ماڭعىستاۋدا 2008 جىلى وبلىس باسشىسىنىڭ №422 قاۋلىسى نەگىزىندە ءوڭىر جايىلىمدارىندا قۇدىقتار قازۋ, ونى ارزان بالامالى ەلەكتر ەنەرگياسى كوزدەرىمەن جابدىقتاۋ, سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى وڭىردە مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەم-ءشوپ بازاسىن ۇيىمداستىرۋ, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ قىزمەتىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلدى. مەكەمەنىڭ الدىمەن قولعا العان جوباسى – تۇپقاراعان اۋدانى اقشۇقىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن ارزان سۋمەن قامتۋ ءۇشىن اتالعان اۋىلعا سۋ تارتقىش يماراتتارىن ورناتۋ بولدى. 2011 جىلى تەڭىز جاعاسىنداعى تەرەڭدىكتە تابيعي سۇزىلگەن تۇزدىلىعى از سۋدى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق كادەسىنە جاراتۋى ءۇشىن ءوندىرۋدى ماقسات ەتكەن جوبانىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 282 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, «ماڭعىستاۋساراپتاما» ەمك تاراپىنان №15-0487/10 ساندى قورىتىندى بەرىلگەن. سونداي-اق 2012 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى قۇرىلىس باسقارماسى جاريالاعان تەندەر قورىتىندىسىمەن ء«اليحان قۇرىلىس» جشس نىساننىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. وسىلايشا جۇمىسىن زاڭعا ساي باستاپ, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا يە بولعان كاسىپورىن اقشۇقىر اۋىلى ماڭىنداعى تەڭىز جاعالاۋىنان 15-25 مەتر قاشىقتىقتا سەگىز ۇڭعىما, ياعني قۇدىق قازدى جانە ارقايسىسى 300 تەكشە مەترلىك ەكى رەزەرۆۋار سالدى. قۇدىقتاردان تارتىلعان تەڭىزدىڭ تابيعي تۇششىتىلعان سۋى سوراپتارمەن قۇبىر ارقىلى سۋ قويماسىنا – رەزەرۆۋارلارعا جەتكىزىلىپ, ودان ءارى سۋ تاسيتىن كولىكتەر ارقىلى تۇتىنۋشىلارعا تاسىمالدانادى.
قىزمەتشىلەرگە ارنالعان ەكى پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي, قۇدىقتاردىڭ جۇمىسىن اۆتوماتتى باسقارۋ ءۇشىن وپەراتورلىق بولمە, قويما, جابدىق گاراجدار مەن قورشاۋى بار كەشەننىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جۇمىسىنىڭ اياقتالىپ, سالتاناتتى اشىلۋى قۋانىشتى جاعدايدا ءوتتى. سەبەبى كوپشىلىك مەملەكەت ارنايى اقشا ءبولىپ, كەلىستى كەشەندى ىسكە قوسقان سوڭ اۋىلدا سۋ ماسەلەسى ءبىرجولاتا بولماعانىمەن, ءبىرشاما شەشىلەدى دەپ ۇمىتتەندى. ويتكەنى تەڭىز جاعالاۋىندا قۇم مەن تاسقا تابيعي ءسۇزىلىپ تۇرعان تۇزدىلىعى تومەن – 1 ليترىنە 2-3 گرامنان كەلەتىن سۋدى تۇرعىندارعا مال مەن ەگىن سۋارىپ, كىر-قوڭىن جۋىپ پايدالانۋى ءۇشىن ءتيىمدى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازىپ جاتتى, بۇل جاڭالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2012 جىلعى 6 قازانداعى №651-656 (27728) سانىندا «اقشۇقىردا سۋ بۇلاعى اققان كۇن» دەگەن تاقىرىپپەن باسىلدى.
جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە اقشۇقىر اۋىلىندا ەكى جەلىدەن تۇراتىن زاماناۋي ىشكى سۋ جۇيەلەرىن سالۋ, تەڭىزدىڭ تابيعي تۇششىتىلعان سۋىن ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن ساپالى, وتاندىق سۋ تۇششىتاتىن قوندىرعىلاردى ورناتۋ ارقىلى اۋىز سۋعا لايىقتاپ تۇششىتۋ-تازارتۋ, جەراستى سۋىن بايىتىپ, كوكونىستەردى سۋارۋعا سۋ دايىنداۋ, سۋدىڭ قۇرامىن كۇندەلىكتى زەرتتەيتىن زەرتحانا, ەكسپلۋاتاتسيا جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ۋچاسكە عيماراتىن جانە وزگە دە وندىرىسكە قاجەت قۇرىلىستاردى سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ كەرەك بولاتىن. بۇل جوبانى دايىنداۋ, ساراپتامادان وتكىزۋ, وزگە دە قۇجاتقا قاتىستى جۇمىستارعا 17 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالعانىمەن, جوبا توسقاۋىلعا تاپ بولدى.
سەرگەلدەڭگە تۇسكەن سەگىز قۇدىق
جوبا ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالعان سوڭ تۇرالاپ قالدى. جۇمىس ورنىنا ونى جۇزەگە اسىرۋشى مەكەمە مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى اراسىندا بىتىسپەس داۋ باستالدى. سول كەزدەگى باسشىلىق وكىلدەرى يماراتتار نىسانىن تۇپقاراعان اۋدانى بالانسىنا وتكىزۋگە, ەندى ءبىرى نىسانعا بەلگىسىز كاسىپكەر قوندىرعىسىن ورناتۋعا ىنتالى بولدى دەيدى دەرەكتەر. مىسالى, ماسەلەنى جان-جاقتى تالداپ كورۋگە تالپىنعان رەسپۋبليكالىق قوعامدىق تاۋەلسىز «نە حابار؟» اپتالىق گازەتىنىڭ 2014 جىلعى 25 ماۋسىمداعى №25 (40) جانە 2014 جىلعى 4 ماۋسىمداعى №22 ساندارىنداعى ماقالالارعا سۇيەنسەك, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى «ماڭعىستاۋ وبلىستىق سۋ جۇيەسى» مەكەمەسىن جاپسا دا, يماراتتار نىسانىن تۇپقاراعان اۋدانى بالانسىنا بەرەتىنىن ايتقان.
ال ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى «ۇڭعىمالاردان تارتىلاتىن سۋ كولەمى جەتكىلىكسىز» دەگەن ۋاجبەن يماراتتاردى قاجەتسىز ساناپ, 761 ملن 485 مىڭ تەڭگەگە اقشۇقىر, سايىن اۋىلدارىنا ماەك-ءتىڭ سۋىن جەتكىزۋ ءۇشىن قۇبىر تارتۋ جوباسىن جاساقتاپ شىققان. يماراتتاردى سالعان جانە ورنالاسقان جەردىڭ سول كەزدەگى مەنشىك يەسى سانالعان, سونداي-اق مەملەكەت بيۋدجەتىنەن بولىنگەن اقشاعا سالىنعان نىساننىڭ جەكەگە ءوتىپ كەتۋىنەن كۇدىكتەنگەن «ماڭعىستاۋ وبلىستىق سۋ جۇيەسى» مەكەمەسى باسشىسى «ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتىنان» پاتەنت الىپ ۇلگەرەدى جانە كاسىپورىن باسشىلىعى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ بۇل ارەكەتىن مەملەكەت قارجىسىنا سالىنعان جوبانىڭ جولىن ادەيى بوگەپ, نىساندى جەكەمەنشىككە وتكىزىپ, سۋدان تابىس تابۋعا اينالدىرۋ ءۇشىن سالعان ىلاڭى, ياعني رەيدەرلىك دەپ سانايدى. جانە ول يماراتتار ورنالاسقان تۇستا سۋ قورىنىڭ مول ەكەنىن, 8 ۇڭعىمانى 1,5 ساعاتتان كەزەكتەستىرە قوسۋ ارقىلى تاۋلىگىنە 4 مىڭ تەكشە مەتر سۋعا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن, حالىقتى قولجەتىمدى باعامەن ءبىرىنشى كەزەڭ قورىتىندىسىمەن تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە تۇتىناتىن سۋمەن, ەكىنشى جوبادان سوڭ اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن ايتادى. ۇزاققا سوزىلعان تالاس-تارتىس ناتيجەسىندە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان تاراپ جەڭىسكە جەتىپ, يماراتتاردى ورنالاسقان جەر تەلىمىمەن بىرگە اۋدان بالانسىنا وتكىزەدى, جوبادان, جەردەن ايىرىلعان «ماڭعىستاۋ وبلىستىق سۋ جۇيەسى» مەكەمەسى اقىرى جابىلىپ تىنادى.
اتالعان مەكەمە باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ولار جوبانى ءارى قاراي جالعاستىرماق بولعانىمەن, ناتيجە شىعارا الماعان, سەبەبى ولاردىڭ سۋ كەشەنىنىڭ قوندىرعىلارىن جوعارى كاسىبي دارەجەدە پايدالانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءتيىستى ماماندارى جانە قارجى مۇمكىندىگى بولماعان.
تەڭىز سۋىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى بار ما؟
جوبانى مەملەكەت ماقۇلداپ, قىرۋار قارجى ءبولدى, دەمەك بار بولعانى. كاسپي تەڭىزى سۋىنىڭ مينەرالى جوعارى – 1 ليتر سۋدا 13 گرامم تۇز بار. سوندىقتان تەڭىز سۋىن تۇششىتىپ حالىققا اۋىز سۋ رەتىندە ۇسىنۋمەن كوپ جىلدان بەرى وڭىردە «ماەك-قازاتومپروم» جشس اينالىسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى ۇسىنعان جوبا اياسىندا اقشۇقىر, سايىن اۋىلدارىنا تارتىلعان قۇبىرلار ارقىلى سۋ وسى كاسىپورىننان تاسىمالداۋشىلار مەن اۋىلدارعا جەتكىزىلەدى. ناقتىراق ايتساق, «ماەك-قازاتومپروم» جشس-دە تازارتىلعان سۋ «كاسپي جىلۋ, سۋ ارناسى» مكك سۋ قويماسى ارقىلى «قازسۋشار» رمك-نا قاراستى قۇبىرمەن اتالعان اۋىلدارعا جەتكىزىلەدى. قاتىسۋشىنىڭ بارلىعىنىڭ قىزمەتىنىڭ قۇنى ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرسەك, «ماەك-قازاتومپروم» سۋىنىڭ قىمبات بولماسقا امالى دا جوق. ونىڭ ۇستىنە قىرۋار قارجىعا سالىنعانمەن ءجيى جارىلاتىن قۇبىرلار سۋ جەتپەگەن اۋىل تۇرعىندارىنا «جىعىلعانعا جۇدىرىق». تۇپقاراعان اۋداندىق اكىمدىگى بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, اۋىلعا تاۋلىگىنە قاجەتتى 4 مىڭ تەكشە مەتر سۋ ورنىنا قازىرگى تاڭدا 2 700 تەكشە مەتردەن اسپايتىن سۋ كەستەمەن بەرىلۋدە. سونداي-اق اۋىز سۋعا كەتەتىن شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا اۋىل تۇرعىندارىنا بەرىلەتىن سۋدىڭ 1 تەكشە مەترى سۋبسيديامەن 30 تەڭگەدەن ايىنا 3,6 تەكشە مەتردەن اسپايتىن كولەمدە بەرىلەدى. اۋىز سۋدى پايدالانۋ كولەمى مولشەردەن اسىپ كەتكەن جاعدايدا 1 تەكشە مەتر سۋدىڭ باعاسى 418 تەڭگەدەن ەسەپتەلەدى. سونداي-اق اقشۇقىر اۋىلى ماڭىنان قازىلعان 8 ۇڭعىمانى جوندەپ ىسكە قوسۋ ءۇشىن 200 ملن تەڭگە قارجى قاجەت ەكەنى, قۇدىقتار ىسكە قوسىلعان جاعدايدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋىز سۋىنا بولىنەتىن سۋبسيديا الىنىپ تاستالىپ, 2009 جىلى مونوپولياعا قارسى مەكەمەنىڭ اۋىز سۋ بويىنشا بەكىتكەن تاريفتىك باعاسى 418,36 تەڭگە بارلىق تۇرعىندارعا مىندەتتى بولادى دەلىنگەن. بىراق يماراتتار ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىن ارزان سۋمەن قامتاماسىز ەتەمىن دەگەن مەكەمە باسشىلىعى تەحنيكالىق سۋدىڭ 1 تەكشە مەتر باعاسى 90-100 تەڭگە, اۋىز سۋ رەتىندە قۇبىرلار ارقىلى ۇيلەرگە تاراتىلعانداعى باعاسى 130-140 تەڭگە دەپ كورسەتكەن جانە يماراتتاردى ىسكە قوسۋ ءۇشىن 20 ملن تەڭگە جەتكىلىكتى دەگەندى ايتادى.
ارزان سۋ كوزى تابىلىپ تۇرسا ونى بولدىرماي تاستاۋدىڭ, سونداي-اق ارزان باعانى حالىققا قىمبات ەتىپ كورسەتۋدىڭ استارىندا نە تۇر؟ بىرنەشە مەكەمە ارقىلى تاسىمالمەن كەلەتىن «ماەك-قازاتومپروم» جشس سۋىن وتكىزۋ مە, الدە, «ماڭعىستاۋ وبلىستىق سۋ جۇيەسى» مەكەمەسى باسشىسى ايتقانداي, تۇپكى وي يماراتتار سۋىن تابىسقا اينالدىرۋ ما؟ ەگەر تەڭىز جاعالاۋىندا سۋ كولەمى از بولىپ, يماراتتار نىسانى قىزمەتى ب ۇلىڭعىر بولسا, مەملەكەت اقشا ءبولىپ, قولداماس ەدى عوي دەگەن وي تۋىندايدى. مەملەكەت قولداعان جوبانى, جارتى جولدا وماقاستىرىپ, قىرۋار اقشانى جەلگە ۇشىرۋ تۇسىنىكسىز جاعداي...
ماڭعىستاۋدا سۋ جوق ەمەس, سىلتاۋ كوپ
سونىمەن, تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن جوبا اقىرى ادىرا قالدى. مەملەكەت 282 ملن تەڭگە قۇيعان جوبا باس-اياعى 5-6 جىلدا قۇم قاپقان قاڭقاعا اينالدى. قازىر كۇزەت ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, سۋ كەشەنىنىڭ قوندىرعىلارى قولدى بولىپ, ۇڭعىمالارعا باراتىن ەلەكتر جەلىلەرى, كابەلدەر جوعالعان. رەزەرۆۋار جانىندا سۋ تاسيتىن كولىكتەرگە سۋ قۇياتىن بۋدكا, سوراپ ستانساسى بۇزىلعان, ۇرلانعان.
حالىققا سۋ كوپتىك ەتپەيدى. تۇرعىندارعا «ماەك-قازاتومپروم» جشس سۋىن اۋىز سۋ رەتىندە بەرىپ, تەڭىز جاعاسىندا تابيعي تۇششىتىلعان سۋدى يماراتتار ارقىلى ءوندىرىپ, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرگە تۇتىنۋ ءۇشىن ۇسىنسا اقشۇقىر مەن سايىن اۋىلدارىنداعى قازىرگى سۋ ماسەلەسىن تولىقتاي شەشپەگەنىمەن, «جىرتىققا جاماۋ» بولعان بولار ما ەدى؟! ءتىپتى تەڭىز جاعاسىندا قونىس تەپكەن سايىن اۋىلىنىڭ تۇسىنان قۇدىق قازسا, اۋىلدى اقشۇقىرداعى قۇدىققا قوساقتاۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى.
عالامتوردا رەسەي سۋ قويمالارىنا سۋ تارتۋ ارقىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ جىلدان-جىلعا تارتىلۋىنا اسەر ەتىپ وتىرعانى, يران قۇرعاقشىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن سەمنان پروۆينتسياسىنا كاسپيدەن جىلىنا 200 ملن تەكشە مەتر سۋ ايداۋدى ۇيعارعانى, كاسپيدىڭ سۋىن تۇششىتىپ, ونى اۋىز سۋ رەتىندە ءارى ونەركاسىپتە پايدالانۋعا نيەتتى ەكەنى ايتىلادى. قازانىمەن قاربىتىپ جاتقاندارعا قىزعانا قاراعانىمىزبەن, قاسىقتاپ الامىن دەگەننىڭ شاۋجايىنا جارماسىپ ءبىز ءجۇرمىز. كەڭەس وداعى كەزىندە كەڭشارلاردىڭ مىڭعىرعان مالىن قاۋعالاپ, بەرىرەكتە ل-100 موتورىمەن شىڭىراۋدان سۋارىپ, سۋ شىعاتىن جەردەن قۇدىق قازۋدان قاشپايتىن, تالاي كۇرەكپەن, بەلمەن تۇرتپەكتەپ قازعان تەرەڭ قۇدىقتارىنان سۋ شىقپاي سالى سۋعان كەتكەن بابالارىمىزدىڭ جانقيارلىعىن بۇگىنگى بار سۋدى پايدالانۋعا سان ءتۇرلى سىلتاۋ ايتقاندارعا قاراپ ۇعىناسىڭ.
ماڭعىستاۋدا سۋدىڭ تاپشىلىعى – ماڭگىلىك تاقىرىپ, تاۋسىلماس سىلتاۋعا نەگىز. تابيعاتتىڭ ءوزى بەرىپ تۇرعان سۋدى پايدالانا الماۋ اۋىلداعى باسقا ماسەلەلەردى ايتپاعاندا, سۋ ماسەلەسىن جىلداردان-جىلدارعا, اكىمدەردەن-اكىمدەرگە ۇلاسىپ كەلە جاتقان ەستافەتا تاياقشاسىنا, ال «سۋ جوق» دەگەن ءسوزدى ءمانىن جويمايتىن ۇرانعا اينالدىردى جانە ونىڭ قاشانعا دەيىن سوزىلارى بەلگىسىز.
...قىسقاسى, جەر قاپقان قىمبات جوبا – اقشۇقىرداعى سەگىز قۇدىقتىڭ سىرىن حالىق ءالى تۇسىنبەي كەلەدى...
ماڭعىستاۋ وبلىسى
