– ءسىز تالاي جىلدان بەرى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, ەل دامۋىنا ۇلەس قوستىڭىز. العاشقى ەڭبەك جولىڭىز, ءومىر جولىڭىز تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز...
– ەڭبەك جولىمدى 1968 جىلى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ جامبىل اتىنداعى سوۆحوزىندا قۇرىلىس بولىمشەسىنىڭ جۇمىسشىسى بولىپ باستادىم. كەيىن قۇرىلىس شەبەرى, پروراب بولىپ ەڭبەك ەتتىم. 1979 جىلدان مويىنقۇم اۋدانىنداعى «جامبىلاۋىلقۇرىلىسترەسىنىڭ» 2006-جمك باس ينجەنەرى بولدىم. ال 1981 جىلدان 1983 جىلعا دەيىن «گلاۆريسسوۆحوزۆودستروي» مەكەمەسىنىڭ №45 جمك باستىعى بولىپ ىستەدىم. سول جىلى مويىنقۇم اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايتباي نازاربەكوۆ ءوزىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىردى. بۇل قىزمەتتە مەن اۋداننىڭ قۇرىلىس, كولىك, ونەركاسىپ, ساۋدا سالالارىنا باسشىلىق جاسادىم. 1985 جىلدىڭ اياعىندا فۋرمانوۆ اتىنداعى (قازىرگى جازىلبەك قۋانىشباەۆ اۋىلى) سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى بولىپ باردىم. بۇل سوۆحوزدا 1000-عا تارتا ادام جۇمىس ىستەيتىن. مۇندا 30 مىڭ قوي, 10 مىڭ ءىرى قارا, 1,5 مىڭ جىلقى جانە 500 تۇيە بار بولاتىن. وسى جەردە ءبىراز جىل ەڭبەك ەتتىم.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ومىربەك بايگەلدى شاقىرىپ الىپ, ماعان جاۋاپتى قىزمەتتى تاپسىردى. ول كەز وتە قيىن كەزەڭ بولاتىن. ايلىق, جاردەماقى دەگەندى كورمەيتىن ۋاقىت. سول 1992 جىلدان مويىنقۇم اۋداندىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ ىستەدىم. ال 1997 جىلى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى امالبەك تشانوۆتىڭ شاقىرۋىمەن جامبىل وبلىسى بويىنشا تارتىپتىك كەڭەستىڭ توراعاسى بولدىم. 2001-2012 جىلدارى مەركى, شۋ جانە جۋالى اۋداندارىنىڭ اكىمى, Nur Otan پارتياسى اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. 2012 جىلى جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. قولىمنان كەلگەنشە ەلدىڭ احۋالىن جاقسارتۋعا, وبلىستىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستىم دەپ ويلايمىن. مەركى اۋدانىندا اكىم بولىپ جۇرگەندە اۋدانداعى قانت زاۋىتىن قايتا ىسكە قوستىق. بۇل دا ەل ەسىندە قالاتىن ءبىر وقيعا دەپ ويلايمىن.
– ءومىر دەگەن تار جول, تايعاق كەشۋ عوي جالپى. بۇگىندە ءسىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ارداگەرى رەتىندە ەل قۇرمەتتەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ومىردەن تۇيگەن ويىڭىز قانداي؟ كەيبىر ازاماتتار قىزمەتتى قولدىڭ كىرىنە بالاپ جاتادى. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– مەن تالاي جاقسى ادامدارمەن قاتار قىزمەت اتقاردىم. تالاي جاقسى كىسىلەردىڭ الدىن كوردىم. مەنىڭ ۇستانىمىم – اركىم ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن ىسپەن اينالىسۋى كەرەك. قازىر ەلدىڭ ءبارى باستىق بولعىسى كەلەدى. بىراق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, حالىقپەن ءتىل تابىسۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قىزمەت بارىسىندا ءوزىم وتىرىك ايتقان ەمەسپىن. ودان كەيىن جاعىمپازدىقتى ۇناتپايمىن. مەن اۋدانداردا اكىم بولىپ جۇرگەندە, ەلدىڭ تۇرمىسى قيىن بولاتىن. بىراق بولمايتىن نارسەنى بولادى دەپ حالىقتى الداۋعا بولمايدى. نە بولسا دا شىندىقتى ايتقان دۇرىس. سوندا عانا حالىق ءبارىن تۇسىنەدى.
بىراق مەن «قىزمەت – قولدىڭ كىرى» دەگەنمەن كەلىسپەيمىن. قىزمەت ءبىر جاعىنان ابىروي, ءبىر جاعىنان جاۋاپكەرشىلىك. ەگەر قىزمەت قولدىڭ كىرى بولسا, ادام نە ءۇشىن قىزمەتكە بارادى؟ ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, باتاسىن العاننان ارتىق قانداي باقىت كەرەك. مەن ءوزىم باسقارعان ءتورت اۋداننىڭ دا قۇرمەتتى ازاماتى اتاندىم. ونىڭ ەشقايسىسىن دا سۇراپ العان جوقپىن. ارادا ءبىراز جىلدار ءوتىپ كەتكەن سوڭ اۋدانعا ەتكەن ەڭبەگىمدى ەسكەرىپ, وزدەرى بەردى. «جاقسىلار جاقسىمىن دەپ ايتا المايدى, جاماندار جاقسىمىن دەپ ايقايلايدى», دەگەندەي, جاقسى بولساڭ حالىقتىڭ ءوزى كوتەرەدى. ەڭ باستىسى, قىزمەتتى ادال اتقارۋ كەرەك. بۇگىندە كوپشىلىك جاقسى قىزمەتكە بارۋ ءۇشىن مىقتى تانىسى بولۋ كەرەك دەپ ويلايدى. بۇل جالعان نارسە. مەن ءوزىم جالعىز وسكەن اداممىن. تىرەپ تۇرعان ەشكىمىم جوق. بۇل جەردە اڭگىمەنىڭ ءبارى كادردى دۇرىستاپ تاربيەلەۋدە. مامان مىقتى بولسا, تالاي مانساپقا قولى جەتەدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى عوي. قازىر تالاپ باسقا. بۇگىنگى جاستار دا جاقسى ءوسىپ كەلەدى.
– دەپۋتاتتاردى بيلىككە حالىقتىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن جەتكىزۋشى التىن كوپىر دەسەك بولادى. بۇگىندە حالىق قالاۋلىلارى مەن بۇقارا حالىقتىڭ اراسىنداعى بايلانىس قانداي؟
– دەپۋتاتتىڭ نەگىزگى ماقساتى دا بۇقارامەن بايلانىستا بولۋ. ولار قاراپايىم حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىن بيلىككە جەتكىزۋى ءتيىس. ارينە جۇرتشىلىقتىڭ تالابىنىڭ ءبارى دە ورىندالا بەرمەيدى. ونىڭ بارلىعى دا ەكونوميكاعا بايلانىستى. ماسەلەن, كەيبىر اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى سۋ قۇبىرىنىڭ جەلىلەرى توزعان دەپ شاعىم ايتادى. مۇمكىن ول توزعان شىعار, بىراق كەيبىر اۋىلداردا سۋ مۇلدەم جوق قوي. ءبىر اۋىلدىڭ مەكتەبى ەسكى شىعار, بىراق ءبىلىم وشاعى جوق ەلدى مەكەندەر دە بار ەمەس پە؟! مۇنداي ماسەلەلەر بارلىق اۋىلدا بار. بىراق ونىڭ ءبارىنىڭ دە شەشىلەتىن كەزەڭى بولادى. دەپۋتاتتاردىڭ مىندەتى ەلدىڭ تالاپ-تىلەگىن بيلىككە جەتكىزىپ قانا قويماي, ونىڭ شەشىلۋىنە دە اتسالىسۋى كەرەك. ارينە دەپۋتاتتار بارلىق ماسەلەنى ءجۇز پايىز شەشە الادى دەپ ايتۋ قيىن. بىراق ەلمەن كەزدەسىپ كەلگەن سوڭ ولاردى ءتيىستى باسشىلارعا جەتكىزەدى. الايدا حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسى.
– ءاربىر ءماسليحات وتىرىسى سايىن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر كوتەرىلەدى. ءماسليحات مىنبەرىندە كوتەرىلگەن سول ماسەلەلەر قانشالىقتى شەشىمىن تابادى؟
– ءدال قازىرگى كەزدە شەشىمىن تاۋىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى. قازىر وبلىستىڭ, اۋدانداردىڭ بيۋدجەتى قوماقتى. كەزىندە ءبىز اۋداندا اكىم بولىپ جۇرگەندە, جول جوندەۋ ماقساتىنا 20 ملن تەڭگە بولسە قۋاناتىنبىز. ال قازىر ءاربىر اۋدانعا بۇل ماقساتقا 200-300 ملن تەڭگە بولىنەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بولىنەتىن قاراجات قانشا. سەبەبى مەملەكەت دامىپ كەلەدى. دەي تۇرعانمەن, ەل ىشىندە ماسەلە بولماۋى مۇمكىن ەمەس. مەكتەپ, بالاباقشا ماسەلەلەرى ءالى كۇنگە دەيىن بار. ماسەلەن, بۇگىن ءبىر شارۋانى بىتىرسەڭ, ەرتەڭ تاعى بىرەۋى شىعادى. ءومىر دەگەن دە سول سياقتى. ماسەلە دەگەن ءومىرى بىتپەيدى. تەك سولاردى رەتىمەن شەشۋ كەرەك. بۇگىندە اۋدانداردا, اۋىلداردا باسپانا, مەكتەپ, بالاباقشا سياقتى كوپتەگەن نىساندار سالىنۋدا. ءوزىم قۇرىلىسشى بولعان سوڭ بىلەمىن, مۇنداي جاعدايلار كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بولعان ەمەس. بۇگىن ءبارى باسقاشا سيپاتتا دامىپ كەلەدى. الايدا جۇمىستىڭ ساپاسىنا باسا ءمان بەرىلۋى كەرەك.
– كوپ جاعدايدا مەكەمە باسشىلارى, كومپانيا قۇرىلتايشىلارى, كاسىپكەرلەر ءماسليحات دەپۋتاتى بولىپ جاتادى. كوپتىڭ اراسىندا دا جاعدايى جاقسى ادام دەپۋتات بولادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. الايدا قاتارداعى ماماندار, بولماسا جۇمىسشى ماماندىقتارىندا جۇرگەن جاس دەپۋتاتتار بار ما بىزدە؟
– باسىندا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ, كەيىننەن ءوز ەڭبەگىمەن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن جاستار بىزدە بار. ايتالىق, ارمان ەدىلباەۆ, الىمبەك جۇماباەۆ سياقتى جىگىتتەر ماڭداي تەرىمەن تالاي بيىكتەردى باعىندىردى. ەل قاتارلى جۇمىستارىن اتقارىپ ءجۇر. بولماسا ولار اكىم ەمەس, لاۋازىمدى قىزمەتكەر ەمەس. اۋەل باستان ەڭبەك ەتىپ, شارۋالارىن جولعا قويدى. جاس بولماسا دا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇقاش ەسكەندىروۆ تالاي ادامعا ۇلگى بولارلىق ازامات. «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە تالاي جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ, بۇگىندە سول مەكەمەنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ وتىر. ءوڭىردىڭ گۇلدەنۋىنە, تالاي وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە كومەكتەسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى دە ادامنىڭ جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنە بايلانىستى. بۇگىندە دەپۋتات بولىپ جۇرگەن التاي رايقۇلوۆ دەگەن ازاماتتى دا ايتۋعا بولادى. ارينە بارلىق كاسىپكەر ءوزىنىڭ پايداسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردىڭ ءبارى دە حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر عوي. قوعامعا مۇنىڭ ءوزى دە ۇلكەن پايدا.
قازىرگى كەزدە مەملەكەت تاراپىنان جاستارعا قولداۋ كوپ. باسشىلىق قىزمەتتەرگە دە جاستاردى تاعايىنداپ جاتىر. بىراق جاستارعا جول كورسەتەتىن, باعىت بەرەتىن كوپتى كورگەن ازاماتتاردىڭ تاجىريبەسى دە كەرەك. وسىنداي كىسىلەر قىزمەتتە وتىرسا دۇرىس بولادى. سونداي ازاماتتاردىڭ اقىل-كەڭەسىن العان ازاماتتار ەشۋاقىتتا جاماندىققا بارمايدى. بارىنەن دە ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى قىمبات. بىرلىك بولمايىنشا, جاقسىلىق بولمايدى. كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ جاعدايىن كورىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن بىزگە ىنتىماق كەرەك.
– ءسىز وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا «ۇزدىك ءماسليحات حاتشىسى» اتاندىڭىز. وسى ورايدا جاستارمەن بولىسەر قانداي تاجىريبەڭىز بار؟
– مەن اتاقتى ەشكىمنەن سۇراپ المايمىن. سودان كەيىن باسىلىم, تەلەديدار ارقىلى ءوزىمدى-ءوزىم جارنامالاۋعا دا جوقپىن. «ۇزدىك ءماسليحات حاتشىسى» اتاعىن دا العاننان سوڭ ءبىر-اق ءبىلدىم. بىزدە «رەسپۋبليكالىق ءماسليحاتتار بىرلەستىگى» دەگەن بىرلەستىك بار. سول جەردە وتىرعان كىسىلەر ساراپتاما جاساپ, تالاي جىلعى ەڭبەگىمىزدى ەلەگەن بولۋى كەرەك. سول جىلعى اتقارعان جۇمىستارىمىزدى باعالاعان شىعار. الايدا ءماسليحاتتىڭ دا جۇمىسى وڭاي ەمەس. بىزدە جىل سايىن جوسپار بەكىتىلەدى. سودان كەيىن ءتۇرلى ماسەلەلەردى قارايتىن كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن ءماسليحات مىنبەرىندە قارالعان ماسەلەلەردى زەردەلەيمىز. قانشالىقتى جۇمىس اتقارىلعانىن ساراپتايمىز. مۇنىڭ ءبارى دە قيىن جۇمىس. جوسپارلى سەسسيالاردا العا قويىلعان ۇلكەن ماسەلەلەردى دەپۋتاتتار قارايدى. ناتيجەسىندە ءتۇرلى شەشىمدەر شىعارىلادى. مۇنىڭ ءبارى دە ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلىپ وتىرعان شارۋالار.
اڭگىمەلەسكەن
حاميت ەسامان,
«Egemen Qazaqstan»
