رۋحانيات • 13 قىركۇيەك، 2019

ۇلىق ۇلىستىڭ اتاسى

754 رەتكورسەتىلدى

بيىل ۇلىق ۇلىس &ndash؛ ايبىندى التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ جانە ۇلىستىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حان ەسىمىن ۇلىقتاۋ تۋرالى سوزدەرىن زور ىقىلاسپەن قابىلدادىق.

جوشى حان (1180&ndash؛1227 جج.) نەگىزىن قالا­؛عان، التايدان الپىگە، ەرتىستەن دۋ­؛ناي­؛عا دەيىنگى القاپتا بيلىك ەتكەن، دەشتى-قىپشاق دالاسىندا شاڭىراق كو­؛تەرگەن الىپ مەملەكەت ادەپكىدە ۇلىق ۇلىس دەپ اتالدى. كەيىن بۇل اتاۋ ورىس، سلاۆيان، باتىس جىلنامالارىندا حان ورداسىنىڭ التىنمەن كومكەرىلگەن وردالىق كيىز ۇيىنە قاراي التىن وردا دەپ اتالىپ كەتتى.

تامىرلى تاريحىمىزدىڭ بەدەرلى كەزەڭىن قامتيتىن ۇلىق ۇلىس قازاق حان­؛­؛دىعىنىڭ باستاۋى سانالادى. ونىڭ باي تاريحى قازاق دالاسىمەن جانە حال­؛قى­؛مىزدىڭ نەگىزىن قۇراعان رۋ-تايپا­؛لار­؛مەن تىعىز بايلانىستى. الايدا جۇرتشىلىقتىڭ كوبى، اسىرەسە شەتەلدىكتەر ۇلىستىڭ اتاسى جوشى حاننىڭ مازارى ۇلىتاۋدا جاتقانىن بىلە بەرمەيدى. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ اۋلەتىنەن جەر بەتىندە قالعان جال­؛عىز بەلگى ەكەنىنەن دە كوبىمىز حابارسىزبىز. وعان 2017 جىلى ۇلىتاۋعا جاساعان حالىقارالىق ەكسپەديسيا بارى­؛سىن­؛دا كوزىمىز جەتتى. ۇلى قاعان مەن جوشى­؛نىڭ ۇرپاقتارى تۇرماق، كەشەگى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇعىرلى تۇلعالاردان كوزگە تۇسەرلىك، جادىنى جاڭ­؛عىرتارلىق ەستەلىك بەلگى تىم از قال­؛عان جوق پا؟ ەندەشە سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنىڭ تورىندە سان عاسىردان بەرى كونەنىڭ كوزىنە، التىن اڭىزدىڭ سوزى­؛نە اينالعان بۇل ارۋاقتى ەسكەركىشتىڭ قاس­؛تەر­؛لى قازاق دالاسىنىڭ التىن وردانىڭ ميراسقورى ەكەنىن ايگىلەپ تۇرعانى انىق!

 ؛

جوشى حاننىڭ جۇمباعى

جوشى &ndash؛ جولشى، جولاۋشى، قوناق دەگەن ماعىنا بەرەدى. ونىڭ جولدا دۇنيەگە كەلگەنى، اناسىنىڭ ۇزاق ۋاقىت مەركىت رۋى اراسىندا تۇتقىن بولعانى، سوندىقتان تەگىنىڭ دە «؛كۇماندى»؛ ەكەندىگىنە قاتىستى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر كوپ ايتىلدى. كوبىنە بۇعان دالەل رەتىندە دە شىڭعىس حاننىڭ مەركىتتەرمەن سوعىسىن العا تارتادى. ال جوشى حاننىڭ بۇل تاريحىن ايگىلى راشيد اد-دين (1247 &ndash؛ 1318 جج.) «؛جاميع ات-تاۋاريح»؛ شىعارماسىندا بىلايشا باياندايدى: «؛جوشى حان شىڭعىس حاننىڭ ۇلدارىنىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇلكەنى بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ ايەلى بورتە حانىم جوشى حانعا جۇكتى بولدى. وسى ۋاقىتتا مەركىت رۋى، ىڭعايلى ءساتتى تاۋىپ شىڭعىس حاننىڭ ءۇيىن توناپ، ونىڭ جۇكتى بولعان ايەلىن دە تۇتقىنعا الىپ كەتتى. بۇل رۋ وسىعان دەيىن كەرەيىت پاتشاسى وڭ حانمەن دۇشپان بولىپ، داۋلاسىپ كەلگەن بولسا دا، سول كەزدە ولاردىڭ اراسىندا بەيبىتشىلىك ورناعان ەدى. سوندىقتان ولار بورتە حانىمدى وڭ حانعا جىبەردى. ول شىڭعىس حاننىڭ اكەسىمەن ەكەۋى اندا بولعاندىقتان ءارى شىڭعىس حاندى ۇلىم دەپ اتاعاندىقتان، بورتە حانىمدى سىيلايتىن ءارى قۇرمەت ەتەتىن»؛ دەي كەلە، بۇل جاعدايدان حاباردار بولعان شىڭعىس حاننىڭ وڭ حانعا بورتە حانىمدى قاي­؛تا­؛رىپ بەرۋ تۋرالى وتىنىشپەن جالايىر رۋىنان شىققان سابا ەسىمدى ءامىرشىنى جىبەرگەنى تۋرالى باياندايدى. وڭ حان بورتەگە قامقورلىق جاساپ، ونى سابامەن بىرگە قايتارعان. ءارى قاراي راشيد اد-دين بىلاي جالعاستىرادى: «؛جولدا كەنەتتەن دۇنيەگە ۇل تۋدى، وسى سەبەپتەن ونى جوشى (جولشى) دەپ اتادى. جول ءقاۋىپتى بولعاندىقتان بەسىك قۇراستىرۋ قيىن ەدى. سابا ءبىراز جۇمساق قامىر يلەپ، وعان بالانى وراپ الدى دا، ونى ءوزىنىڭ ەتەگىنە سالىپ الدى. ول ونى ابايلاپ الىپ ءجۇرىپ، شىڭعىس حانعا جەتكىزدى. (جوشى) وسكەندە ءاردايىم اكەسىنە ەرىپ ءجۇردى جانە ساتتىلىك كەزدەردە دە، قيىندىق كەزدەردە دە ۇنەمى ونىڭ جانىندا بولدى»؛.

دەمەك، بورتە تۇتقىنعا تۇسكەنگە دەيىن جۇكتى بولعان، ال اياعى اۋىر كەلىنشەكتى مەركىتتەر وڭ حانعا بەرگەن. شىڭعىس حاندى ۇلىنداي كورگەن كەرەي حانى ونى ەرىنە قاي­؛تارعان. بۇل مالىمەت موڭعولدىڭ قۇپيا شە­؛جىرەسىندە جانە مىرزا ۇلىقبەكتىڭ «؛ۋلۋس-ي اربا-ي چينگيزي»؛، ءابىلعازى ءبا­؛ھادۇر حاننىڭ «؛تۇرك شەجىرەسى»؛، قا­؛دىر­؛عالي بي ءجالايىريدىڭ «؛جاميع ات-تا­؛ۋاريح»؛ ەڭبەكتەرىندە قايتالانادى. مىرزا ۇلىقبەك تۇتقىنعا تۇسكەندە بور­؛تەنىڭ التى ايلىق جۇكتى بولعانىن جازا وتىرىپ: «؛ۇلى ساحيب-ي قىران شىڭ­؛عىس حاننىڭ مەيىرىمدىلىگى، ماحابباتى مەن يگى نيەتتىلىگى شامادان تىس بول­؛عان­؛دىعى سونشالىق، شاعاتاي مەن ۇگەدەي قىزعانىشتان وسىنداي ۇلكەن وتىرىكتى ويلاپ تاپتى»؛ دەپ، ولاردىڭ جوشىعا جالا جاپقانىن ايتادى. ەندەشە جوشىنىڭ تەگىنە بايلانىستى كۇمان بولماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.

وزى عالىم، ءوزى حان ۇلىقبەك «؛شىڭعىس حان جوشىنى وزگە ۇلدارى مەن قىزدارىنان كوبىرەك جاقسى كوردى»؛ دەيدى. بۇل راس ءسوز سياقتى. ماسەلەن، «؛موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنە»؛ جۇگىنسەك، قويان جىلى (1207) وڭ قانات اسكەرىمەن ورمان ەلىنە اتتانعان جوشى مامىلەگەرلىك تاسىلمەن ويرات پەن قىرعىزدى باعىندىرىپ ورالعاندا شىڭعىس حان ءسۇيسىنىپ: «؛ۇلدارىمنىڭ اعاسى سەن ۇيدەن شىعا سالا جولىڭ بولىپ، بارعان جەرىڭدە ەردى جاراقاتتاماي، جىلقىنى قيناماي، ىرىستى ورمان ەل-جۇرتىن تۇگەل باعىندىرىپ كەلدىڭ. وسى ەل-جۇرتتى ساعان بەرەيىن»؛، دەپ جارلىق ەتكەنى باياندالادى. بۇل &ndash؛ ۇلى قاعاننىڭ ۇلىنا ءسۇيسىنىپ، سەنگەنىن، بولاشاق مۇراگەر رەتىندە ءۇمىت ارتقانىن كورسەتەدى. جوشى بۇدان كەيىن دەشتى-قىپشاق دالاسى مەن سارتاۋىلعا (حورەزمگە) جاساعان جورىقتاردىڭ باسىندا ءجۇردى. ول بارلىق ساپارلارىنان تەك جەڭىسپەن ورالدى. پارسى تاريحشىسى جۋزجاني (1226) ؛ ەڭبەگىندە «؛شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى وتە باتىل، قايسار، ەرجۇرەك جاۋىنگەر بولدى. ونىڭ كۇش-قۋاتى سونشا­؛لىق­؛تى، ءتىپتى اكەسى ودان سەسكەنەتىن ەدى»؛ دەيدى.

دۇنيەگە كەلۋى كوپ اڭگىمەگە نەگىز بول­؛عان جوشىنىڭ ومىردەن وزۋى دا، ءولىمى دە جۇم­؛­؛باق. وتەمىش قاجى «؛شىڭعىزنامە»؛ شى­؛عارماسىندا «؛شىڭعىس حان ءبىر تاراپى باعدات، ەكىنشىسى ءۇندىستان، ءۇشىنشىسى دەشتى-قىپشاق پەن ەدىل دارياسى بولعان ءۋا­؛لايات­؛تاردى جاۋلاپ العاننان سوڭ، وسى ءۋا­؛لايات­؛تاردى ءوزىنىڭ ۇلدارىنا ءبولىپ بەردى... جوشى حان ۇلدارىنىڭ ۇلكەنى ەدى. شىڭ­؛عىس حان وعان ۇلكەن اسكەر بەردى دە، دەشتى-قىپشاق ءۋالاياتىنا تاعايىنداپ جىبەر­؛دى: «؛اتتارىڭا جايىلىم بولسىن»؛ دەپ حورەزم ءۋالاياتىن تاعى بەردى. جوشى حان دەشتى-قىپشاققا بەت الىپ، ايگىلى ۇلىتاۋعا جەتتى. ءبىر كۇنى تاۋدا اڭ اۋلاپ جۇرگەنىندە وعان ءبىر تابىن ما­؛رال-كيىك كەزىگەدى. اڭدى قۋالاپ ءجۇرىپ اتاردا ول اتىنان جىعىلدى دا، سودان موينى ءۇزىلىپ، مەرت بولدى»؛ دەپ جازادى. ال ۇلىقبەك: «؛...ورداعا جوشى حاننىڭ ءولىمى تۋرالى حابار كەلگەندە، حاباردى ۇلى ساحيب-ي قىران شىڭعىس حانعا جەتكىزۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەدى. اقىرى امىر­؛لەر ءبىر شەشىمگە كەلدى: حانعا جاقىن ۇلى امىرلەردىڭ ءبىرى ۇلىق جىرشىدان بۇل حاباردى مۇمكىندىگىنشە جەتكىزۋىن سۇراۋ. سودان سوڭ ۇلى شىڭعىس حان جىر ايتۋعا بۇيىرعاندا، ۇلىق جىرشى ىڭعايلى ۋاقىت تاۋىپ جەتكىزگەنىن»؛ جازادى. ءارى قاراي وقيعا بىلاي وربيدى:

تەڭىز باستان بۇلعاندى، كىم تۇندىرار، ا، حانىم؟

تەرەك تۇپتەن جىعىلدى، كىم تۇرعىزار،ا، حانىم؟&ndash؛ دەپ سۇرايدى جىرشى.

شىڭعىس حان بۇعان:

تەڭىز باستان بۇلعانسا، تۇندىرارۇلىم ءجوشى-دۇر،

تەرەك تۇپتەن جىعىلسا، تۇرعىزارۇلىم ءجوشى-دۇر!&ndash؛ جاۋاپ بەرەدى.

بىراق جىرشى ءوزىنىڭ ولەڭىن قايتالاي بەرىپ، كوزىنەن جاس اعىپ تۇردى. مۇنى كورگەن شىڭعىس حان سەكەم الىپ:

جىرىڭ كوڭىل ۇركىتەر،

جوشى ۇلىم ءولدى مە؟ &ndash؛ دەپ سۇرايدى.

سوندا جىرشى شىڭعىس حانعا قاراپ:

سويلەمەككە ەركىم جوق، سەن سويلەدىڭ، ا، حانىم!

وز ەركىڭمەن وزىڭە جاۋاپ بەردىڭ، ا، حانىم! &ndash؛ دەگەن ەكەن ەگىلىپ.

وسى كەزدە شىڭعىس حان دا:

قۇلىنى ولگەن قۇلانداي،قۇلىنىمنان ايرىلدىم،

ايرىلىسقان اققۋداي، ەر ۇلىمنان ايىرىلدىم! &ndash؛ دەپ جوقتاعان ەكەن.

بۇل دەرەك قازاق اڭىزدارىمەن دە ساي­؛كەسەدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى: «؛الا­؛شا حاننىڭ جوشى حان دەگەن جالعىز بالا­؛سى بولىپتى. قۇلان قۋامىن دەپ، بالا استىنداعى اتى جەلىگىپ، قۇلاننىڭ اڭگى­؛سى­؛نە ەرىپ، قازاسى سونان بولىپ، بالا اتتان جى­؛عىلىپ، قۇلان تەۋىپ ءولتىرىپتى.

الاشا حان، جوشى حان،

اقساق قۇلان جوسىعان.

قۇلان تەۋىپ ءولتىردى،

بۇيرىعىن اقتان كەلتىردى، &ndash؛ دەيتۇعىن ءسوز سودان قالعان»؛، &ndash؛ دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. حالىق كۇيى «؛اقساق قۇلان»؛ دا وسى اڭىز­؛بەن سارىنداس شىققان. مۇندا ۇلىق جىرشى كەتبۇقا، كەربۇعا كۇيشى دەپ اتالادى. تەك الدىڭعى دەرەكتە شىڭعىس حان ءوزىن «؛قۇلىنى ولگەن قۇلانعا»؛ تەڭەپ وتىرسا، حالىق فولكلورىندا جوشىنىڭ اجالى قۇلاننان بولعان. بۇل اڭىزعا سەنسەك، ارقاداعى الاشا حان &ndash؛ جوشى حاننىڭ اكەسى بولىپ شىعادى.

جوشىنىڭ ءولىمى تۋرالى راشيد ءاد-دين­؛نىڭ دەرەگى دە قىزىق. ول وتىراردى العان­؛نان كەيىن اكەسىنىڭ بۇيرىعىن تىڭداماي، ءوز مەنشىگىندەگى ەلگە كەتىپ قالعان جوشىعا شىڭعىس حاننىڭ اشۋلانىپ، «؛ولىمگە كەسەم، وعان مەيىرىم بولماس!»؛ دەگەنىن جازادى. وسى دەرەككە سۇيەنسەك، جوشى كوپ ۇزاماي سىرقاتتانىپ قالعان، ءسويتىپ اكەسىنەن كەشىرىم سۇراپ، ونىڭ شاقىرتۋلارىنا بارا الماعان. سوڭعى رەت شاقىرتۋ جىبەرگەندە كەلمەگەندە قۇزىرىنا شىق­؛قان ءبىر ماڭعۇت جوشىنىڭ تاۋدا اڭ اۋلاپ جۇرگەنىن كورگەنىن ايتادى. بۇعان اشۋلانىپ، «؛ول بۇلىك شىعارىپ، اكەسىنىڭ سوزىنە ءمان بەرمەيتىن بولعان ەكەن»؛ دەپ ويلاعان شىڭعىس حان جوشىنى جازالاۋ ءۇشىن شاعاتاي مەن ۇگەدەي باسقاراتىن اسكەرگە جورىققا شىعۋعا بۇيرىق بەرەدى. ءوزى دە جورىققا اتتانباق بولىپ تۇرعاندا جوشىنىڭ سىرقاتتان قايتىس بولعانىن ەستىپ، قاتتى قاپا بولادى. ارتىنشا الگى جالعان سويلەگەن ماڭعۇتتى ىزدەتكەنىمەن، ونى تابا المايدى. شىڭعىس حان مەن ونىڭ اۋلەتى جونىندەگى ەڭ سەنىمدى جىلنامالار جيناعى وسىلاي دەيدى. بۇعان قاراپ شاعاتاي مەن ۇگەدەيدىڭ شاعىستىرۋىمەن شىڭعىس حان مەن جوشىنىڭ اراسى سۋىپ كەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ءتىپتى، الگى ماڭعۇتتى جوشىنىڭ ەكى ءىنىسى ادەيى ۇيىم­؛داستىرۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان شىڭعىس حان جوشىنى «؛تاعىما تالاسادى»؛ دەگەن كۇدىكپەن جانسىزدارى ار­؛قى­؛لى ءوزى ءولتىردى دەگەن دە بولجام بار.

 ؛

كوك كۇمبەزدى كەسەنە

جوشى قايتقاننان كەيىن ۇلى دالادا، ۇلىتاۋ وڭىرىندە اسەم كەسەنەسى بوي كوتەردى. كەسەنە ماڭىندا جوشى ورداسى دەگەن جەر بار. قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان جوشى حان كەسەنەسى پورتالدى-كۇمبەزدى قۇرىلىس تۇرىنە جاتادى. كۇمبەزى كوگىلدىر ءتۇستى گلازۋر­؛مەن جابىلعان، كۇيدىرىلگەن كىر­؛پىش­؛­؛تەرمەن قالانعان. ج.سمايلوۆتىڭ جەتەك­؛شىلىگىمەن جوشى حان مازارىنا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارى­؛سىندا شيكى كىرپىشتەن سالىنعان قونىستاردىڭ ورنى انىقتالعان.

ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى بۇل كەسەنەلەر تۋرالى العاش رەت XVI عاسىرداعى حافيز تانىشتىڭ «؛شاراف-نامە-ي شاحيي»؛ اتتى ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. اتالعان تاريحي ەڭبەكتە 1552 جىلدىڭ كوكتەمىندە بۇحارا بيلەۋشىسى ابداللاحتىڭ ۇلىتاۋعا جاساعان جورىعىندا وسى جوشى حان كەسەنەسى ماڭىنداعى سارايعا توقتاعانى تۋرالى جازىلادى.

جوشى حان كەسەنەسى تۋرالى اكادەميك قانىش ساتباەۆ «؛دويستوريچەسكيە پامياتنيكي ۆ دجەزكازگانسكوم رايونە»؛ اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا: «؛باسقاعىل تاۋىنىڭ وڭ جاعىندا، كەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسىندا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سوعىلعان، كۇمبەزدى، ءتورتبۇرىشتى كونە ءۇش كەسەنە ساقتالعان. كەسەنەدەگى كىرپىشتىڭ ءپىشىنى مەن كولەمى «؛التىنور­؛دا­؛لىق ستيلگە»؛ جاقىن. حالىق اراسىنداعى اڭىزعا سۇيەنسەك، بۇل كەسەنەلەر الاشا حان، جوشى حان جانە داۋلەسكەر كۇيشى دومباۋىلعا تيەسىلى ەكەن»؛ دەپ جازدى.

ودان كەيىن 1946 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلان جوشى حان كەسە­؛نە­؛سى­؛نە العاش رەت ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­؛­؛مىستارىن جۇرگىزەدى. كەسەنەنىڭ ىشىنە قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەندە ەكى ءقا­؛بىر انىقتالعان بولاتىن. ءبىرىنشى قابىردەن تەمىر شەگەلەرمەن بەكىتىلگەن اعاش تابىت­؛تىڭ قالدىقتارى تابىلعان. قاز­؛با­؛نى جال­؛عاستىرا تۇسكەندە ءقابىردىڭ تۇبىنەن ۇستىڭ­؛گى جاق سۇيەگى جوق ادامنىڭ باس سۇيەگى شىققان. ەڭ قىزىقتىسى، سۇيەكتەردى جي­؛ناس­؛تىرعاندا ءبىر قولدىڭ سۇيەكتەرى جە­؛تىس­؛­؛پەيتىندىگى انىقتالدى. قابىرگە ورتا جاستاعى ەر ادام جەرلەنگەن ەكەن. قابىر­؛دەن جابايى جانۋار سۇيەكتەرى، تۇيەنىڭ باس سۇيەگى، بىلعارىنىڭ بولشەگى، ماتا جانە تۋ تابىلدى. عالىم اسىرەسە قابىرگە جابايى جانۋارلاردىڭ سۇيەگىنىڭ قويىلۋىنا اسا ءمان بەرە وتىرىپ، بۇل فاكتى «؛جوشىنى اڭ اۋلاپ جۇرگەندە جابايى قۇلاندار تەۋىپ ءولتىردى دەگەن تاريحي دەرەكتەردى قۋاتتايدى»؛، &ndash؛ دەيدى. ءا.مارعۇلان قابىردەن تابىلعان ارحەلوگيالىق ارتەفاكتىلەردى، اڭىز-اڭگىمەلەر مەن جازبا دەرەكتەردەگى مالىمەتتەردى سالىستىرا كەلە، بۇل كەسە­؛نە­؛دەگى قابىرلەر جوشى حان مەن ونىڭ ايەلدەرىنىڭ بىرىنە تيەسىلى دەگەن شەشىمگە كەلەدى. ءبىر اڭىزداردا جوشى حان قابىرگە ءبىر قولسىز جەرلەنگەن دەسە، كەلەسى اڭىزدا بۇل كەسەنەدە جوشىنىڭ تەك ءبىر قولى نەمەسە «؛جوشى حاننىڭ شىناشاعى»؛ قو­؛يىل­؛عان دەيدى. ءا.مارعۇلان كەسەنەنى 1228 جىلى، مارقۇمنىڭ جىلدىعىنا دەيىن تۇرعىزىلعان دەيدى.

ارحەولوگ ج.سمايلوۆ كەسەنەنىڭ سالى­؛نۋ مەرزىمى تۋرالى: «؛وزبەك حان تۇ­؛سىندا التىن وردادا يسلام ءدىنى گۇل­؛دە­؛نىپ، مەملەكەتتىڭ رەسمي دىنىنە اينال­؛دى. وسى ۋاقىتتا جوشى اۋلەتى اتا-بابالارىنا ارناپ كەسەنە تۇرعىزا باستادى، سولاردىڭ ءبىرىنشىسى جوشىعا ارنالسا كەرەك. كەيىننەن مۇندا جوشى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن»؛، دەگەن پىكىردى العا تارتادى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ اراسىندا كەسەنەنىڭ ۋاقىتىنا قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر بولعا­؛نى­؛مەن، ونىڭ ساۋلەتتىك قۇرىلىمى قارا­؛حان ءداۋىرىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرت­؛كىش­؛تەرىنەن الىس كەتپەگەنىن بايقايمىز. ەسكەرتكىشتىڭ جوعارى جاعىنىڭ كۇم­؛بەز­؛دى بولىپ ورناتىلۋى شىعىستىق، مۇ­؛سىل­؛مان­؛دىق ۇلگىدە ورىندالعانىن كور­؛سەتەدى. وسى كەسەنەگە قازبا جۇرگىزۋ بارى­؛سىندا تابىلعان تاريحي-مادەني قۇندىلىعى جوعارى جادىگەردىڭ ءبىرى &ndash؛ اراب جازۋى بار پليتا ويىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى. بۇل دەرەكتەر كەسەنە سالىنعان ۋاقىتتا ۇلىق ۇلىستاعى يسلام ءدىنىنىڭ الەۋەتىن كورسەتەدى. عالىمدار ارحەولوگيالىق، ارحي­؛تەكتۋرالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىس­؛تى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورى­؛تىندىلارى بويىنشا كەسەنە جو­؛شى­؛عا ارناپ ورناتىلعان دەگەن توقتام­؛عا جۇگىنەدى. بىزدىڭشە، بۇل كەسەنەنى جوشى­؛نىڭ ۇلى بەركە سالدىرعان بولۋى ءتيىس. تاريحشى جۋزجاني بەركە حان تۋرالى «؛جوشى حاننىڭ ۇلى بەركە جورىق كەزىندە مۇسىلمان جەرىندە تۋعان ەكەن. بەركە تۋار كەزىندە اناسىنا جوشى بىلاي دەگەن ەكەن: «؛وسى ۇلدى مۇسىلمان ەنە اسىراسىن، كىندىگىن مۇسىلمان كەسسىن، بەركە مۇسىلمان انانى ەمىپ ءوسسىن، ول مۇسىلمان بولىپ ءوسسىن»؛. ەگەر وسى اڭگىمە شىن بولسا، جوشىعا اللا توزاق وتىن جەڭىلدەتسىن. ءسوزسىز وسى باتامەن بەركە ءوسىپ ەرجەتكەن سوڭ مۇسىلماندىققا بەت بۇردى. وسى زامان 658 حيجرا جىلى (1259 &ndash؛ 1260) جوشىدان قالعان مۇسىلمان بيلەۋشى وسى بولاتىن»؛ دەپ جازعان ەكەن. بۇل دەرەك ءبىزدى جوشى زامانى ۇلىستا مۇسىلماندىقتىڭ باستاۋى بولدى دەگەن ويعا يتەرمەلەيدى. جوشىنىڭ ءبىر بالاسىنىڭ ەسىمى مۇحاممەد بولۋى دا ويىمىزدى بەكىتە تۇسەدى. ەندەشە، يسلام ءدىنىن قابىلداعان بەركەنىڭ ءوز اكەسىن مۇسىلمان عۇرپىمەن جەرلەۋى ابدەن مۇمكىن.

جوشى

 ؛

اڭىز ءتۇبى &ndash؛ الاشا حان

جوشى حان كەسەنەسىنەن 30 شاقىرىم عانا جەردە الاشا حان كەسەنەسى ورنالاسقان. بۇل كەسەنە جوشىنىڭ اكەسى شىڭعىس حانعا ارناپ ورناتىلعان دەگەن كونەكوز اڭگىمەلەرمەن قاتار، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنگەن قاراما-قايشى پىكىرلەر كوپ كەزدەسەدى. كەسەنە پورتالدى-كۇمبەزدى ساۋلەت ونەرى ۇلگىسىنە جاتادى. ونىڭ مازارعا كىرەتىن قاقپاسى اركا تۇرىندە اسپەت­؛تەلىپ، ادەمى ورنەكپەن ورىلگەن. كىر­؛پىشتى ءورىپ قالاۋ ءتاسىلى، شىعىستىق ۇلگىدەگى قاسبەتى، ونداعى ويۋ-ورنەكتەر&ndash؛بارلىعى ورتاعاسىرلىق ءداستۇرلى ساۋلەت ونەرىن كورسەتەدى. كەسەنەنىڭ كومپوزيسيالىق قۇرىلىمى، اسەمدەلگەن كۇمبەزى، ويۋ-ورنەكتى كىرپىشتەرى، شىعىستىق ۇلگىدەگى قاقپاسى ورتاعاسىرلىق قاراحان داۋىرىندە كەڭ تارالعان ساۋلەتتىك قۇرىلىستاردى ەسكە تۇسىرەدى. جوشى حان مەن الاشا حان كەسەنەلەرىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق قۇرى­؛لىم­؛دا­؛رى بىر-بىرىنە ۇقساس.

الاشا حان كەسەنەسىن العاش زەرتتەگەن عالىم، اكادەميك ق.ساتباەۆ حا­؛لىق اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە سۇيەنىپ: «؛الاشا حان دەگەنىمىز XVI عاسىردا بي­؛لىك قۇرعان حاقنازار حان»؛ دەسە، ءا.ح. مارعۇلان بۇل كەسەنەنىڭ كومپوزياسيالىق قۇرى­؛لى­؛مىن مەرۆتەگى سانجار سۇلتان مەن كەرمانداعى مير-سايد باحرومنىڭ (X &ndash؛ XII عع.) كەسەنەلەرىنە جاقىندىعىن ەسكەرە كەلە، الاشا حان كەسەنەسى موڭعول داۋىرىنە دەيىن ورناتىلعان دەيدى. 1946 جىلدارى گ.گ. گەراسيموۆ كەسەنەنىڭ ارحي­؛تەكتۋرالىق ەرەكشەلىكتەرىن باسقا دا ورتا­؛عاسىرلىق ەسكەرتكىشتەرمەن سالىس­؛تىرىپ، كەسەنەنى حالىق شەبەرلەرى XIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇرعىزعان دەپ تۇجىرىمدايدى.

كەسەنەنىڭ ۋاقىت پەن جاۋىن-شا­؛شىن تەزىنەن توزعان كىرپىشتەرى، كونەر­؛گەن كۇمبەزى، شىعىستىق ۇلگىدە سا­؛لىن­؛عان قاسبەتى، سەگىز قىرلى قابىر­؛عا­؛لارى، جالپى ساۋلەتتىك ءستيلى ەرتە داۋىر­؛لەرگە جەتەلەيدى. كەسەنەنىڭ ساۋلەت­؛تىك قۇرىلىسىنىڭ ارحەو­؛لو­؛گيالىق، ارحي­؛تەك­؛تۋرالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن حالىق جادىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردى سارالاي كەلگەندە، الاشا حان كەسەنەسىنىڭ جوشى كەسەنەسىمەن شامالاس كەزەڭدە سالىن­؛عانى بايقالادى. الاشا حان كەسە­؛نە­؛سىنىڭ الدىنان تابىلعان كىرپىشتە ءۇش اياقتى تورە تاڭباسى كەزدەسەدى. ن.بازىل­؛حان­؛نىڭ پىكىرىنشە، بۇل تاڭبا بەركە حاننىڭ تاڭباسىمەن سايكەس كەلەدى. ال بەركە حان (1209 &ndash؛ 1266) زامانىندا ۇلىق ۇلىستا يسلام ءدىنىنىڭ كەڭىنەن تارال­؛عا­؛نى بەلگىلى. جوشى مەن الاشا حان كەسەنەلەرىنەن تابىلعان ارابشا جازۋى بار پليتا مەن تورە تاڭباسىنىڭ بەركە تاڭباسىمەن سايكەس كەلۋى، ەسكەرتكىشتىڭ سالىنۋ مەرزىمىن بەركە بيلىك ەتكەن جىلدارمەن سايكەس كەلەدى دەپ تۇجىرىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

امىر تەمىردىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ورناتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ۇستازى ارىستان بابقا كەسەنە سالدىرعانى تاريحتان بەلگىلى. سول سياقتى، بىزدىڭشە، التى الاشتىڭ اتاسى، ۇلىستىڭ ۇرانى سانالعان الاشا حان كەسەنەسى اڭىزدىق اشينا، كونە كىتاپتارداعى ابۋلجا-الىن­؛شا حاننان باستاپ الاشا-شىڭعىس حانعا دەيىنگى جوشىنىڭ بۇكىل بابالارىنا ارنالىپ سيمۆوليكالىق ماقساتتا سالىنعان بولۋى مۇمكىن.

جوشى حان مەن الاشا حان &ndash؛ قازاق تاريحىنىڭ قاينار باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالار. ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋ ايماعىنداعى ۇلى حاننىڭ كيەلى كەسەنەسى &ndash؛ ۇلىستىڭ اتاسىنا دەگەن عاسىرلار ەلەگىنەن وتكەن حالىق ماحابباتىنىڭ توزباس كورىنىسى. سوندىقتان جوشى مەن ۇلىق ۇلىسقا لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ &ndash؛ پارىزىمىز. بۇل تۇرعىدان العاندا، ۇلىق ۇلىستىڭ 750 جىلدىعى تۇسىندا جوشىنىڭ اتىنا ءبىر كوشەنىڭ، ياكي ءبىر ەسكەرتكىشتىڭ بولماۋى &ndash؛ ەلدىگىمىزگە سىن دەپ ويلايمىز. سونىمەن قاتار وسى مەرەيلى جىلدا جوشى حان، الاشا حان كەسەنەلەرىنە كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق، ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ، «؛وردا بازار»؛ قالاسى مەن «؛جوشى ورداسىن»؛ انىقتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. تابىلعان ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەرگە ءجىتى نازار اۋدارىپ، كەسەنەدە جەرلەنگەن تۇلعانىڭ انتروپولوگيالىق كەلبەتىن قايتا قال­؛پى­؛نا كەلتىرۋگە بولار ەدى. كەسەنەدەگى تاڭبالار مەن جازۋلاردى تاريحي، تىلدىك تۇرعىدا زەردەلەپ، رەستاۆراسيا جانە كونسەرۆاسيا جۇمىستارىن دا جۇرگىزۋ قاجەت-اق. عىلىمي جيناقتار شىعارىپ، بەلگىلى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن كونفەرەنسيالار وتكىزۋ ءىسى دە التىن وردا زەرتتەۋلەرىن جاڭا بەلەسكە كوتەرەدى. وسىنداي ىرگەلى جۇمىستاردىيۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە باستاپ كەتكەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى بۇل ىسكە دايىن.

ۇلىق ۇلىستىڭ ۇلاعاتتى تاريحىمەن جوشى حان تۇلعاسى جايىندا فيلمدەر تۇسىرىلسە دەگەن تىلەك بار. كەلەشەكتە جولداردى تۇزە­؛تىپ، ءدامحانا، ءقوناقۇي كەشەندەرىن حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەستەندىرىپ، تۋريستىك باعىت قولعا الىنسا، جولداۋدا ايتىلعانداي، تۇعىرلى تۇلعاعا ارناپ كەلۋشىلەر لەگى كوبەيە تۇسەرى انىق.

پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلىتاۋعا ساپارى كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن وسى تىلەكتەردىڭ ورىندالۋىنا تۇرتكى بولادى دەپ سەنەمىز! ؛

 ؛

دارحان ءقىدىرالى

 ؛

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار