1896 جىلى اباي بالاسى ماعاۋياعا سەمەيدەن حات جازىپ, ونى مىناداي ەكى اۋىز ولەڭىمەن تۇيىندەگەن ەكەن:
وي جۇگىرتىپ قاراشى, ماعاش بالا,
سان دەگەنىڭ توعىز-اق, بىردەن سانا.
ء نولدى ەرتپەسە بۇلار دا قىسىرايدى,
ەدينيتسا سىفات دەپ ءبىل تەك قانا.
كوپ بىلگەنگە كوپ نادان بولادى قاس,
ء ماۋجۇد پەنەن مانسۇحتى ول ايىرماس.
بايتەرەك تە كۇندەيدى كولەڭكەسىن,
بايقاپ تۇرساڭ وسى جۇرت سوعان ۇقساس.
ولەڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان. استارى تەرەڭ. «ەدينيتسا سىفات دەپ ءبىل» دەگەنى بولىستىق قىزمەتكە تۇڭعىش سايلانعان ماعاشقا ايتقان وسيەتى, وزگە دە بۇركەۋلى جايتتار بارشىلىق. ونىڭ ءبارى «ابايدىڭ ماعاۋياعا حاتى» اتتى ماقالانىڭ وزەگى بولعان ەدى, قازىر قايتالاپ جاتۋدى ءجون كورمەدىك.
جۇرەگىمدى قان قىلدى,
وتكەن ادام, ولگەن جان.
اقىل ىزدەپ ىزەرلەپ,
ءبارىن سىناپ ساندالعان.
ءبىرىن تاپپاي سولاردىڭ,
ەندى ىشىمە وي سالعان.
تۇلا بويدى ۋلاتتى,
ءبارى الداعىش سۇم جالعان.
باسىڭا ءتيدى بايقادىڭ,
بارىنەن باستى شايقادىڭ.
تاعى بار ما ايتارىڭ,
نانعىش بولساڭ, ەندى نان.
ابايدىڭ بۇل ءۇش شۋماق ولەڭى جايىندا «ەش جەردە جاريالانباعان» دەي المايمىز. ولەڭ ۇلى اقىننىڭ نەمەرە ءىنىسى كاكىتاي ىسقاق ۇلىنىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناقتا جارىق كورگەن «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءومىرى» اتتى ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن. بىراق تۋىندى ابايتانۋشى قاۋىمعا عانا ءمالىم, ال قالىڭ جۇرتشىلىققا كەڭ تارالا المادى. ويتكەنى مەن بىلسەم, تۇڭعىش جيناقتان وزگە جيناقتاردا باسىلعان ەمەس. ۇنەمى قالىس قالىپ كەلەدى.
ولەڭ ابايدىكى ەكەنى تالاسسىز. كاكىتاي جاڭاعى ماقالاسىندا «مارقۇم ابايدىڭ 1893-ءشى جىلى جازعان ءبىر ولەڭى» دەپ اتاپ ايتقان. بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, 1892-93 جىلدارى اباي العاش رەت تاعدىردىڭ اۋىر سىناعىنا, ءومىردىڭ سوققىسىنا تاپ بولدى. تۋىندىدا اقىن: «جۇرەگىمدى قان قىلدى, وتكەن ادام, ولگەن جان» دەپ وسپان ءولىمىن ايتقان. اسىرەسە قينالتقان جايت – سەنىسەرگە جان تاپپادى. جالعىزسىرادى. قۇستالاندى. «ايتىلماي ءسوزىم قالعان جوق» دەگەنىندەي, ايتقان كوپ ناسيحاتى ەلىنە جەتپەگەنى قالاي؟ سوزىنە ەشكىمنىڭ ەرمەگەنى نەسى؟ مىنە, وسى وي جەگىدەي جەدى, ىشتەي قاتتى نالىتتى. «تۇلا بويدى ۋلاتتى, ءبارى الداعىش سۇم جالعان» دەيتىنى سول. ەڭ جامانى, تۋعان اعاسى تاكەجان دا جالت بەرىپ ورازباي جاعىنا شىقتى. وسىندايدى كوزى كورگەن سوڭ اقىن-جۇرەك: «بارىنەن باستى شايقادىڭ» دەمەگەندە ەندى نە دەسىن. ءسويتىپ كاكىتاي مول مۇرانىڭ اراسىنان تاپ وسى نازالى جىردى تەگىننەن-تەگىن تاڭداماعان, ول ابايدىڭ كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسادى. وقىرماندار «اباي نەلىكتەن ۋلانعان, نەدەن قامىققان؟» دەگەن تۇيتكىلدى سۇراقتىڭ جاۋابىن تابادى. سونىسىمەن باعالى.
قايعى مەن قۋانىش ەگىز دەمەكشى, 1893 جىلدىڭ جازىندا سۇيىكتى بالاسى ءابدىراحمان ارتيللەريا ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, وفيتسەر شەنىندە ەلگە كەلگەندە اباي توبىقتى ىشىنە سىڭگەن ساۋداگەر تاتار ىسقاقتىڭ بالاسى سۇلەيمەننىڭ ماعريپا دەگەن قىزىن ايتتىرىپ, الىپ بەرەدى. ءسويتىپ وسپان ءولىمىنىڭ جاراسى ەسكىرگەن, اباي الاڭسىز ءومىر سۇرە باستاعان شۋاقتى شاق تا جەتكەن-تۇعىن. ەڭ باستىسى, ويشىل اقىن كەلەشەكتە حاكىمدىك اسۋعا اپارار ىزدەگەن سوقپاعىن تابادى. «نە ىزدەيسىڭ, كوڭىلىم, نە ىزدەيسىڭ؟» (1892) دەگەن ولەڭىندە اقىن: «شارق ۇرىپ, تىنىشتىق بەرمەيسىڭ» دەپ كەلەر ۇرپاققا ىشكى سىرىن اشادى ەمەس پە. مىنە, سول شارق ۇرعان كوڭىلى جاي تاپقان شاق تا جەتتى. «ەندى مۇنان باسقا ەشبىر جۇمىسىم جوق» دەپ عاقليا مۇراسىنا كىرىستى. ءسويتىپ اباي تىنىشتىقتى ويشىلدىق ورىستەن تاپتى, جاڭاشا ميسسياسىن ءتۇيسىندى, سەزىندى.
ەندى ابايدىڭ كەلەسى ولەڭ-سوزىنە اۋىسايىق. مىنا ءبىر جالعىز اۋىز ولەڭ تاعدىرى دا ەكىۇشتى – كەڭ تارالا الماي كەلەدى:
تاعات دەگەن نە تاعات حاق جولىندا,
ءماھام جاندار ىزدەنىپ ءجۇر سوڭىندا.
حاقتىڭ جولىن تانىماي
قالتاڭ قاعىپ,
كوت جۋعانعا ءماز بولعان بايعۇس مولدا.
كورىپ وتىرسىزدار, شۋماق شىمىر. ىشكى سىرىنا سىرتقى سىمباتى سايما-ساي. ولەڭدى تاۋىپ, العاش جاريالاعان, تۇسىنىگىن جازعان – ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆ. ولەڭ ابايدىڭ 1995 جىلعى تولىق جيناعىندا بار. بىراق ونى اباي شىعارمالارى اراسىندا ەمەس, قوسىمشا بولىمنەن ارەڭ تاباسىڭ. اپىر-اي, تەك «تۇسىنىكتەر» بولىمىندە جاريالانعانى نەسى؟ مۇنى, شىنى كەرەك, تۇسىنە المادىق.
ءتورت جول ولەڭدى بۇگىنگى كۇنگە مۇستافا دەگەن اقساقال جەتكىزگەنى جايلى مالىمەت اتالعان جيناقتىڭ 309-بەتىندە بەرىلگەن. «سەمەي قالاسىندا تۇراتىن جاقيا قاجىنىڭ ۇيىنە قوناققا بارساق, – دەيدى مۇسەكەڭ, – اباي مەن كوكباي بار, ءۇي تولعان قوناق ەكەن. ءماجىلىس ۇزاققا سوزىلدى. اڭگىمەنى كوبىنەسە اباي ايتادى. ناماز وقيتىن ۋاقىت بولعان كەزدە كوكباي ءماجىلىستى تاستاپ, دارەت الىپ كەلىپ, نامازىن وقيدى. اباي اڭگىمەسىن ايتىپ وتىرا بەرەدى, كوكباي تاعى ءبىر كەزدە دارەت الىپ كەلىپ ەدى, اباي اڭگىمەسىن توقتاتا سالىپ, كوكبايعا قارادى دا, قولما-قول ءبىر اۋىز ءازىل ولەڭ ايتىپ جىبەردى. وتىرعان قوناقتار دۋ كۇلدى».
مىنە, جالعىز اۋىز تۋىندى ابايدىڭ كوكبايعا شىعارعان سۋىرىپ سالما (ەكسپرومت) ءازىل ولەڭى ەكەنىن وسىدان بىلدىك. ولەڭ ويشىلدىڭ قۇداي, ءدىن, يمان ماسەلەلەرىن ىزەرلەپ, زەرتتەگەن 1895-96 جىلداردىڭ كۋاسى بولۋىمەن قۇندى.
تاپ بۇگىنگى تاڭدا يمان مەنەن تاعاتتى ايىرۋ ماسەلەسى «جانىپ» تۇر. سوندىقتان ولەڭدى جيناقتىڭ وزىنە ەمەس, «تۇسىنىكتەر» بولىمىنە تىقپالاۋ كوڭىلگە قونبايدى, ونى «كوكبايعا» دەگەن وزگە ولەڭدەرى قاتارلى اشىق تۇردە جاريالاۋ قاجەت. اباي كىتابىن شىعارۋشىلارعا ايتار ءوتىنىشىمىز وسى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەندە تابىلعان, ابايدىكى ەكەنى كۇدىك تۋدىرمايتىن ەكى ولەڭ بار. ءبىرى – ءتورت جولدىق, ەكىنشىسى – التى جولدىق جىر شۋماقتار. ەندى وقىرمان قاۋىمدى سولارمەن تابىستىرايىق.
توق, تاتۋدى سىيلاماي,
اشتارعا بەرگەن اس ارتىق.
ۇيىندە بوسقا بۇلداماي,
قاتەرگە تۇسكەن باس ارتىق.
وسى ءتورت جولدى سىفاتى (سيپاتى) بويىنشا ناقىل, رۋباي, شەشەن ءسوز, قاناتتى ءسوز, مەيلى, افوريزم دەسەك تە ورىندى. ولەڭدى تاپقان – تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ابايتانۋشى عالىم ءالىمباي نايزاباەۆ دەگەن ازامات. ول اباي شۋماعىن قاي جەردەن تاپقان؟
شۋماق شاكارىمنىڭ «ار قارىزى» اتتى ماقالاسىنان («سارىارقا» گازەتى, 1917 جىل, 4 شىلدە) تابىلعان ەكەن. ماقالا مىناداي وقيعا ىزىمەن جازىلعان: مايدانعا وكوپ قازۋعا الىنىپ, اشتىقتى, اۋىرتپالىقتى, بوتەن ەلدەگى جاقسى-جاماندى كوزدەرى كورىپ, كوڭىلدەرىنە ءتۇيىپ قايتقان جەتىسۋدىڭ 719 جىگىتى «ستيپەنديا تاعايىندالسىن, يا مەدرەسە اشىلسىن» دەپ ەكى مىڭ سوم اقشا جيناپ, ءاليحان بوكەيحانوۆقا جىبەرسىن. بۇل حابارعا الاش اقساقالى شاكارىم: «مىنە, ادامنىڭ كوزىنە جاس, كوڭىلىنە ماحاببات كەلتىرەتىن زور جۇمىس وسى» دەپ قاتتى قۋانا وتىرىپ: «اباي مارقۇم بىلاي دەۋشى ەدى» دەپ ماقالاسىندا جاڭاعى ناقىلدى كەلتىرگەن. وزگە ەمەس, ۇلى اقىننىڭ باس شاكىرتى شاكارىم «اباي مارقۇم ايتقان» دەسە, ونان اسقان دالەل بولا ما؟!
ءسويتىپ ولەڭ اباي مۇراسىنا قوسىلعان زور ولجا بولدى.
ءوز بىلۋىمىزشە, افوريزمدە «ەل ەركىندىگى ءۇشىن باستى قاتەرگە تىك, ازاتتىق جولىنا جانىڭدى سال» دەگەن استار بار, ءتىپتى مەنمۇندالاپ تۇر. دەمەك, اباي ناقىلى – 1904 جىلدىڭ جاڭعىرىعى. بۇل پايىمدى شاكارىمنىڭ ناقىلدى نامىستى جاناتىن قايراقتى ءسوز رەتىندە قولدانۋى راستاي تۇسەدى. تاپ وسى جىلى رەسەي يمپەرياسىن توڭكەرىس ەلەسى كەزىپ, ساياسي قوزعالىس ءدۇبىرى قارقىن العانى ايان. ال 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن الەۋمەتتىك بۋىرقانىس شىرقاۋ شەگىنە جەتتى. قالىپتاسقان وسى تاريحي حالدە شاكارىم ۇستازىنىڭ «ۇيىندە بوسقا بۇلداماي, قاتەرگە تۇسكەن باس ارتىق» دەگەن قاناتتى ءسوزىن ەسىنە الىپ, ماقالاسىنا قوسقانى اقىلعا سىيىمدى, كوڭىلگە قونىمدى دۇنيە.
توڭكەرىستەر ءدۇبىرى دەمەكشى, اباي, شاكارىم قىرىم تاتارى يسمايل گاسپرينسكيدىڭ ء«تارجىمان» گازەتاسى سياقتى اقپارات كوزدەرىن ءجىتى قاداعالاپ, قوعامدىق احۋالدى تامىرشىداي تانىپ-ءبىلىپ وتىرعان. اسىرەسە شايماردان قوسشىعۇلوۆتىڭ حاتىنا بايلانىستى 1903 جىلى جازعىتۇرىم ءتىنتۋ جۇرگىزىلگەن سوڭ, ساياسي ەركىندىك تاقىرىبى اباي اينالاسىندا, ءسىرا دا, ءجيى قوزعالعان. بۇل تالقىعا كاكىتاي, شاكارىم, تۇراش قىزۋ كىرىسىپ وتىرعان. وسى ءۇش تۋىستىڭ ءبىر جىل وتكەندە ءاليحان بوكەيحاننىڭ جانىنان تابىلىپ, اينىماس دوستارعا اينالۋى سونىڭ بۇلتارتپاس ايعاعىنداي.
سوندىقتان بۇرىننان بەلگىلى ابايدىڭ:
ەرىكسىز تۇسكەن ىلديدان,
ەركىڭمەن شىعار ءور ارتىق.
قورلىقپەن وتكەن ومىردەن,
كوسىلىپ جاتار كور ارتىق, –
دەگەن ناقىل-شۋماعىن الەۋمەتتىك دۇربەلەڭ قارساڭىنىڭ بەلگى-نىشانى دەپ ساناۋعا تولىق نەگىز بار. وعان ارقا تىرەك – سادىق قاسيمانوۆتىڭ ءسوزى. ەتنوگراف عالىم ەل اۋزىنان جازىپ العانىم دەي وتىرىپ: «ولەڭدى اباي 1903 جىلى ءۇيى تىنتىلگەن كەزدە ايتقان» دەپ دەرەك بەرەدى (اباي ەنتسيكلوپەدياسى, 227-بەت). كورىپ وتىرسىزدار, «ەرىك» ءسوزىن ابايدىڭ قايتالاپ ايتۋى – ەل ەگەسىنىڭ كەلەشەككە الاڭ ءۇنى. بىراق ءمانى زور افوريزم ءالى كۇنگە «جازىلعان جىلى بەلگىسىز» دەلىنۋدە, ول ول ما, وكىنىشكە قاراي, 1995 جىلعى جيناققا مۇلدە ەنبەي قالىپتى. ء«اي, قاپ!» دەمەي كور...
قورىتا ايتقاندا, شاكارىم ماقالاسىنان تابىلعان ابايدىڭ جاڭا ولەڭى مەن بۇرىننان ءمالىم سوڭعى ءتورت جول ستيل, ۇيقاس جاعىنان قوس تامشىداي ۇقساس. ەڭ باستىسى, مازمۇنى دا ۇندەس. دەمەك, ولاردىڭ جازىلۋ مەرزىمى – 1903, ءيا بولماسا 1904 جىل. الداعى ۋاقىتتا ەگىز شىعارمالار اباي كىتابىنان سىرت قالماسا, ەڭ بولماعاندا «ناسيحات» (قازىرگىشە 37-ءسوز) قۇرامىنا ەنگىزىلسە يگى. ابايسۇيەر قاۋىم وسى تىلەككە قوسىلار دەگەن ويدامىن.
اسان وماروۆ,
ابايتانۋشى عالىم
