بىلىمگە عانا ۇمتىلعىن,
ق ۇلى بولما قۇلقىننىڭ.
ءجۇسىپ بالاساعۇن
(ح عاسىر)
نۇر-سۇلتان
قالاسىنا مەنى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىنا شاقىرعان. ءماجىلىس بىتكەن كۇنى جەدەل سەمەيگە ۇشتىم. توقسان ءتورت جاسىندا قايتىس بولعان شەشەمنىڭ قىرقىن وتكىزۋ كەرەك ەدى. اياۋلى انامنىڭ اقىلدى جانارى مەنى وتىز سەگىز كۇن بويى سەلت ەتپەي باعىپ تۇرعان. سەمەيدەن نۇر-سۇلتانعا بارۋعا ۇيدە ۇشىپ جۇرگەن جانى رازى بولماسا دا, اباي باباسىنىڭ جولىنا قايدا دا كولدەنەڭ تۇرا السىن. «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» – دەپ تولعانعان باباسىنا قارسى تۇرۋ يمانسىزدىق بولار ەدى. مەملەكەتتىك كوميسسيانى وتكىزگەن باسشى ادامدار, دالباسا سوزگە دەس بەرمەي, شىمىر, ويلى تىلەكتەرگە ارقا سۇيەگەن. بۇل كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى بولاتىن. سودان دا اركىم ءوز ويلارىمەن الەك بولىپ, تەگەۋرىندى, اشىق, ايقىن ويلارىن كەيىنگە قالدىرعان. اركىم ءوز ويلارىن وڭاشادا ەلەكتەن وتكىزۋدى كوزدەگەن. بۇل دۇرىس شەشىم بولاتىن.
اباي بابامنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قالاي وتكەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. ۇلى قازاق اقىنىنىڭ تويىنا ارناپ اباي مەن شاھكارىمنىڭ باسىنا ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلدى. الىپ دالادا اپپاق الىپ قوس كۇمبەز كوز تارتادى. ادەمى كىتاپتارى كوپ تيراجبەن جارىق كوردى. ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزىن حالىقارالىق اباي كلۋبى ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرىندە كىتاپ قىلىپ باستى. الەمنىڭ اتاقتى اۋدارماشىلارى اقىن شىعارمالارىن كەلىستىرىپ اۋداردى. لوندوندا اباي ءۇيىن اشتىق. وعان دا جيىرما بەس جىل ءوتىپتى. كەلەسى جىلى اباي بابامىزدىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ وتپەكپىز.
ءبىز اباي قۇنانباي ۇلى تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتاقتى «اباي جولى» رومانىنان وقىدىق. تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «جۇمباق جان» اتتى كولەمدى ەسسەسىن دە قۋانا قارسى العانبىز. باسپالار اباي شىعارمالارىن كىتاپ قىلىپ باسۋداي-اق باسۋدا. مادەنيەت مينيسترلىگى دە ابايدىڭ تۆورچەستۆوسىن ەلگە كەڭىرەك تاراتۋدان تالعان ەمەس.
مەن لوندوندا اباي ءۇيىن اشار الدىندا دا, اشقان سوڭ دا, ەڭبەكتەرىن ورىس, اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىنە اۋدارعان سوڭ دا, اباي بابامنىڭ رۋحاني ۇستازى كىم؟ قانداي كىتاپتار وقىدى (ورىس جازۋشىلارىنىڭ كىتابى ەمەس)؟ سول كىتاپتاردىڭ اتى قانداي ەدى؟ اۆتورلارى كىم ەدى؟ دەگەن سۇراقتارعا قامالىپ اۋرەگە تۇسەتىنمىن. جانىم قينالاتىن. ابايدىڭ ۇلىلىعىن ۇعۋ ءۇشىن, وقىعان كىتاپتارىمەن تانىسۋ كەرەك ەدى. اباي رومانى بويىنشا, بابامىزدىڭ وقىعانى ورىستىڭ ۇلى اقىندارى – پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ. اباي بابامنىڭ جانىنا قورەك بولعان قانداي كىتاپتار؟ ءحىح عاسىردا دەشتى-قىپشاق دالاسىنداعى مەدرەسەلەردە كىمدەردىڭ كىتابى وقىلدى؟ قانداي پاندەر جۇرگىزىلدى؟
بۇحارا مەن سامارقاندقا ارنايى باردىم. دۋشانبەدە بولدىم. ءدىن ادامدارىمەن سويلەستىم. بىراق سۇراقتارىما دالەلدى جاۋاپتار تابا المادىم. ءوز بەتىممەن كونە شاعاتاي, پارسى, اراب كىتاپتارىن وقۋعا ءتىل بىلمەدىم. بىردە لوندونداعى بي-بي-سيدە ىستەيتىن اقىن دوسىم راۆيل بۋحاراەۆ مەنى قازاننىڭ مىڭ جىلدىق مەرەيتويىنا شاقىردى.
ءراۆيلدىڭ اكەسى مەنى توقسان جاستاعى بۇرىنعى قازاننىڭ يمامىمەن تانىستىردى. جانىمدى جەگەن سۇراقتارىمدى يمامعا قويدىم.
– ەرتەڭ كەل, – دەدى يمام. – مەن ءبىراز قاعازداردى, كىتاپتاردى اقتارىپ كورەيىن.
جۇرەگىمە ءۇمىت ۇيالادى. ءتۇنى بويى ۇيىقتاي الماي دوڭبەكشىپ شىقتىم. ەرتەڭىندە راۆيل ەكەۋمىز يمامنىڭ ۇيىنە باردىق.
– جوعارىلاڭدار, وتىرىڭدار. اۋەلى شاي ىشەيىك. سەندەر قوناقسىڭدار. ءراۆيلدى كورمەگەنىمە دە وتىز جىل ءوتتى بىلەم.
– قىرىق جىل بولدى, – دەدى راۆيل.
– ۋاقىت جەلدەن دە جىلدام, – دەدى يمام.
شايدان سوڭ ۇلكەن ۇستەل باسىنا جايعاستىق. ۇستەلدىڭ ءۇستى كونە كىتاپتار مەن كونە جازبالارعا تولىپ تۇر ەدى.
– ءحىح عاسىردا ورتالىق ازيا, دەشتى-قىپشاق دالاسىنداعى مەدرەسەلەردە شاكىرتتەر كوتەرىڭكى ءبىلىم العان. كەيبىر پاندەردىڭ اتىن جازىپ الىڭدار. اراب فيلولوگياسى. پارسى فيلولوگياسى. تۇرىك فيلولوگياسى. قۇران. قۇراندى تالقىلاۋ. قۇران تافسيرلارى. پايعامباردىڭ حاديستەرى. يمام اعزام ءابۋ حانيفانىڭ مۇسىلماننىڭ تەولوگيالىق جانە قۇقىقتىق وقۋلارى, ءناساافيدىڭ «سەنىم سيمۆولى» كىتابى. سونىمەن بىرگە سوپىلاردىڭ دا وقۋلارى وتكىزىلگەن. شاكىرتتەر كوپ وقۋ وقىعان. يمام اعزام ءابۋ حانيفانىڭ ەڭبەكتەرى كەڭ تارادى. قىزىلدار كەلگەن سوڭ, مەدرەسەلەر, مەشىتتەر جابىلدى. قۇران قۋدالاندى. شىعىس ءبىلىمى زىندانعا تاستالدى, – دەپ بوگەلدى يمام. – كونە كىتاپتار قازاقستاندا دا كوپ بولار. بىزدە دە كوپ. بىراق ولاردى وقيتىن ادام جوق. بىزدەر جالقاۋمىز. ەرىنشەكپىز. بۇگىنگى جاستارعا كىتاپ كەرەگى جوق. ولاردىڭ ءومىرى تەلەفونعا قادالىپ وتىرۋ عانا. ءبىز ءبىر الەمبىز, جاستار ەكىنشى الەم. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز ۇقپايمىز.
ەندى ۇقپايتىن دا شىعارمىز, دەپ ويلادىم. بۇل جان تۇرشىگەتىن وي ەدى.
قازاننان لوندونعا ۇشىپ بارا جاتىپ اباي شاريعاتتى (زاڭ) ءوتتى, تاريحاتتى (جول) ءوتتى, ماعريفاتتى (اللانى تانۋ) ءوتتى, نەگە اقيقاتتى وتپەدى دەپ ويلادىم. بۇل دا مازاسىز, كوڭىل الاڭداتار, جان قينار سۇراق ەدى. ومار حايام دا, اباي دا اقيقاتتى وتپەدى. ۇلى اقىنداردان اقيقاتتى وتكەن جالعىز دجالالەددين رۋمي عانا ەدى. اقيقاتقا سوپىلىق ارقىلى عانا جەتۋ مۇمكىن. اقيقات بەسىگى – سوپىلىق. ەندى ومار حايام مەن اباي سوپىلىققا نەگە جەتپەدى؟ دەپ قينالا ويلاي باستادىم. جاۋابىن تابا المادىم. باسىم اينالدى.
بىرنەشە مينۋتتان سوڭ, سەمەيدىڭ اۋەجايىنا قونامىز, – دەپ ەسكەرتتى ستيۋاردەسسا.
سەمەيگە
شەشەمە كوڭىل ايتۋعا ءسىبىر ەلىنەن تۇركى تىلدەس – ياكۋت, حاكاس, تۋۆا, ءسىبىر تاتارى, ءسىبىر نوعايى – ءبىر توپ جازۋشى, عالىم دوستارىم ارنايى كەلدى. بۇل توپ ءوز ەلدەرىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى كلاسسيكتەرى, بەلگىلى تۇلعالارى بولاتىن. ولاردىڭ ىشىندە موسكۆانىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىندا مەنىڭ پروزا سەمينارىمدا وقىعان شاكىرتتەرىم دە بار ەدى.
ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا, ابايدى قازاقتىڭ دانىشپانى, كەمەڭگەرى, رۋحاني كوشباسشىسى سانايتىن سانالى سۋرەتكەرلەر بولاتىن.
مەن ولاردى جيدەبايعا, شىڭعىس تاۋىنا باستاپ اپاردىم. ماسكەۋدە وقتىن-وقتىن كەزدەسىپ قالعاندا, جيدەبايعا ءبىزدى شاقىرىڭىز – دەپ قولقالاۋشى ەدى. سول تىلەۋدىڭ جولى شەشەمنىڭ قىرقىن وتكىزگەن سوڭ ءتۇستى.
جيدەبايدىڭ
ىستىقتان سارعايىپ كەتكەن كەڭ قورىعىندا بوي كوتەرگەن اپپاق قوس كۇمبەز ساعىم قۇشاعىندا ەركىن تەڭسەلىپ تۇر ەدى. بيىك كۇمبەزدەر اباي مەن شاھكارىمنىڭ اسىل ەسكەرتكىشى بولاتىن. جانىم سايا تاپپاي جالعىزدىقتان جابىرقاعان كەزىمدە, كۇپتى كوڭىلگە جۇبانىش تابار جەرىم جيدەباي عانا. اباي بابامنىڭ «مىڭمەن جالعىز الىستىم كىنا قويما» – دەپ كۇڭىرەنەتىن تۇسى دا وسى جيدەباي قورىعى بولعان.
الىپ اپپاق كۇمبەزدەر ساعىم قۇشاعىندا تەربەلە تەڭسەلەدى. ىستىق كۇن استىندا جيدەباي قورىعى الىپ مۇحيت, ال قوس اپپاق كۇمبەزدەر سول مۇحيت ۇستىندە ءجۇزىپ كەلە جاتقان الىپ كەمە سياقتى كورىنەدى.
– بىردە-ءبىر حالىق ءوز ەلىندە اقىندارىنا ءدال وسىنداي عاجاپ ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ كورگەن جوق, – دەدى ياكۋتتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى, ويشىلى نيكولاي لوگينوۆ. ءبارى كەلىسكەندەي بولىپ باس يزەستى.
– بۇل عاجاپ كۇمبەز ەسكەرتكىشتىڭ ەكى كەمشىلىگى بار, – دەدىم.
ولار ماعان اڭتارىلا قاراپ قالدى.
– ءبىرىنشى كەمشىلىگى, ۇلى ابايدىڭ قابىرىن سيپاپ ويعا بەرىلىپ وتىرا المايسىڭ. ەكىنشى كەمشىلىگى, ءزاۋلىم ەسكەرتكىشتىڭ استىندا ۇلكەن كىتاپحانا بولۋى كەرەك ەدى. وعان اقشا دا بولىنگەن. وكىنىشكە قاراي, ونى ەل قازاقتارى تۇرعىزا المادى. وسى ەكى وكىنىش مەنىڭ جانىمدى جەيدى, جۇرەگىمدى قاجىتادى, – دەدىم.
مەنىڭ دوستارىم ۇندەگەن جوق. مەنىڭ ويىمدى ولار ءۇنسىز ۇققان. سونان دا مەنىڭ جۇرەگىمدى جارالاعىلارى كەلمەگەن.
سىبىرلىك ادەبيەتشىلەر مۇنداي ەسكەرتكىش دۇنيەدە جوق. اقىنعا دەگەن قۇرمەت وسىنداي-اق بولسا كەرەك دەسكەن.
– اقىنعا كورسەتىلەر ەڭ ۇلكەن قۇرمەت, اقىننىڭ ءسوزىن ساناسىنا جەتكىزىپ, جۇرەگىنەن وتكىزەر وقىرمان تۇلەپ, شىڭدالىپ شىعۋى بولىپ تابىلادى. اقىنىن تانىعان حالىق – كيەلى حالىق. اقىنىن تانىماعان حالىق, كيەسىنەن ايىرىلعان توبىر عانا!
مەنىڭ قوناقتارىم ۇندەگەن جوق. سارعايعان جيدەباي جازىعىنا ولار تاماشالاي قادالا قاراپ قالعان. ال ولاردىڭ جۇرەگىندە تۋعان حالىقتارىنا دەگەن سۇراقتارى ءدۇر كوتەرىلىپ كەتكەنىن مەنىڭ جانىم سەزگەن. ءتۇبىمىز تۇگەسىلگەن, تامىرىمىزعا بالتا تيگەن, جارىقشاق تۇسكەن, قيراعان تۇركى الەمنىڭ شارشاپ-شالدىققان ۇرپاعى جيدەبايداعى ابايدىڭ الىپ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا ءۇنسىز تۇر ەدىك.
ەكى كۇن شىڭعىستاۋدىڭ ىشىنە ەنىپ الىپ ەركىن ارالادىق. شىڭعىسحاننىڭ اسكەرىنەن قالعان مولالارىن كوردىك. تاسقا سالىنعان كونە سۋرەتتەردى تاماشالادىق. كەڭ جازىقتا, كىمدەر اكەلگەنى بەلگىسىز, الىپ تاستار كوزگە ۇرادى. شاھكارىم بابامنىڭ سايات قوراسىنان جارتى بۇرىشى عانا قالعان ءۇي ورنىن كورسەتتىم. وتىز جىل بويى سۇيەگى قۇرعاق قۇدىقتا قالعان, الپىس جىل بويى ەڭبەكتەرى تۋعان ادەبيەتىنەن الاستاتىلعان, ۇلى اقىن, تەرەڭ ويشىل ادامنىڭ جيىرما جىل وڭاشادا كۇن كەشكەن, تۇرعان, ەڭبەك جاساعان ءۇيىن قايتا كوتەرىپ, قالپىنا كەلتىرۋدى ويىنا الماعان توبىقتىلارعا ىزام كەلەتىن. توبىقتىنىڭ ۇلكەندەرىنە دە ايتتىم, جاستارىنىڭ ەستەرىنە دە سالدىم, ەشقايسىسى قوزعالمادى. «اباي قور ەلدە تۋىپ, قور ەلدە ءولدى» – دەپ قاپا شەككەن شاھكارىم ءوزىنىڭ دە قور ەلدە تۋىپ, قور ەلدە ولەتىنىن بىلمەدى. بىلسە دە جۇرتىن جاماندىققا قيماعان بولار. ەلىنىڭ جانىن قيناعىسى كەلمەگەن بولار. ورىستىڭ قۇلدىعىندا, بەلسەندى ەسۋاس قازاقتاردىڭ قورشاۋىندا قالعان ەستى ادام نە ايتپاق؟ اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان حالقىنا پانا بولا الماي قان جۇتقان اسىل اقىن كىمگە شاعىنباق؟!.
ابايدىڭ 100 جىلدىعىن, 125 جىلدىعىن, 150 جىلدىعىن, ەندى مىنە 175 جىلدىعىن تويلاماقپىز. الايدا ءجۇز جىل بويى قازاق ۇلى اقىننىڭ اتا-باباسىنىڭ باسىنا بارىپ ءمىناجات ەتپەپتى. ابايدىڭ اتاسى وسكەنباي دا, اكەسى دەشتى-قىپشاقتىڭ اعا سۇلتانى بولعان قۇنانباي دا, بالالارى دا ءبورلى قورىعىندا جاتىر. قازاق ەلىنىڭ باسشىلارى, سەمەيدىڭ ەل ۇستاعان اتقامىنەرلەرى توبىقتىنىڭ پانتەونىنا بارىپ قۇران وقىماپتى. وسىدان كەيىن ءبىز قالاي ەل بولامىز؟ قالاي حالىق بولىپ جارىتامىز؟ وكسىگەن وكىنىشتەن ولەردەي بولىپ ازا تارتقاننان باسقا ءبىزدىڭ قولدان نە كەلەدى؟.. تۇك تە كەلمەيدى... بويىنا قاسيەت قونعان ويلى ادامدار ايتۋداي ايتتى, ەل باسىلارى ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى دە, ءوزىمىزدى دە نە قىلسىن؟..
جان قيناعان قاپالى ويلارىممەن, قاسىما ەرتكەن دوستارىممەن بولىسكەم جوق.
شەرمەندە بولعان تۇركى ۇرپاعىنىڭ ءبىر توپ وكىلى شىڭعىستاۋدىڭ شىڭىنا شىعىپ تۇرسا دا كوز جاسىنا ەرىك بەرمەدى, ىشتەن تىنىپ سابىر ساقتادى.
اباي بەيىتى
اتام, ماعان بىردە, سەن دايىندال, مەنىمەن بىرگە جيدەبايعا باراسىڭ, دەدى.
– ءسىز اۋىرىپ ءجۇرسىز عوي, – دەدىم.
– يادرولىق سىناقتار ءبىزدىڭ تۇبىمىزگە جەتتى... – دەپ بوگەلىپ بارىپ, – اباي اتامنىڭ باسىنا بارىپ تۇنەپ قايتقىم كەلەدى. وسى سەن نەشەگە كەلدىڭ؟..
– وسى كۇزدە ون ۇشكە تولامىن.
– ون ۇشتە وتاۋ يەسى دەيدى قازاق. سەن ەندى ۇلكەن جىگىت بولدىڭ. مەنىمەن بىرگە ءجۇر.
– ماشينامەن بارامىز با؟..
– جۇرەگىمدى تۋلاتقان ويلارىمدى اباي اتاما ايتپاقپىن. بۇ كۇنى كوڭىلدى كۇمبىرلەتكەن مۇڭىڭدى بولىسەر بۇ اۋىلدا ادام دا قالمادى. اتوم بومباسى قاتارىمدى قاۋساتىپ, جالماپ ءبىتتى. كوك اتىمدى جەگىپ, اربامەن بارامىز.
ەكى كۇننەن سوڭ قاراۋىلدان جيدەبايعا اربامەن ءجۇرىپ كەتتىك. كەشكە قاراي جيدەبايعا جەتتىك. جول بويى اتام ءتىل قاتقان جوق. ءوز ويىمەن ءوزى بولدى. مەن دە اتامنىڭ مازاسىن المادىم.
اباي اتامىزدىڭ ءتورت قۇلاقتى بەيىتىنە جەتىپ توقتادىق. اتام كوك اتقا شىدەر سالىپ قويا بەردى. ءوزى بەيىتتىڭ ىشىنە ەنىپ, قاتقىل توپىراقتى الاقانىمەن ۇزاق سيپالاپ وتىردى. مەن دە اتامنىڭ تىزەسىن باسىپ, قاسىنا جايعاستىم. اتام ءبىر ۋىس توپىراقتى الاقان اراسىندا ۋقالاپ ءۇنسىز قالعان. ءبىز سولاي ۇزاق وتىردىق. ونان سوڭ اتام ناماز وقىدى. ۇزاق وقىدى. سالدەن سوڭ وڭ قاباتتان شولپان جۇلدىز كورىندى, سوندا عانا اتام ماعان بۇرىلماستان:
– وت جاق. شاۋگىم قوي. جولعا العان تاماقتى ىڭعايلا. بار, بارا بەر. مەنى اباي اتاممەن جالعىز قالدىر, – دەدى.
ءوزى سول مالداس قۇرعان قالپى قوزعالعان جوق. قايتا-قايتا مولانىڭ قاتقىل سالقىن تارتقان توپىراعىن سيپالاۋىن توقتاتپادى.
مەن قاراڭعىدا تۇرتپەكتەپ ءجۇرىپ وت جاقتىم. موسىعا شاۋگىم قويدىم. ءتورت قۇلاقتى بەيىتتەر ءتۇن ىشىندە ۇرەي شاقىرىپ تۇر ەدى. مەن اربانىڭ ۇستىنە داستارقان جايىپ, جولعا الىپ شاققان باۋىرساق پەن ەتتى قويدىم. اتامنىڭ وتكىر پىشاعى اي استىندا جارقىراپ كورىندى. شاي بۇرقىراپ قايناعان كەزدە, بەيىتتەن اتام شىقتى. قولىنا سۋ قۇيدىم. ونان سوڭ اتام ەت تۋرادى.
– سەن وتقا قۇرعاق تالدار تاستا.
قۇرعاق تالدار لەزدە وت الىپ, ماڭىمىزدى جارىق نۇرعا بولەدى.
ءبىز قاپ-قارا اسپان استىندا كەشكى اسقا وتىردىق. قالىڭ شوعىر بۇلتتار تولىق ايدى قايتا-قايتا بۇركەپ جاۋىپ تاستاپ وتىردى.
اتام ءۇن-ءتۇنسىز ءوز ويىمەن ءوزى بولىپ كەتكەن. ازدان سوڭ بۇلتتار ىدىراپ, جارىق ايدىڭ مۇنار ساۋلەسى قاراڭعى دالاعا وزگەشە ءوڭ بەردى. ال مەنىڭ كوزىم جۇمىلىپ بارا جاتىر ەدى.
تاڭمەن تالاسا تۇرعان كەزىمدە اتامدى كورە المادىم. ال وت جانىپ, شاۋگىم شۋىلداپ قايناپ جاتقان.
ءتورت قۇلاقتى بەيىتتەردىڭ ىشىنەن اتام كورىندى. قولىن ارتىنا قويىپ اقىرىن قوزعالادى. ومىردەن وتكەن ادامداردىڭ باسىنا بارىپ ناماز وقىپ شىققانىن ءتۇسىندىم.
تاڭعى اس ۇستىندە اتام ماعان تۇستەي قاراپ الىپ:
– بۇل جەردە اباي اتامىزبەن بىرگە اجەسى, انالارى جاتىر. قاسيەتتى ادامدار ەدى عوي, نەسىن ايتاسىڭ!.. – دەپ بوگەلدى. – سولارمەن ارنايى قوشتاسۋعا كەلدىم. اباي اتاڭا ۇكىمەت ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتپاق. ول ەسكەرتكىشتى ورناتسا, قابىرى تاستىڭ استىندا قالادى. ال ءبىز قايتىپ ابايدىڭ قابىرىنىڭ توپىراعىن سيپاي المايمىز. بۇل كۇنا بولادى. ماعان ءتورت قۇلاقتى بەيىت كوتەرىڭدەر. قابىرىمدى تاسپەن جاۋىپ تاستاپ جۇرمەڭدەر. ءبىلدىڭ بە؟
– ءبىلدىم اتا.
– قابىرىمنىڭ توپىراعىن سيپاۋعا كەلىپ-كەتىپ ءجۇر. مەن سەنى و دۇنيەدە دە كورىپ تۇرامىن. سەنەمىسىڭ ماعان؟!.
– سەنەمىن اتا.
اباي اتامىزدىڭ قابىرىن سيپاپ وتىرىپ, اباي اتام شىنىندا دا اتام ەكەۋمىزدى كورىپ تۇر ما, دەپ شوشىنا ويلاعانىم ەسىمدە.
سول جىلى قىستا اتام ومىردەن ءوتتى. جان ادامعا ءتىل قاتقان جوق. سويلەۋگە شاماسى جەتپەي, ءبىر جۇتىم سۋدى جۇتا الماي قاتتى قينالعان. جاستىق استىنان ازەر قينالا الىپ شىققان ۇلكەن قولجازبانى ماعان بەردى.
– ءوزىڭ ساقتا, – دەدى. – ەشكىمگە كورسەتپە. كەزى كەلەدى بۇل قولجازبانى سول كەزدە ەستى ادامنىڭ بىرىنە كورسەتەرسىڭ. مەن جيناعان كونە كىتاپتار مەن قۇراندى دا كوزىڭنەن تاسا قىلما. كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ باق. قولجازبا شاھكارىم قاجىنىڭ ولەڭدەرى ەدى. ال تارامىس ساۋساقتارى قولىمدى ايالاي سيپاي بەرگەنىن مەن ءالى سەزەمىن.
سەمەيگە
تامىزدىڭ ورتاسىندا قايتا سوقتىم. مەملەكەتتىك كوميسسياعا ايتقان وي-پىكىرىمدى تاعى ءبىر قاداعالاپ, وي تولعامىمدى تاعى ءبىر تەكسەرگىم كەلگەن. بۇل سەمەي, مەن تۋعان, جاستىق شاعىم, ازاماتتىق تانىمىم, العاشقى ەڭبەك جولىم, العاشقى اڭگىمەلەرىم دۇنيەگە كەلگەن ىستىق, كيەلى ۇيا.
ال بۇگىنگى سەمەي بولەك ورتا. بار بايلىعىنان ايىرىلعان, كەلىستى كەلبەتىن جوعالتقان, بويىنا بىتكەن اسىلىن ۇرلاتقان جۇدەۋ قالاشىق قانا. ءبارىن ۇرلاتسا دا جانى مەن رۋحىن ۇرلاتپاعان قايسار ەل. جاقسىعا تابىنباعان, جامانعا جالىنباعان قاسقىر جۇرەكتى حالىق. اۋەجايدىڭ قارسى الدىندا تابلويدقا بوياۋمەن سالىنعان ءۇش بەينە كورىنەدى. ولار قازاقتىڭ ءسوز ونەرىنىڭ كوسەمدەرى اباي, شاھكارىم, مۇحتار. ءۇش الىپ تۇلعا. ۇشەۋى دە تەكتىلەر تۇقىمىنان. سول ۇشەۋى ەش جانعا ءىشىن بەرمەي, سىر اشپاي, تابلويدتان سىزگە سابىرلى كەيىپپەن تۋرا قارايدى. مەن ولارعا تۋرا قاراۋعا ءداتىم شىداماي, كوزىمدى تومەن سالىپ كەتتىم.
قالانىڭ ورتاسىنداعى ۇيىمە كەلدىم. وسىدان ءدال ەكى جارىم اي بۇرىن وسى ۇيدەن و دۇنيەگە انامدى اتتاندىرعام. تاناداي تىنىشتىق تۇنعان ۇلكەن پاتەردە مەن جالعىزبىن. بۇل پاتەرگە اكەم دە, انام دا, ءۇش ءىنىم مەن جالعىز قارىنداسىم دا قايتىپ ورالمايدى. ولار كەلمەسكە كەتىپ, مەنى جالعىزدىق اتتى زىنداندا قالدىرعان. توردە اكەم سالدىرعان اباي بابامنىڭ پورترەتى ءىلۋلى تۇر. ءدال وسى پاتەردە اباي دا جالعىز ەدى.
كىتاپ سورەلەرىنىڭ ەڭ جوعارىسىندا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنان مارقۇم مولدابەرگەن اتام جيعان كونە كىتاپتار كورىنەدى. قۇران دا سوندا, شاعاتاي, اراب, تۇرىك تىلىندەگى, توتە جازۋداعى, لاتىن قارپىمەن باسىلعان الاش ارىستارىنىڭ كىتاپتارى قول جەتپەيتىن بيىكتە جايعاسىپتى. ەندى ول كىتاپتاردى اقتاراتىن بۇل پاتەردە مەنەن باسقا جان جوق.
«كوكىرەكتە ساۋلە جوق, كوڭىلدە سەنىم جوق. قۇر كوزبەن كورگەن ءبىزدىڭ حايۋان مالدان نەمىز ارتىق» (جەتىنشى ءسوز) دەپ اباي بابامىزدىڭ قينالعانى قايدا؟
بيلىك تاقتا, حالىق تاقىردا جايعاسقان ارسىز زامان. ار-ۇجداندى ادامزاتتىڭ دارعا اسقانىنا تالاي زامان ءوتتى. بۇگىنگى ادامدار ار-ۇجدانسىز-اق ءومىر سۇرۋدە.
ءابىش كەكىلباەۆپەن نۇر-سۇلتانداعى ۇيىندە كەزدەسكەنىمىزدە اباي تۋرالى سىر بولىسكەنبىز. ءار ءسوزىن ويلانىپ, سالماقتاپ بارىپ سويلەيتىن ابەكەڭ:
– اباي ومىردەن وتكەلى ءجۇز جىلدان استى. ال بىزدەر, ابايداي عۇلامانىڭ جازعاندارىن ۇعىپ, ايتقاندارىن جانىمىزعا جەتكىزىپ كورمەپپىز. ابايدىڭ «قور ەلدە تۋىپ, قورلىقپەن ولگەنىن» ءوز اتاڭ شاھكارىم قاجى دا كوز جاسى كول بولىپ ايتقانى قايدا؟..
– قيماس جاندى قيناپ ولتىردىك قوي, ابەكە. اباي اتام ون ءبىرىنشى سوزىندە «...انتتىڭ, سەرتتىڭ, ادالدىقتىڭ, ۇياتتىڭ ءبىر توقتاۋسىز كەتكەنى مە؟» دەپ جۇرتىنا اياۋسىز سۇراق قويعان. ەسەرسوق جاۋلارى وسى ءسوزى ءۇشىن دە ابايدى كەشىرمەگەن. وزدەرى ولگەنشە ابايدى تابالاۋلارىن ءبىر توقتاتپاعان. وزدەرى ولگەن سوڭ, ولاردىڭ سويىلىن ۇرپاقتارى كوتەرگەن.
ابەكەڭ ۇندەگەن جوق. ءوز ويىمەن ءوزى بولىپ, جالعىزدىق قويناۋىنا ءتۇسىپ جۇرە بەرگەن. الدەن سوڭ عانا بارىپ اقىرىن سويلەپ كەتتى.
– روللان, ابايدىڭ «زامان اقىر جاستارى» دەگەن ۇلكەن ءبىر تومدىق ادەمى, كەلىستى كىتابىن ماعان قاداعالاپ وقۋىمدى سۇراپ بەرگەنسىڭ. مەن مۇقيات وقىپ شىقتىم. كەيبىر سوزدەرىن جوندەگەن بولدىم. ءوزىڭ كور. دۇرىس دەسەڭ قابىلدا. كەلىسپەسەڭ قابىلداما. تەكستولوگيا دەگەن ۇلكەن عىلىم.
– اقىننىڭ كىتابىنىڭ تەكستولوگياسىن اقىن قاراعان دۇرىس, – دەدىم.
– بۇل سوزىڭدە جان بار. بىراق, اقىن عالىم ەمەس. ابايدىڭ ءبىر تومدىعىن ءوزىڭ شىعاردىڭ, ءوزىڭ قايتادان قولىڭا قارىنداش الىپ قاراپ شىق. دۇرىس-اۋ دەگەن كەزىڭدە جاقسى جىگىتتەرىڭە وقۋعا بەر. كوڭىلگە قاراماي شىندىققا جۇگىنىڭدەر دە. بۇل ابايدىڭ تەكستى عوي. سەندەردەن كەيىن ەشكىم قارامايدى. قاراسا بۇلدىرەدى. قازاقتىڭ سوزدىگىن دۇرىستاپ جاساي الماعان قازاقتان نە سۇرايسىڭ؟ وسىنىڭ ءبارى ەلدىڭ كوڭىلىنە قاراعانىمىزدىڭ كەسىرى. «قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم» دەگەن ابايدىڭ ءسوزى باسىمىزعا كەلدى دە تاس-تالقانىمىزدى شىعارعانىن ەندى عانا تۇسىندىك. كەش تۇسىندىك. اللانىڭ جازىمىنا نە ىستەيمىز؟..
– ابەكە, اسقار ەگەۋباەۆ تۇزەپ, مەن سوڭىنان تاعى ءبىر قاراپ سۇرىپتاعان تەكستەر مەندە بار. سونى دا قايتا قارايمىن.
– جەرىنە جەتكىزە قارا. بار اقىلىڭ مەن قۋاتىڭدى اباي اتاڭنىڭ ولەڭدەرىنە سال.
– قارا سوزىنە دە سالماقپىن. رەداكتسيا كەرەك ەتەتىن تۇستارى بارشىلىق. ۇلى اباي پوەزيا تاعىنان تابىتقا قۇلايتىنداردان ەمەس.
– دۇرىس ايتاسىڭ. بۇل ءسوزىڭ ويعا قوندى.
– جولىڭ بولسىن, روللان. قۇداي قولداسىن سەنى. اۋليە اتاڭ جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن!.. – دەپ ءابىش اعام ماعان باتا بەرگەنى ءالى ەسىمدە.
قادىرلى ابەكەڭ كوپ ۇزاماي قايتىس بولدى.
قاراڭعى ءتۇستى. بولمەدە شام جاققام جوق. سول قاراڭعى بولمەدە ءوزىم ءۇش تىلدە شىعارعان اباي بابامنىڭ «ادام دەگەن داڭقىم بار» كىتابىن كەۋدەمە باسىپ, ءۇنسىز وتىرا بەردىم.
دەشتى-قىپشاقتىڭ جۇرەگى دە, جانى دا, رۋحى دا, تۋى دا – اقىن اباي. ابايدىڭ ءسوزى جۇرەكتەن جۇرەككە جەتەدى.
ابايدىڭ ءسوزى مەن ويى بىزگە سونىسىمەن قىمبات. ابايدىڭ اڭساي ارمانداعانى حالقىنىڭ باقىتى بولدى. سول بولاشاقتان توسقان باقىتقا, قازاق ەڭبەكپەن, رۋحاني تولىسۋمەن عانا جەتەتىنىن اباي ءبىلدى.
ون توعىزىنشى عاسىردا اباي بابام جالعىز ەدى.
ءححى عاسىردا ەستى قازاقتار دا, جالعىزدىق اتتى قۇدىقتا جانتالاسۋدا.
قاراڭعى بولمەدە ەستى جالعىزداردىڭ دا يت قۇرلى باعاسىن بولدىرماي, تىعىرىققا تىرەگەن قايران دا, قايران زامان-اي!.. دەپ بويىنان تەگەۋرىندى تىرەك تابا الماي الاسۇرعان –
روللان سەيسەنباەۆ
