­تارى كورسەتەدى.

كۇننىڭ اپتاپ ىستىعىندا اراسى ءبىر-بىرىنەن الشاق ەمەس ەكى وبادا تىنىمسىز جۇمىس كورىگىن قىزدىرعان تاريحشى ستۋدەنتتەر قازبا جۇرگىزىلەتىن ورىندى ولشەۋ، تەرەڭدىكتەگى قاباتتاردى انىقتاۋ، ارشۋ، تازالاۋ سياقتى جۇمىستاردى اتقارا وتىرىپ، قىزىعى مول ارحەولوگيا عىلى­مىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعا ءتۇستى. «قوسوبا-1» وباسىنىڭ ورتا­سىندا ءمايىت ورنالاسىپ، ونىڭ ۇس­تىڭگى بولىگى ساز بالشىقپەن ارا-جىگى قالانىپ، كۇمبەز تارىزدەس جاسالىپتى. ارحەولوگ ماماندار وبانىڭ ورتاسىنا جەتۋ ماق­­­­ساتىندا ءتورت جاقتى قازۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزدى. وتە كوپ مولشەردە تاس، توپىراق ءۇيىندىسى سىرتقا تاسىلىپ، شىعارىلدى. وبانىڭ ارشىلعان قاباتتارىنا قاراپ وتىرىپ، ونىڭ كەي جەرلەردە 4، كەي تۇستاردا 5 قاباتتان تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. مۇندا دا ەجەلگى قۇرىلىسشىلار بوس توپىراقتى ۇيە بەرمەي، ارا-اراسىندا ونى يلەپ دومبازداپ، بىرىنە-ءبىرىن جاپسىرىپ، قالاستىرعانىن كورەمىز. ارينە، بۇل جەردە قۇرىلىس شەبەرلەرى تاستىڭ وپىرىلىپ ءتۇسىپ كەتپەۋىن نەمەسە ءجيى-ءجيى كوكتەم-كۇزدە جاۋاتىن جاۋىنداردا، سونداي-اق كوكتەمگى قاردىڭ ەرىگەن مول سۋىنان وبانىڭ توپىراعىنىڭ اعىپ كەتپەي بەكەم تۇرۋىن ماقسات ەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. دالا ارحيتەكتۋراسى وسىلايشا وزىندىك بەكەم ەرەكشەلىگىمەن تاڭعالدىرادى.

ەجەلگى ساقتار ءمايىتتىڭ بەتىن جابۋ كەزىندە ء«بىرىنشى، ەكىنشى» قاباتىنا قارا توپىراق پەن ساز بالشىقتى قولدانسا، وبانىڭ ۇيىلگەن توپىراعى سۋسىپ، سۋمەن شايىلىپ كەتپەس ءۇشىن وبانى اينالدىرا جاقىن ماڭايداعى وزەننەن اكەلىنگەن ارنايى تاس­تارمەن باستىرىپ قورشاپ، قالاپ شىققان. «قوسوبا-1» وباسىنىڭ تاعى ءبىرى ەرەكشەلىگى – وبانىڭ شىعىس بولىگىنىڭ باتىس بولىگىنەن جوعارى بولىپ كەلۋى. مۇمكىن، بۇل «قوسوبا-1» وباسىندا ەجەلگى كوشپەلىلەر جۇرگىزگەن ءدىني عۇ­رىپتارعا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ازىرشە، بۇل بولجام عانا.

ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارى كەزىندە جاڭاقالا وڭى­رىندەگى «قوسوبا-1» وباسىنىڭ ۇستىڭگى قاباتتارى تولىقتاي بوس توپىراقتان ارشىلىپ تازارتىلدى. «قوسوبا-1» وباسى اۋەدەن درون اپپاراتىمەن فوتوعا ءتۇسىرىلدى. وبا­نىڭ ۇستىڭگى قاباتىن قازۋ بارىسىندا تەمىردەن جاسالعان، توت باسقان پىشاق تابىلدى. كەيىن­گى كۇندەرى جۇرگىزىلگەن قاز­با جۇمىستارى وبانىڭ استىنان ءمايىتتىڭ ورنالاسقان ورنىن انىقتاۋ كەزىندە ونىڭ باسقا ورىنعا قاراي جاسىرىلعانىنا كۋا بولدىق. الايدا ارحەولوگتاردىڭ، تاجىريبەگە كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ قازبا جۇمىستارىنىڭ ۋاقىتى اياقتالعاندىقتان، قازبا جۇمىسىن توقتاتۋعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان نەگىزگى قازبا جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلمەكشى.

جالپى، ارحەولوگيالىق قاز­با جۇمىستارى ەل تاريحىن اقتاڭ­داقتاردان ارىلتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولعاندىقتان، جاڭاقالا وڭىرىندە قازبا جۇمىستارىن جۇر­گىزگەن ەكسپەديتسيانىڭ ماڭىزى زور. ەگەر دە تورعاي دالاسىنداعى قازبا جۇمىستارى توقتاماي، وسى قارقىنمەن ءساتتى جۇرگىزىلگەن جاع­دايدا، تونالعان، جارتىلاي تونال­عان وبا-قورعانداردان ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى مول زاتتاي دەرەكتەر مەن تاريحي جادى­گەرلەر تابىلۋى دا عاجاپ ەمەس.

«تۋعان جەر» باعدارلاماسى ححI عاسىردا قازاق حالقىنىڭ دالادان قالاعا كەتكەن جاستارىمىزدىڭ، جالپى تۇرعىندارىمىزدىڭ شىق­قان ورتاسىن ۇمىتپاسىن دەگەن ويمەن جاسالىپ جاتقان دۇنيە. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعدارلاما ەل ومىرىنە اۋاداي وتە قاجەت. ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي بۇل باعدارلاما جەر-جەردە سۇرانىسقا، قولداۋعا يە. اسىرەسە، باعدارلامانىڭ جەمىسى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا قاجەت.

 

رومان ايماعامبەت ۇلى،

ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى،

باۋبەك ەلەۋسوۆ،

ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار