بار قازاقتىڭ باسىن قوساتىن جازۋ
جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:57
ەلباسىنىڭ قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى العا قويعان اسقاق تا اۋقىمدى ماقساتىنىڭ جۇزەگە اسۋى انىق. بۇعان قازاقستاننىڭ الەۋەتى دە, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى دە تولىق جەتەدى. جولداۋدا مۇنىڭ ءبارى جان-جاقتى تالدانىپ كورسەتىلگەن. ەندى وسى ۇلكەن ءمىندەتتى بۇكىل حالقىمىز ايقىن جوسپار, ناقتى ىسپەن قولعا الۋعا ءتيىس.
جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:57
ەلباسىنىڭ قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى العا قويعان اسقاق تا اۋقىمدى ماقساتىنىڭ جۇزەگە اسۋى انىق. بۇعان قازاقستاننىڭ الەۋەتى دە, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى دە تولىق جەتەدى. جولداۋدا مۇنىڭ ءبارى جان-جاقتى تالدانىپ كورسەتىلگەن. ەندى وسى ۇلكەن ءمىندەتتى بۇكىل حالقىمىز ايقىن جوسپار, ناقتى ىسپەن قولعا الۋعا ءتيىس.
بۇل يگى ىستەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى دا شەت قالمايدى. ەلباسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى قولعا العان ءىس-شارالارىنا قاۋىمداستىق ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءتيىس.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى شەتەلدەگى 5 ملن. قازاق دياسپوراسى مەن قازاقستاننىڭ اراسىن جالعاستىراتىن ەلىمىزدەگى ءبىردەن ءبىر قوعامدىق ۇيىم. سوعان وراي, قاۋىمداستىق قازاقستاندا قولعا الىنعان ماڭىزدى جۇمىستاردى شەتەلدەگى اعايىندارعا دەر كەزىندە جەتكىزىپ, ناسيحاتتاپ وتىرۋعا ءتيىس.
«قازاقستان – 2050» ستراتەگياسىنا شەتەلدەگى اعايىندار دا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ويتكەنى, شەتەلدەگى قازاقتار – قاي ەلدە تۇرسا دا قازاق حالقىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. ياعني, قازاق حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا بايلانىستى قولعا الىنعان كەز كەلگەن ءىس-شارا ولارعا دا تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان دا, شەتەلدەگى قازاقتار ەلباسى قولعا العان ءاربىر يگىلىكتى باستاماعا وزدەرى دە ۇلەس قوسۋدى ارماندايدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلباسىنىڭ «2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋىمىز كەرەك. بۇل ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە» دەپ اتاپ كورسەتۋى شەتەل قازاقتارى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى بولىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا, شەتەل قازاقتارى ءۇشىن بۇل كوپتەن كۇتكەن قۋانىشتى جاڭالىق ەدى.
شەتەلدىك اعايىندار قازاقستاننىڭ لاتىن جازۋىنا كوشۋىنە ەرەكشە ىنتالى, بۇل جونىندە قولعا الىناتىن ءىس-شارالارعا ارقاشان دا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا دايىن. سوندىقتان دا ستراتەگيانىڭ لاتىن جازۋىنا كوشۋ جونىندەگى جۇمىستارى قولعا الىنعاندا وعان شەتەل قازاقتارىن دا قاتىستىرۋ ۇمىت قالماعانى دۇرىس.
بۇگىنگى تاڭدا لاتىن جازۋى جەر ءجۇزىندەگى بارلىق قازاقتىڭ باسىن قوساتىن, ولاردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرىپ, انا ءتىلىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە ءوسىپ-وركەندەي بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ نەگىزگى جازۋ بولىپ وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ەندى وسى جونىندە قىسقاشا ايتا كەتەيىك. قازاق حالقى سوناۋ XIX عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن تۇگەلدەي ءبىر تىلدە سويلەپ, ءبىر سالت-ءداستۇردى ۇستانىپ, ءبىر جازۋدى (اراب ءالىپبيى) پايدالاناتىن, ءبىرتۇتاس تەرريتوريانى مەكەندەيتىن ۇلت بولعانى بارشاعا ءمالىم. بىراق كەيىن ارقيلى سەبەپتەرمەن قازاقتاردىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, اراجىگى اشىلىپ, ءارتۇرلى ەلدەرگە شاشىراي باستادى. بۇل رەتتە, وزدەرىنىڭ ەجەلگى اتامەكەندەرىندە وتىرسا دا تاريحي وتانىنىڭ شەكاراسىنان سىرت قالىپ قويعان اعايىندار شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى جاعدايدىڭ سالدارىنان بۇگىنگى تاڭدا 15 ملن. قازاق ءارتۇرلى ەلدەردى مەكەندەيتىن, ءارتۇرلى مادەنيەت پەن سالت-داستۇرگە بەيىمدەلە باستاعان جانە ءارتۇرلى جازۋدى قولداناتىن حالىققا اينالىپ وتىر. ياعني ءبۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى قازاقتار كيريلليتسا جازۋىن پايدالانادى. ال اۋعانستان مەن يرانداعى اعايىندار اراب جازۋىمەن وقىپ, ءبىلىم الادى. قىتايداعى قازاقشا وقيتىن قازاقتار اراب الىپبيىنە نەگىزدەلگەن توتە جازۋدى پايدالانسا, ال قىتاي مەكتەبىنە باراتىندار (ولاردىڭ سانى جىل سايىن ارتا تۇسۋدە) يەروگليف جازۋىمەن ساۋات اشادى.
وزبەكستانداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس, مۇنداعى انا ءتىلىندە ءبىلىم الاتىن قازاقتار قازاقستانداعى سياقتى كيريلليتسانى پايدالانسا, وزبەك مەكتەبىنە باراتىن قازاق جاستارى لاتىن الىپبيىمەن ساۋات اشۋدا. ياعني بولاشاقتا قىتاي مەن وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ اۋىزشا سويلەگەندە ءوزارا جاقسى تۇسىنىسكەنىمەن, ءبىرىنىڭ جازعاندارىن ەكىنشىلەرى وقي المايتىن جاعداي قالىپتاسىپ كەلەدى.
بۇل رەتتە, تۇركىمەنستان قازاقتارى تۋرالى دا ەرەكشە ايتا كەتكەن ءجون. قازىر بۇل ەلدە ءبىلىم بەرۋ ەكى-اق تىلدە, ياعني, تۇركىمەن جانە ورىس تىلدەرىندە عانا ءجۇرگىزىلەدى. سونىڭ سالدارىنان بۇرىنعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ءبارى جابىلعان – جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ جاس ۇرپاعى تۇگەلدەي تۇركىمەن ءتىلىندە ءبىلىم الۋعا ءماجبۇر. ال ءتۇركىمەنستانداعى تۇركىمەن مەكتەپتەرى تۇگەلدەي لاتىنعا كوشكەن. سوعان بايلانىستى, تۇركىمەنستاندا وقىپ, ءبىلىم العان قازاق جاستارى قازاق تىلىندە اۋىزشا جاقسى سويلەگەنىمەن, قازاقشا وقىپ, جازۋدا تۇيىققا تىرەلەتىن جاعدايلارعا دۋشار بولۋدا. سونىڭ سالدارىنان بۇرىن تۇركىمەنستاندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەندەر قازاقستانعا كەلىپ كەز كەلگەن وقۋعا ەركىن تۇسەتىن بولسا, قازىر لاتىن جازۋىمەن وقىعاندىقتان ولاردىڭ مۇنداي مۇمكىنشىلىكتەرى بارىنشا شەكتەلگەن.
رەسەيدەگى 1 ملن.-عا جۋىق قانداستارىمىزدىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس دەۋگە بولادى. بۇل ەلدەگى قازاقتار تۇگەلگە جۋىق ورىس مەكتەپتەرىندە وقيدى. بىراق, سوعان قاراماستان, رەسەي قازاقتارىنىڭ وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ساقتاۋعا, انا ءتىلىن بىلۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستارى جىل وتكەن سايىن قايتا ويانىپ, العا باسىپ كەلە جاتىر. جانە رەسەيدەگى اعايىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستانمەن شەكارالاس وڭىرلەردە تۇتاس اۋىل, اۋدان بولىپ وتىر. بۇل جاعداي رەسەيلىك قازاقتاردىڭ بولاشاقتا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بولمىستارىن تولىعىمەن قايتا قالپىنا كەلتىرەدى دەگەن ۇلكەن ۇمىتكە باستايدى. بىراق وسى ءۇمىتتىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋىنا جازۋ ماسەلەسىنىڭ كادىمگىدەي كەدەرگى بولىپ وتىرعانى انىق. ياعني رەسەيدەگى ورىس مەكتەپتەرىندە وقىعان قازاق جاستارى كيريلليتسامەن ساۋات اشقانىمەن, قازاق حالقىنا عانا ءتان ءتول ارىپتەردەن مۇلدەم حابارسىز. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ دا اۋىزشا سويلەگەندە قازاقشاعا اجەپتاۋىر جەتىك بولعانىمەن, وقىپ, جازۋعا كەلگەندە كادىمگىدەي قيىندىققا كەزدەسەتىنى ايقىن اڭعارىلادى.
موڭعولياداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. بۇل ەلدىڭ بايان-ولگەي مەن قوبدا ايماقتارىنداعى قازاقتار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن وتە جاقسى ساقتاعان; وقۋ, جازۋىندا دا قازاقستانداعىدان ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق. ال بىراق ۋلانباتور سياقتى ۇلكەن قالالار مەن ولارعا جاقىن ايماقتارداعى قازاق جاستارى تۇگەلگە دەرلىك موڭعول تىلىندە وقىپ, ءبىلىم الۋدا. ياعني, ولاردىڭ بولاشاقتا قازاقشا وقىپ, جازۋدان الشاقتاي بەرەتىنى انىق.
ەۋروپانىڭ تۇركيا مەن باسقا دا مەملەكەتتەرىندە تۇراتىن قازاقتاردىڭ جاعدايلارى دا وسىعان ۇقساس. بۇل ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ اعا ۇرپاعى قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەدى, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرپىمىزدى بەرىك ۇستانادى. ولارداعى جاستاردىڭ دا قازاق بولۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى مەن ۇلتتىق ءپاتريوتيزمى كوڭىل قۋانتادى. بىراق ولارعا دا جازۋ ماسەلەسىنىڭ ءبىراز قيىندىق كەلتىرىپ وتىرعانى انىق. ويتكەنى, بۇل ەلدەردىڭ ءبارى دە لاتىن جازۋىن پايدالانادى. سوعان وراي, ولار اتامەكەن – قازاقستانداعى جازۋعا كەلگەندە تىعىرىققا تىرەلەدى. وسىعان بايلانىستى, الىس شەتەلدەردەگى اعايىنداردىڭ «قازاقستان لاتىن جازۋىنا قاشان كوشەدى» دەپ كوپتەن ارمانداپ جۇرگەنىن دە ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
مىنە, وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى لاتىن جازۋىنا كوشۋ جەر جۇزىندەگى بارلىق قازاق ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەندىگىن ايقىن كورسەتەدى.
ياعني لاتىن جازۋى جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن شالعاي تۇكپىرىندە جۇرگەن قازاقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قازاق تىلىندە تىكەلەي بايلانىس جاساۋىنا, اقپارات الماسۋىنا, اتاجۇرتتىڭ جاڭالىقتارىنان كۇن سايىن حاباردار بولىپ, انا ءتىلىن مەڭگەرۋىنە, قازاقتىق قالپىن ساقتاپ, دامىتا بەرۋىنە ۇلكەن ىقپال جاسايتىنى داۋسىز.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنداعى جۇمىسىمىزعا وراي ءبىز بۇعان انىق كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. قازىرگى كەزدە قاۋىمداستىق الەمنىڭ قازاقتار تۇراتىن بارلىق ەلدەرىمەن, ونداعى قازاق مادەني ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. سوعان وراي, مىنا ماسەلەنى قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. كيريلليتسا جازۋىمەن بايلانىس جاساۋدىڭ اياسى قازاقستان شەكاراسىنان ءارى اسپايتىنى انىق. ال لاتىن جازۋىنا كوشكەن جاعدايدا مۇنداي كەدەرگى مۇلدەم بولمايدى. وسىعان وراي, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى جوعارىدان ەشقانداي جارلىق تا, قاۋلى دا كۇتپەي لاتىن جازۋىن ءبىراز ۋاقىتتان بەرى پايدالانىپ كەلەدى. مىسالى, ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىنىڭ قازاقشا ءماتىنىن لاتىن جازۋىمەن جارىققا شىعارىپ, شەتەلدەگى اعايىندارعا تۇراقتى تۇردە تاراتىپ ءجۇرمىز.
سونداي-اق, قاۋىمداستىقتىڭ جانىنان جارىق كورەتىن «تۋعان ءتىل» الماناعى مەن «التىن بەسىك» جۋرنالىنىڭ ءار سانىنداعى بىرنەشە ماتەريالداردى لاتىن جازۋىمەن جارىققا شىعارىپ, ولاردى دا الىستاعى اعايىندارعا جەتكىزىپ وتىرامىز. بۇل جاعىنان قاراعاندا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ سايتىندا ءار ءماتىندى ءۇش الىپبيمەن وقۋ مۇمكىندىگى جاسالعانىنا رازىلىق بىلدىرگىمىز كەلەدى. سايتتى اشىپ, ءماتىندى لاتىن جازۋىنا نەمەسە توتە جازۋعا تەز كوشىرە الۋعا بولاتىنىنا شەتەلدەگى قانداستارىمىز وتە ريزاشىلىق بىلدىرۋدە.
ءبىز ەلباسىنىڭ جولداۋىنداعى لاتىن جازۋىنا كوشۋ جونىندەگى العا قويعان مىندەتتەردى تولىق قوستايمىز جانە ونى دەر كەزىندە تەزىرەك جۇزەگە اسىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
تالعات ماماشەۆ,
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى
توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
* * *
رەداكتسيامىزعا شەتەل قازاقتارىنا كەي تاقىرىپقا ارنالعان بىرنەشە ماقالا پىكىرلەر ءتۇستى. ولاردى دا وقىرمان نازارىنا ۇسىنا وتىرىپ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بۇكىل الەمدەگى قازاقتاردى جاقىنداستىرا تۇسەدى دەگەن ويعا توقتاۋ قاجەتتىگىن ايتقىمىز بار.
