ادەبيەت • 22 تامىز، 2019

بايسال تارتقان بالالار ولەڭى

107 رەت كورسەتىلدى

تالانتتى قازاق اقىندارىنىڭ اۋدارماسى ارقىلى ولەڭدەرىمەن جاستاي تانىسىپ، ورىس بالالار پوەزياسىن كورنەي چۋكوۆسكي مەن سامۋيل مارشاكتان باس­تاپ جۇرگەنىمىزدە، رەسەي ادەبيەتى ورىس بالالار پوەزياسىن ءتورت عاسىرلىق تاريحقا اپارىپ تىرەپ، ەل ادەبيەتىنىڭ ماقتانىشى ەتىپ كورسەتىپ جاتىر.

وسىندايدا «قازاق ادەبيەتىندە با­لالارعا ارنالعان ولەڭدى ءبىرىنشى بولىپ كىم جازدى ەكەن؟» دەگەن سۇراقتىڭ قىلاڭ بەر­گەنى بار. بۇگىندە ءبىز 5 جاسىندا مۋزىكا جازىپ، كونتسەرت بەرەتىن، اعىل-تەگىل ولەڭ شىعارىپ، ماتەماتيكالىق كۇردەلى ەسەپ­تەردى شەمىشكەشە شاعاتىن، ەرەسەكتەر سەكىلدى ەلجىرەتىپ ءان سالىپ، اۋادا قا­لىقتاپ بيلەيتىن بۋىنسىز بالالار تۋرالى جاڭالىقتاردى كوپ ەستىپ، كوپ بىلەمىز. بىراق بەسىكتەن بەلى جاڭا شىققان بالاعا كەرە­گى بۇل ەمەس، ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ەر­تەگى تىڭداپ، ولەڭ، جۇمباق، جاڭىلتپاش جات­تاپ ءوسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى پسي­حولوگتار دا، اقىندار دا ءجيى ەسكەرتىپ جا­تادى. سەبەبى بەلگىلى، ولەڭدە اۋەن، ىرعاق، ماعىنا بار، ەندەشە ول – تاربيە، ءتىل ۇستارتۋ قۇرالى، بەيسانالى تۇردە ما­دە­نيەت قالىپتاستىراتىن، ادەمىلىككە باۋ­ليتىن اۋىزشا ۇيرەتىلەتىن العاشقى ء«ارىپسىز الىپپە». بالاباقشا مەن باستاۋىش سىنىپتاردىڭ ەڭ كوپ پايدالاناتىنى – بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر، ەندەشە ونىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيى تومەن بولسا، تار­بيە دە تومەن بولادى دەگەن ءسوز.

تاڭدايى تاق-تاق ەتىپ تاقپاق ايتىپ تۇر­عان بالانىڭ ءوزى دە، ءتىلى دە ءتاتتى. تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى تيەدى. بالانىڭ تانىمىن، وزىنە لايىق الەمىن، وي-ساناسىن، ءتىلىن جەتىلدىرۋدە اتا-انا ءۇشىن ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ توگىلىپ تۇسكەن ءتورت شۋماقتى تاقپاقتان اسقان كومەكشى قۇرال جوق.

بايقاعانىمىز، قازىر بالالارعا ارنالىپ جازىلعان ولەڭدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتىلى اۋىر، ءبىر-بىرىنە كۇشتەپ اكەپ تىركەپ، قول­دان قۇراستىرعان ءسوز قابىلداۋعا تىم قيىن، سانا ەلەگىنە سالعاندا جىمداسىپ، جۇ­تىلىپ كەتەتىندەي جۇتىنىپ تۇرعان وي جوق. بالالاردىڭ قىلىعىنا ساي ازىلمەن، وينا­قى جازىلعان ولەڭدەردەن گورى، با­يىپ­تىلىق باسىم. سالماقتى كىسىگە ار­نال­عانداي تىم ساليقالى سويلەيدى كەي تاق­پاقتار. وقىعان سايىن قاباعىڭ جازىلىپ جادىراي تۇسكەننىڭ ورنىنا كۇردەلى وي­دى ويىن بالاسى تۇسىنبەي قالا ما دەگەن قور­قىنىشپەن تۇيىلە ءتۇسىپ تىڭدايسىڭ. قازاق بالالار پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىل­دەرى ساپارعالي بەگالين، مۇزافار الىم­باەۆ، ءادىباي تابىلديەۆ، مۇباراك جامان­بالينوۆ، قاستەك بايانباەۆ، سۇلتان قاليەۆ، قارجاۋباي وماروۆ، وتەپبەرگەن اقىپبەكوۆ، بەيسەباي كىرىسباەۆ، بولات ۇسەنباەۆ، بالتاباي ءادىلوۆ سىندى 1960 پەن 80-جىلداردىڭ ىشىندە تانىلىپ، كىش­كەنتاي بالدىرعانداردىڭ جۇرەگىنە جول تابا بىلگەن وسى ءبىر اقىنداردىڭ شوعىرى بولماسا، كەيىنگى جىلدارى بالالار اۋىلىنا ات باسىن بۇرىپ، قاتارىن تولىق­تىرىپ، قالام تارتىپ جۇرگەن اقىن­دار نەكەن-ساياق. ءبىر قۋانارلىعى، بۇل مىن­دەتتى قازىر بالالار باسىلىمدارىندا بال­دىرعاندارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن جۋر­ناليستەردىڭ ءوزى اتقارىپ وتىر. ات توبەلىندەي ازعانتاي اۆتوردىڭ اتى-ءجونىن جازۋشىلار وداعىنىڭ جىلدىق ەسەپ بەرۋ بايانداماسىنان ەستىپ قالاتىنىمىز بولماسا، ولاردىڭ ءوزى دە بىلايعى جۇرتتىڭ ال­دىنا بەلسەنىپ شىعا بەرمەيدى. سول سە­بەپتى بالالار باسىلىمدارىندا جۇيەلى جا­ريالانىپ جۇرگەن جۇيرىكتەردىڭ شى­عار­مالارىن وقىپ، كوڭىل قۋانتىپ جات­قاندار سيرەك. ولاردىڭ ولەڭدەرىنىڭ جەكە جيناق بولىپ باسىلىپ شىعۋىنا جان­­­­­اشىرلىق تانىتىپ، شەت تىلىنە اۋدارىلىپ، كەرەقارىس انتولوگياعا ەنۋىنە قام­قورلىق كور­سەتۋگە مۇددەلى مەكەمەلەر كەرى­سىنشە، جىلى جاۋىپ قويىپ وتىرعانى وكىنىشتى.

پوەزيا پاتشالىعىن باعىندىرۋعا كەلە­تىن اقىن جوق ەمەس، اقىن كوپ. بى­راق ولار نەگە ەكەنى بەلگىسىز، بالالار تاقى­رىبىن مىسە تۇتقان ەمەس. بۇگىنگى بالالار ءالى كۇنگە دەيىن جوعارىدا اتالعان اقىن­دار­دىڭ ولەڭدەرىن وقىپ، جاتتاپ كە­لەدى. «بۇرىن بالالار اقىنى كوپ ەدى، قا­زىر نەگە از؟» دەگەن ساۋالدى بالالار اقىن­دارىنىڭ اتاسى مۇزافار الىمباەۆقا كوزى تىرىسىندە قويعانىمىزدا: «راس، بۇرىن بالالار اقىنى كوپ بولاتىن. نەگە؟ مۇنىڭ سە­بەبى بىلاي. بالالار اقىنى از دەگەن ما­سەلە بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. ول زاماندا دا از ەدى. بىراق بالالار ادە­بيەتىن، سونىڭ ىشىندە بالالار پوەزياسىن كو­تەرۋ ماسەلەسى قويىلدى دا، بالالار اقى­نىن ىنتالاندىرۋ، كوتەرمەلەۋ جاعى قا­تاڭ قولعا الىندى. وعان تولەنەتىن قا­لاماقى ەرەسەكتەرگە جازاتىن اقىندارعا قا­راعاندا ەكى-ءۇش ەسە كوپ تولەنەتىن بولدى. مىنە، وسى كەزدە بۇكىل اقىندار بايسال­دى تاقىرىپتارىن ءبىر شەتكە ىسىرىپ قويدى دا، جاپپاي بالالارعا ارناپ ولەڭ جازا باستادى. قالاماقىنىڭ كوپ تو­لەنگەنى سونشالىق، ءتىپتى قالتامداعى بۇرقىراعان اقشانى سانامايتىنمىن دا» دەگەنى بار-تىن.

ماسەلە قايدا! الايدا كەيبىر اقىن­دار بولماسا، قازىر سول اقىنداردىڭ كوپشى­لىگىنىڭ ولەڭدەرى مازمۇن جاعىنان ەسكىردى. تانىمى دا بولەك، قىزىعى دا باسقا، سيقىر مەن تاماشانىڭ ءبارىن تەحنولوگيادان ىز­دەگەن قازىرگى بالانىڭ قۋانىشىن، وزىنە لايىق رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا ال­مايدى.

بالالار ولەڭدەرىندە ەسكەرىلمەي جۇر­گەن تاعى ءبىر جايت – ءوسىپ كەلە جاتقان بالا­نىڭ ۇلتجاندى بولىپ جەتىلۋىنە ول­شەۋ­سىز كومەگى تيەتىن، ۇلتتىق تانىمنىڭ ىر­گەتاسىن قالايتىن ەتنوگرافيالىق، فول­كلورلىق ۇعىمداردى ولەڭگە پايدالا­نۋ جاعى ۇمىت قالىپ بارادى. مىسالى، «قۋىر-قۋىر، قۋىرماش»، بەسىك جىرى، «باس بارماق، بالان ۇيرەك» دەپ باستالا­تىن قازاقشا ساناماق سەكىلدى تازا ۇلت­تىق تانىمنان تامىرلانىپ شىققان ولەڭ­دەر بۇگىندە جەتىسپەيدى-اق. بالالارعا ار­نالعان كەز كەلگەن ۇلتتىق ءداستۇر ناۋرىز، تاۋەل­سىزدىك كۇنى سياقتى ءبىردى-ەكىلى مەرەكەلەردە تەاترلاندىرىلعان كورىنىستە وتەدى. ءبىر كۇندىك شابىلىس، ءبىر كۇندىك شار­شاۋ. ال بالالاردىڭ قۇلاعىنا ابدەن ءسىڭىپ، كۇن سايىن وي-ساناسىندا جاڭعىرىپ تۇ­راتىن، ولەڭنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن ناعىز باس­تاۋ-بۇلاق رەتىندە قارامايتىندىقتان، اقىندار بۇل اۋىلعا اياقتارىن اتتاپ باسپايدى.

ءبىرتالاي جىل بۇرىن قالالىق اكىمدىك مەك­تەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا ار­نال­عان شىعارمالارعا بايقاۋ جاريا­لادى. بالالارعا ارنالعان دۇنيەنىڭ از­دىعىن بىلگەننەن، جوقتىقتىڭ سالدارى­نان جاسالعان قادام بولاتىن بۇل. بال­دىرعاندارعا كۇردەلى ويدىڭ كەرەگى جوق. باستى نارسە – بالالارعا تاقۇل-تۇقىل ءتىل ۇيرەتۋ، تانىمدىق نارسەنى ءبىلدىرۋ. ءتىپ­تى جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ تا ادە­بيەتتەگى جولىن العاش بالالارعا ارناپ ولەڭ جازۋدان باستاعان ەدى. ولارداعى يۋمور قانداي ەدى؟! بالدىرعانداردىڭ بو­يىنا يۋموردى ەرتە باستان ەگۋ قاجەت. وسى يۋمور جەتىسپەگەندىكتەن دە، جۇرەكتى اۋىرت­پايتىن، جانىن تىرنامايتىن ءازىل-قالجىڭ ايتا بىلمەيتىندىكتەن دە ادامدار ءبىر-بىرىنە جاۋىعىپ قاراۋدى ۇدەتىپ كەلە جاتقانداي. كىناسىز كۇلكى تۇرعان جەردە زيانكەستىك بولا ما؟ كىناسىز كۇلكى ادامعا دەگەن قۇرمەتتى تۋعىزادى. وقۋلىق قۇراستىرۋشىلار دا ەڭ كىشكەنتاي وقىرمانعا وسىنداي ولەڭ كەرەگىن ەسكەرە بەرمەيدى.

شىعارماشىلىق جولىن بالالار ادە­بيەتىنەن باستاسا دا، جۇرە كەلە ەرەسەكتەر تاقىرىبىنا اۋىسىپ كەتىپ جاتۋ سەبەبى، قالام­گەرلەرگە دۇرىس كوڭىل بولىنبەۋدەن. «تاق­پاقشىلار» دەپ قانا قارايتىن كوز­قاراستان ارىلىپ، كوتەرمەلەۋ جاعىن ۇمىت قالدىرماسا، وزىنشە ءبىر شوعىردىڭ قالىپ­تاسۋىنا ەش كەدەرگى جوق. بالالاردى ەڭ العاش ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ناق وسى تاقپاقشىلار اراسىندا ءتيىستى ورىندار تاراپىنان جىل سايىن بايقاۋ جا­ريالانىپ، قولداۋ كورسەتىلىپ، دەمەۋ جاسالىپ وتىرماسا، تاقىرىپ بويىنشا جىرلاتىپ، جارىستىرماسا، بۇگىنگى بالا­نىڭ الەمىنە ەركىن بويلاي الاتىن جاڭا ەسىمدەردىڭ جارقىراپ شىقپاسى انىق.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەكى وڭىردە اۋا ساپاسى ناشارلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:36

جەڭىسكە جەتكىزگەن «جۇمىر قىلىش»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:18

«ناۋرىز-فيلوسوفيا» ناقىشتارى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:17

رەيتينگتە جوعارىلادى

سپورت • بۇگىن، 08:15

شەشۋشى كەزەڭ باستالادى

سپورت • بۇگىن، 08:14

كارانتين قۇرساۋى سوگىلە باستادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

زالال كولەمى – 1 ملرد تەڭگە

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:08

ۇلاننان شىققان ۇلاعات يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:00

قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى

تەاتر • بۇگىن، 07:56

كوكسەرەك-عۇمىر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

تەكتى تەرمەشى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:53

ءبىر مىڭ ءتۇپ تال ەگىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:44

ۇقساس جاڭالىقتار