جول بويىندا قايتكەندە ءتارتىپ ورنايدى؟
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:17
سوڭعى ون جىل ىشىندە ەلىمىز جولدارىندا جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان 32 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ, 166 مىڭنان استام ادام جاراقات العان. بۇل جولداعى ناقتى ءتارتىپتىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. ەندەشە, قاي كەزدە, قاشان كولىك جۇرگىزۋ قاۋىپسىز بولادى؟ بۇل سۇراققا, ارينە, كوپتەگەن ادام ناقتى جاۋاپ بەرە المايتىنى انىق. ءتىپتى ونىڭ جاۋابىن بىلەمىن دەيتىن ادامنىڭ ءوزى جول ءجۇرۋدىڭ تولىققاندى قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ امالىن ەنگىزۋ ارمان ەكەندىگىن امالسىز مويىندايتىن شىعار.
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:17
سوڭعى ون جىل ىشىندە ەلىمىز جولدارىندا جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان 32 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ, 166 مىڭنان استام ادام جاراقات العان. بۇل جولداعى ناقتى ءتارتىپتىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. ەندەشە, قاي كەزدە, قاشان كولىك جۇرگىزۋ قاۋىپسىز بولادى؟ بۇل سۇراققا, ارينە, كوپتەگەن ادام ناقتى جاۋاپ بەرە المايتىنى انىق. ءتىپتى ونىڭ جاۋابىن بىلەمىن دەيتىن ادامنىڭ ءوزى جول ءجۇرۋدىڭ تولىققاندى قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ امالىن ەنگىزۋ ارمان ەكەندىگىن امالسىز مويىندايتىن شىعار. سونى بىلەتىن ءتيىستى بيلىك وكىلدەرى جول ءجۇرۋ كەمشىلىگىنەن تالاي ادام وپات بولىپ جاتسا دا ودان وزدەرىنە ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك سالماعى تۇسپەيتىنىنە سەنىمدى سەكىلدى. جولدا كەلە جاتقان كولىك اپاتقا ۇشىرادى ما, كىسى ءولىمى بولدى ما, بارىنە كىنالى جۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى نەمەسە ءتىپتى بولماعاندا تابيعات اپاتى اسەر ەتتى دەيدى. ال جولدىڭ قانداي ەكەندىگى, ول جولدىڭ تالاپقا ساي كەلەتىن-كەلمەيتىندىگى, جول-كولىك وقيعاسىنىڭ الدىن الۋعا جول پوليتسياسىنىڭ جاۋاپتىلىعى نازارعا الىنبايدى. الىنسا, وعان بىرەۋ جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس بولار ەدى.
ارينە, كولىك تىزگىنىن ۇستاعاننان كەيىن جۇرگىزۋشى جول-كولىك وقيعاسىنا ۇشاراسا, وعان جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بىراق جولدىڭ تالاپقا سايكەس ەمەستىگىنەن نەمەسە تارلىعىنان جۇرگىزۋشى كەپتەلەككە كەزىگىپ, ءوزىنىڭ نەمەسە وزگەنىڭ كولىگىن سوعىپ السا, بۇعان كىم جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس؟ ءتىپتى كوشەلەردەگى جولدىڭ بەتكى قاباتتارىنىڭ بۇزىلۋى, ويىلۋى, جەر استى قۇبىر قۇدىقتارى تەمىر قاقپاقتارىنىڭ ۇرلانۋى سالدارىنان قانشاما كولىك زيان شەكتى؟ ودان دا سوراقىسى سول, اشىق قالعان قۇدىقتارعا تالاي بالالار, ەرەسەك ادامدار بايقاۋسىزدا قۇلاپ, مەرت بولدى. وسىنىڭ ءبارى جول بويىنداعى سالاقتىقتار ەمەس پە؟ ءتيىستى بيلىك وكىلدەرى بۇعان جاۋاپ بەرەتىن بولسا, قايعىلى جاعداي ءبىر قايتالانعاننان كەيىن, ەكىنشى مارتە جول بەرىلمەس ەدى عوي. جوق, جىلدا سولاي. دەمەك, تاقتايداي تەپ-تەگىس, ايناداي تازا, جۇيتكۋگە, وڭ, سولعا ەركىن بۇرىلۋعا كەڭدىگى مەن قاۋىپسىزدىگى حالىقارالىق تالاپقا ساي جاۋاپ بەرەتىن كولىكتەرگە لايىق جولدار جوقتىڭ قاسى دەگەن ءسوز.
بار عوي, مۇلدە جوق جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولماس. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن استانا مەن بۋراباي ارالىعىنا سالىنعان ارمان جولدار سەكىلدى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن تاس جولدار توسەلە باستادى. ونداي جولداردا زۋلاعان كولىكتىڭ ويدا-جوقتا دوڭعالاعى جارىلىپ نەمەسە اسپاننان نايزاعاي تۇسپەسە, اپاتتار ورىن الا قويمايدى. بىراق قازاقستان ءۇشىن مۇنداي جولدار ءالى وتە از. سوندىقتان جولداردىڭ ناشارلىعىنان كولىكتەردىڭ قارسى باعىتقا شىعىپ كەتىپ سوقتىعىسىپ جاتۋى كەڭىنەن ەتەك العان.
بۇل ورايدا جول پوليتسياسى ءۇشىن رەسپۋبليكا جولدارىنداعى جاعداي وتە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىرعاندىعىن جاسىرماي ايتۋ قاجەت. ماسەلەن, باس پروكۋراتۋرا جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە 2011 جىل مەن 2012 جىلدىڭ 8 ايىندا جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى جونىندە تەكسەرۋ جۇرگىزگەنى بەلگىلى. سوندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسى جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ وتىرعان شارالار تيىمدىلىگى ناشارلىعىن, قىزمەتى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە وعان ىقپال ەتكەن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ زارداپتارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان جول پوليتسياسى ورگاندارىنىڭ جول ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ءتيىستى جۇمىسىنىڭ جوقتىعىن انىقتاعان.
تەكسەرۋ بارىسىندا جول ءجۇرىسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا الەۋەتتى قاۋىپ تۋدىراتىن جانە جولدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جول بەلگىلەرىنىڭ بەكىتىلگەن ستاندارتتارعا سايكەسسىزدىگى نەمەسە ولاردىڭ تولىعىمەن بولماۋى, سونداي-اق جول جامىلعىسىنىڭ قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايدا بولۋى ءتارىزدى كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىق دەرەكتەرى اشىلعان. جول قۇرىلىسى نورمالارى مەن ستاندارتتارىنىڭ وسى تەكتەس كەمشىلىكتەرى رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا ورىن العان. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا دەرلىك جول بەلگىلەرى مەملەكەتتىك ستاندارت – «جول ءجۇرىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ تەحنيكالىق ءتاسىلى» قر ست 1412-2005 تالاپتارىنا ساي كەلمەيدى ەكەن.
الماتى وبلىسىنداعى قاراساي اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن تەكسەرۋ كەزىندە جالپى قولدانۋداعى جولداردا رۇقساتسىز شلاگباۋم مەن جاساندى كەدىر-بۇدىرلاردى ورناتۋدىڭ 17 دەرەگى انىقتالعان. بۇعان قوسا, «الماتى-ەكاتەرينبۋرگ» رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جولىنىڭ بولىگىندە عانا جول بەلگىلەرىنىڭ بەكىتىلگەن ستاندارتقا سايكەسسىزدىگى نەمەسە ولاردىڭ تولىقتاي بولماۋىنىڭ 35 دەرەگى شىققان. وسىعان وراي جول جامىلعىسىنىڭ ناشار ساپاسى, جول بەلگىلەرىنىڭ جوقتىعى نەمەسە ولاردىڭ سايكەسسىزدىگىنەن جانە ت.ب. سالدارىنان تۋىنداعان جولدارداعى اپاتتىلىقتىڭ ناقتى سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىنا ساپالى تالداۋ جاساۋ جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناتيجەلى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلعان. الايدا, مۇنداي تالداۋ ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن, سونىڭ ىشىندە جول پوليتسياسىمەن جۇرگىزىلمەيتىنى انىقتالعان.
جول پوليتسياسى ورگاندارى تاراپىنان جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇيعارىمدار ەنگىزبەي, ال ەنگىزىلگەندەرى ورىنداۋسىز جانە باقىلاۋسىز قالاتىن دەرەكتەر دە بەلگىلى بولعان. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جول پوليتسياسى ورگاندارى جولدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىردە-ءبىر ۇيعارىم ەنگىزبەگەن. بۇل رەتتە, تەك «كوكپارساي» جول ۋچاسكەسىندە 2011 جىلى جول قاباتىنىڭ ساپاسىز بولۋىنان ورىن العان 46 جكو-لارىندا 33 ادام قازا بولىپ, 82-ءسى جاراقات العان. الماتى وبلىسىندا دا بىردە-ءبىر ۇيعارىم ەنگىزىلمەگەن.
بىلتىر شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدارىنداعى كەشەندى زەردەلەۋ ناتيجەسىندە 399 جول بەلگىلەرىن ورناتۋ قاجەتتىلىگى انىقتالعان. زەردەلەۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جول پوليتسياسى باسقارماسى مەن «كازاحاۆتودور» رمك-نىڭ وبلىستىق فيليالىنا انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ بويىنشا شارالار قولدانۋ تۋرالى ۇيعارىم ەنگىزىلگەن. بىراق, ۇيعارىم ورىنداۋسىز قالىپ, جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان ونىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار قابىلدانباعان. وسى تەكتەس جاعداي رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا دەرلىك قايتالانۋدا.
بۇرىن جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەردىڭ ءناتيجەلەرى بويىنشا ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن دۇرىس ورىنداماعانى تۋرالى سىندارعا قاراماستان, جول پوليتسياسى ينسپەكتورلارى تاراپىنان كولىك قۇرالدارىن ماس كۇيىندە جۇرگىزگەن تۇلعالارعا قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق وندىرىستەرىن قوزعاۋ بويىنشا شارا قولدانباۋ تۇرىندەگى ارەكەتسىزدىك دەرەكتەرى ءالى دە ورىن الۋدا.تىركەۋ-ەمتيحان بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتىن تەكسەرۋ كەزىندە ءتيىستى قۇجاتتاردى تالاپ ەتپەي (جەكە كۋالىكتەرىن, مەديتسينالىق انىقتامالارىن جانە ت.ب.), سونداي-اق بۇرىن سوت شەشىمدەرىنىڭ نەگىزىندە اۆتوكولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان, پسيحونەۆرولوگيالىق جانە ناركولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ ەسەپتەرىندە تىركەۋدە تۇرعان ازاماتتارعا كولىك جۇرگىزۋ كۋالىكتەرىن زاڭسىز بەرۋ ءتارىزدى زاڭ بۇزۋشىلىقتار بەلگىلى بولدى. وسىلايشا, تەكسەرۋ قورىتىندىسى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تيىسىنشە ورىندامايتىنىن, جەكەلەگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىنە سالعىرت قارايتىنىن جانە جوعارى تۇرعان ورگاندار تاراپىنان ۆەدومستۆولىق باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.
ءسويتىپ, ەلىمىز زاڭدارى جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان كوپ جاعدايدا ساقتالمايتىنى, جكو-نىڭ سەبەپتەرى مەن جول قوزعالىسى ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋىنا اسەر ەتەتىن بارلىق ءمان-جايلارعا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزىلمەيتىنى ناقتى انىقتالدى. جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى ءىرى جكو-نىڭ سەبەپتەرى تۋرالى تەك بولجامدار ايتادى. بۇل رەتتە, جول قوزعالىسى ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋىنا اسەر ەتكەن جاعدايلار ەگجەي-تەگجەيلى تالدانبايتىن كورىنەدى. جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى وسى تەكتەس قورىتىندىلاردى تەك جكو كەزىندە وپات بولعاندار مەن جاراقاتتانعانداردىڭ سانى كوپ بولعاندا عانا ازىرلەيدى ەكەن.
جالپى, ءتيىستى تالداۋلاردىڭ جۇرگىزىلمەيتىنىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا جكو تۋرالى مالىمەتتەردىڭ تالداۋى نەگىزىندە جاسالعان, جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالاردى قامتيتىن جولدارعا باقىلاۋ جاساۋ ىستەرىنىڭ ءىس جۇزىندە بولماۋ دەرەكتەرىن دە كورسەتەدى. جول پوليتسياسى ورگاندارىنىڭ اي سايىنعى ەسەپتەرىندە وبلىستارداعى جولداردا ورىن العان جكو-نىڭ سەبەپتەرى (ونىڭ ىشىندە جول ساپاسىنىڭ تومەندىگى سالدارىنان) كوزدەلمەگەن. باقىلاۋدىڭ جوقتىعى جانە قاجەتتى ەسكەرتۋ جول بەلگىلەرىنىڭ بولماۋى سالدارىنان 2011 جىلعى جەلتوقساندا بالقاش كولىنىڭ مۇزدى وتكەلىندە جكو ورىن الىپ, 3 ادام وپات بولعان.
سونىمەن قاتار, كولىك جولدارىنا كەشەندى بايقاۋ جۇرگىزۋدىڭ قورىتىندىسىمەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا قاتىستى شارا قولدانباۋ دەرەكتەرى ورىن العان. جكو سەبەپتەرىنىڭ بىرىنە جول جامىلعىلارىنىڭ ساپاسىزدىعى, جول بەتىنىڭ بۇزىلۋى جانە ت.ب. جاتاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىلايشا اتالعان تەكسەرۋ بارىسىندا جول پوليتسياسى قىزمەتىندە انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزىپ, سايكەسىنشە جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىن ۇيلەستىرەتىن ورگاننىڭ قوعام الدىنداعى بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىنىنە بايلانىستى باس پروكۋرور ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆقا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جانە وعان اسەر ەتكەن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىردى.
مىنە وسىنداي قىزمەتكە سالعىرت قاراعاندىقتان دا وتكەن جىلى عانا ەلىمىزدە 14 168 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن ەكەن. ءبارىنەن سوراقىسى وسى ۋاقىت ىشىندە 3 022 ادامنىڭ ءومىرى قيىلعاندىعى مەن 17 488 ادام ءتۇرلى جاراقات العاندىعى بولىپ وتىر. بۇل كەز كەلگەن ادامدى, اسىرەسە, وسى جول-كولىك وقيعالارىنا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى قىزمەتكەرلەردى ويلاندىرۋعا ءتيىس. ويلاندىرۋ از, تەز ارادا ناتيجەلى قاراقەت جاساۋعا كىرىسۋدى قاجەت ەتەدى. جول-كولىك وقيعاسىن تەك جۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرىنە عانا جاۋىپ قويىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ءبىز ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن تاۋەلسىز ەلمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بارلىق سالاداعى كەلەڭسىزدىكتەردى جويا الاتىنداي جاعداي جاسالدى. جول پوليتسياسى كوميتەتىن كەزىندە ومىرزاق ءتۇسىموۆ باسقارعان كەزدە جاعداي بۇدان دا قيىن ەدى. بىراق ءو.ءتۇسىموۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى جول قوزعالىسى تۋرالى زاڭداعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قابىلدانىپ, جول بويىنداعى, كوشەلەردەگى, قيىلىستارداعى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, بەينەباقىلاۋ قوندىرعىلارى ورناتىلدى. بۇدان باسقا جاقسىلىعىن جۇرگىزۋشىلەر ءالى ايتىپ جۇرگەن كوپتەگەن زاڭدى تالاپتار جۇزەگە استى.
ءيا, بۇلاردىڭ ءبارى سول كەزدە جاسالىنىپ قويىلعان. بەلدىكتى تاعۋ, كولىك تەرەزەلەرىن تۇمشالاعان قارا پەردەلەردى الۋ, قارسى جولعا شىقپاۋ, جالپى جول ەرەجەسىن قاتاڭ ساقتاۋ, اراق ءىشىپ كولىككە وتىرعانداردى قاتاڭ جازالاۋ, ت.ب سەكىلدى زاڭدى قاعيدالار سول كەزدە جۇزەگە استى. ءسويتىپ, جول بويىنداعى ءتارتىپ قالىپقا ءتۇسىپ, مەملەكەتتىڭ باسقا سالالارى دا بىرتىندەپ جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ ىزگىلىكتى ىسىنەن ۇلگى الا باستاعان ەدى. الايدا, امال نە, سودان بەرى ايتا قويارلىقتاي ءبىر جاڭالىقتار ەنگىزىلگەن جوق. ال كولىك سانى بولسا, جىل سايىن ارتا تۇسۋدە. سوعان سايكەس زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ وسكەنىن دە كورەمىز. ودان دا سوراقىسى جول-كولىك وقيعالارىنىڭ جاپپاي ورىن الۋى كوبەيىپ, تەك بىلتىر عانا 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا وپات بولعانداردىڭ سانى 17,9 پايىزعا وسسە, جاراقات العاندار 11,6-دان 24,9 پايىزعا ارتقان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟
ونى ايتاسىز, ەندى جۇرگىزۋشىلەر جولدىڭ قالىپتى دەڭگەيدە ساقتالۋى ءۇشىن ءبىر ءتولەۋى كەرەك بولسا, قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن ەكىنشى مارتە ايىپپۇل تولەيدى. سوندا, شىندىعىن ايتار بولساق, جۇرگىزۋشىلەر جولدىڭ ناشارلىعىنان, جول ەرەجەسىنىڭ دۇرىس باقىلانبايتىندىعىنان ورىن العان قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن نەگە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس؟ مۇنى نەلىكتەن جول پوليتسياسى ەسكەرمەيدى؟ ءتىپتى كەيبىر جەرلەردە جول بەلگىلەرىنىڭ ۋاقتىلى قويىلمايتىنى دا راس. قىس كەزىندە تايعاناقتى بىلدىرگەن بەلگى جازدا دا تۇرۋى ابدەن مۇمكىن نەمەسە قاجەتتى جەرىندە مۇلدە بولماۋى دا عاجاپ ەمەس. بۇعان ەشقانداي باقىلاۋ جوق. سوندىقتان دا ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جول پوليتسەيلەرىن امبەباپ پوليتسەيلەرگە اينالدىرۋ قاجەت دەپ بەكەر ايتىپ جۇرگەن جوق. مينيستر جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ قازىرگى قىزمەتتى اتقارۋى تالاپقا ساي كەلمەيتىن بولعاندىقتان, قوعامعا جانى اشي ايتادى. ءمينيستردىڭ سوزىنە ءبىز دە تولىقتاي قوسىلىپ, جاڭا امبەباپ قازاقستاندىق پوليتسيا جولعا دا قاراپ, ۋاق قىلمىستاردى ۋاقتىلى انىقتايتىنى انىق دەيمىز. ايتپەسە, جول پوليتسياسى قاسىندا بىرەۋلەر توبەلەسىپ جاتسا دا ونى كورسە دە كورمەگەندەي بولىپ, موينىن دا بۇرمايدى. ويتكەنى, ول وزگەلەردىڭ شارۋاسى, وعان كولىكتەردى كوبىرەك توقتاتىپ, ءوز قامىن ويلاعان الدەقايدا ءتيىمدى. ال مۇنى جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى نەگە كورمەيدى؟
ەندەشە, وسىندايدا جول پوليتسياسى كوميتەتى جالپى كەرەك پە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى, جول پوليتسەيلەرى كەيدە جولدا ويلارىنا كەلگەنىن جاسايتىنىن ءبىز ەمەس, وزدەرى دە ايتادى. كەمشىلىكتى بىرەۋ ايتقاننان گورى ونىڭ الدىن الىپ, ءوزىمىز رەتتەپ جاتىرمىز دەۋ الدەقايدا جەڭىلىرەك شىعار. ماسەلەن, جامبىل وبلىستىق ءىىد باقىلاۋى بويىنشا ار-نامىس كودەكسى مەن ەتيكالىق قالىپتاردى بۇزعان جول پوليتسەيلەرى كوپتەپ سانالادى ەكەن. ولاردىڭ كولىكتە وتىرعاندا بەلدىكتى تاعىنبايتىنىن, كولىك قۇجاتتارىن الىپ جۇرمەيتىنىن, كەز كەلگەن ۋاقىتتا جول بويىنا شىعىپ, تۇزاق قۇراتىنىن جاسىرمايدى, بىراق ولار كەزەكتى كەزەكشىلىكتەن كەيىن وزدەرىنىڭ جول بويىنا نەگە, نە ءۇشىن شىعاتىندارىن ايتا الماعان. ءتىپتى, مۇنى ايتاسىز, ءبىر ۆزۆودتىڭ كومانديرى ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىمەن بىرگە گاراجدا ءسپيرتتى ىشىمدىككە سىلقيا تويىپ العان. ودان ەكەۋى ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن. مۇنداي باسسىزدىققا جول پوليتسەيلەرى تەك جوعارى جاقتان باقىلاۋ بولماعاندا عانا بارا الادى. وسىندايدا جول پوليتسياسى كوميتەتى نە قاراپ وتىر دەپ جۇرت ويلايدى. ەگەر ايماقتارداعى جول پوليتسيالارىنىڭ ارەكەتتەرىنە يە بولا المايتىن بولسا, ونداي كوميتەتتەن, ونداعى وتىرعان باسشىلىقتان نە قايىر؟ نەگە كەرەك؟ گرۋزياداعى سەكىلدى ەلىمىزدەگى دە جول پوليتسياسى كوميتەتى قۇرامىن تۇگەل ءبىر-اق كۇندە اۋىستىرۋ قاجەت. ايتپەسە, مەكەمەنىڭ اتى ءوزگەرگەنمەن, مۇنداي باسسىزدىقتار مەن جول بويىنداعى سوراقىلىقتار ەشۋاقىتتا تىيىلمايدى.
ويتكەنى, «قانداي بولماسىن قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان, جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراق ءىشۋ دەرەگى تىيىلماي وتىر, سونىڭ سالدارىنان ەش جازىعى جوق بەيبىت ادامدار زارداپ شەگۋدە. اسىرەسە, قىزمەتكەرلەردىڭ اراققا تويىپ الىپ كولىكپەن جۇرەتىن شەكتەن شىققاندىعى الاڭداتادى. مۇنىڭ ءبارىن حالىق كورىپ وتىر عوي, بۇدان كەيىن ولارعا قانداي سەنىم ارتىلماق؟ ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋعا قابىلدانعان قىزمەتكەرلەردىڭ وزدەرى سول زاڭدى بۇزاتىن بولسا, ولاردان نە قايىر؟ مىنە, وسى دەرەكتەردىڭ ءبارى زاڭدىلىق پەن ءتارتىپ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى», دەپ جامبىل وبلىستىق ءىىد باسشىسى وزدەرى دە قورىتىندى شىعارعانداي, مۇنداي كۇيدەگى قازىرگى جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ قىزمەتىنەن حالىققا نە پايدا بار؟
البەتتە ولاردان ەشقانداي قايىر بولماعان سوڭ كەيبىر مەكەمەلەر وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن جولداۋدا. ماسەلەن, قازاقستان تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋ قوعامدىق ۇيىمى «ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭعا ونداعان ۇسىنىستارىن جولداپتى. مۇنىڭ ءبارى جول پوليتسياسىن جايلاعان سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن قاجەت, دەيدى. دەمەك, ەلىمىزدەگى ءار مەكەمە, كەز كەلگەن ادام جول پوليتسياسىن سىبايلاس جەمقورلىق دەرتى جايلاپ العانىن جاقسى بىلەدى جانە ولاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ ەرتەڭى مەن بەدەلى ءۇشىن جول پوليتسياسى كوميتەتىنە قولۇشىن بەرۋدى كوزدەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, پوليتسەيلەر كەزەكشىلىككە تۇسكەندە قالتالارىندا 8000 تەڭگە عانا بولۋى قاجەت. كەزەكشىلىككە تۇسكەندە وسى اقشانى تىركەتەدى, ال ەگەر قىزمەت بارىسىندا بۇل اقشا كولەمى ارتىپ كەتسە, قىزمەتتىك تەرگەۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, اتالعان قوعامدىق ۇيىم ءىىم جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسى جانە تۋىسقاندارىنىڭ جىل سايىن كىرىسى مەن شىعىسى تۋرالى ەسەپ بەرىپ وتىرۋىن قالايدى. ەگەر سوڭعىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي كوپ بولسا, وندا ءبىر كىلتيپان بار دەگەن ءسوز. سول سياقتى كوپتەگەن ادامدار جول پوليتسياسى كوميتەتىن قولى تازا ەمەس ادامداردان ارىلتۋدى اشىق جۇرگىزۋدى قالايتىندىعىن بىلدىرەدى.
ولاي بولماعان جاعدايدا, «كازپوترەبنادزور» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ونلاين-زەرتتەۋىنە قاراعاندا, جۇرگىزۋشىلەردەن جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ پارا الۋى توقتامايتىن سەكىلدى. جول پوليتسياسى قىزمەتكەرى ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزگەن ادامدى ۇستاسا, ياعني بۇل ەڭ ۇلكەن قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ تابىلىپ, جۇرگىزۋشىگە قۇتىلۋ ءۇشىن 82 638 تەڭگە پارا بەرۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن. دەگەنمەن, بىرقاتار جاعدايلاردا بۇل ءۇشىن 5000, ءتىپتى 500 000 تەڭگە بەرىپ تە قۇتىلعاندارى بولعان كورىنەدى. ال كۋالىكسىز جۇرگەندەر 8079 تەڭگە, قارسى جولاققا شىققاندار – 6079 تەڭگە, جىلدامدىقتى اسىرعاندار – 3474 تەڭگە جانە قىزىل شامعا وتكەندەر – 3647 تەڭگە پارا بەرۋلەرىنە تۋرا كەلگەن. ەڭ كوپ پارا بەرەتىندەر قاراعاندى, ماڭعىستاۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى بولسا, ەڭ ازى وڭتۇستىك قازاقستاندا كورىنەدى.
وسى مالىمەتتەردى دايىنداۋعا بايلانىستى سۇرالعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ 90 پايىزى جول بويىندا ەرەجە بۇزعاندارى ءۇشىن پارا بەرگەندەرىن جاسىرماي ايتىپتى. ەندى بۇعان نە دەۋ كەرەك؟ مۇنى, ياعني مۇنداي جاعدايدى جول پوليتسياسى كوميتەتى باسشىلىعى بىلمەي, كورمەي وتىر دەيسىز بە؟ بىراق بىلسە, كورسە نەگە مۇنداي سوراقىلىقتار قايتالانا بەرەدى؟ ەگەر قىزمەتكەر سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىسىمەن ۇستالسا, ولاردىڭ باسشىلارى دا قىزمەتىمەن قوش ايتىسۋى كەرەك ەمەس پە؟! ال ءبىر ەمەس, قانشاما زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن الىپ جاتىر, بىراق جول پوليتسياسى كوميتەتى بۇلك ەتپەيدى. نەگە؟ سوندا قاشان, قايتكەندە ناقتى ءتارتىپ ورنايدى؟ ال ەندى «كاپيتال» پورتالىنان جازۋى بويىنشا قازتاگ-تىڭ حابارىنا قاراعاندا, ءىىم جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس تە قوزعالىپ جاتقان كورىنەدى. بۇل ماقساتتا جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ ىشىندە پايدا بولعان قىلمىستىق توپتى اشكەرلەۋ ءۇشىن قارجى پوليتسياسى عالامات تەكسەرىس جۇرگىزىپتى. سونان اۆتوكولىكتىڭ ايتۋلى نومىرلەرىنىڭ زاڭسىز ساۋداعا تۇسكەنى بەلگىلى بولعان. بۇعان نە دەيسىز ەندى؟
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
