تورتەۋ تۇگەل بولسا…
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:25
كواليتسيالىق كۇشتەردىڭ اۋعانستاندى 2014 جىلى تولىق تاستاپ شىعۋىنان كەيىن ايماقتا قانداي احۋال قالىپتاسادى دەگەن ماسەلە ويلاندىرماي قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى ساياسي ىقپالدى ەلدەر اۋعانستاندى قويىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كوبىرەك نازار سالا باستاعانى بايقالادى. ەندى وسى ماسەلەنى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەلىك.
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:25
كواليتسيالىق كۇشتەردىڭ اۋعانستاندى 2014 جىلى تولىق تاستاپ شىعۋىنان كەيىن ايماقتا قانداي احۋال قالىپتاسادى دەگەن ماسەلە ويلاندىرماي قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى ساياسي ىقپالدى ەلدەر اۋعانستاندى قويىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كوبىرەك نازار سالا باستاعانى بايقالادى. ەندى وسى ماسەلەنى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەلىك.
ايماقتاعى ىقپالدى ەلدەردى ايتقاندا ەڭ الدىمەن اۋىزعا تۇسەتىنى رەسەي مەن قىتاي. سوڭعى كەزدە اقش-تىڭ كورشىلەس وزبەكستانعا ەرەكشە نازار اۋدارا باستاۋى جوعارىدا اتالعان ەكى ەلدى بەيجاي قالدىرا الماسى انىق. The Financial Times باسىلىمىنىڭ شولۋشىسى گيدەون راحمان جۇزجىلدىقتىڭ ەڭ گەوساياسي دراماسى اقش پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى ىقپال مەن بيلىك ءۇشىن كۇرەسى بولادى دەگەندى ايتىپتى. ونىڭ بۇل تۇجىرىمى نەگىزسىز دە ەمەس سەكىلدى. ويتكەنى, جاپونيا, ءۇندىستان, اۆستراليا, وڭتۇستىك كورەيا جانە ەۋروپالىق وداق وسى ەكى الىپ ەلمەن دە ءىرى ساۋدا ارىپتەستىگىن ورناتقان.
2020 جىلعا قاراي قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋ ىقتيمالدىعى اقش-تىڭ مازاسىن كەتىرىپ-اق تۇرعانداي. ونىڭ ۇستىنە قىتاي سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ اسكەري الەۋەتىن ارتتىرۋعا كوشكەنى ايماقتاعى جاعدايدى كۇرت وزگەرتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ءوزىنىڭ قۋاتىنا مىنە باستاعان قىتايمەن قازىرگى تاڭدا جاپونيا, ۆەتنام جانە ءۇندىستان اراسىندا جەر ماسەلەسى بويىنشا كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر بار. ارينە, بۇل ەلدەر اق ءۇيدىڭ قولداۋىنا مۇددەلى, الايدا ولار دا قاراپ جاتقان جوق. سوڭعى كەزدە ءۇندىستان رەسەيدەن قارۋ-جاراق ساتىپ الىپ, ونى بارىنشا جاڭعىرتۋعا كۇش سالۋدا. كەلىسىم-شارتتاردىڭ تولىق قۇنى 4 ميلليارد دوللاردان اسادى. سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ قارۋ-جاراق ساتۋ بويىنشا بىلتىرعى جىلدى دا تابىسپەن اياقتاعانى بەلگىلى.
جالپى, رەسەي ايماقتا ءوزىنىڭ ىقپالىن جۇرگىزۋگە تىرىسقانىمەن, ونىڭ بۇل تالپىنىسى اسا الىس اۋقىمدى قامتي الماي وتىر. اقش ءوز كەزەگىندە وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇركىمەنستانعا بارىنشا ىقپال ەتۋگە تىرىسۋدا. ونىسى ناتيجەسىز دە ەمەس. اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا جونىندەگى كومەكشىسى روبەرت بلەيك ءوز باسشىسىنىڭ كوتەرگەن «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن ەكى قىرىنان كورەتىندىگىمەن ءبولىسكەنى ءمالىم. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشىسى – ساۋدانى بارىنشا ليبەراليزاتسيالاۋ, مەملەكەتتىك شەكاراداعى اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, كەدەن رەجىمىن رەتتەۋدى رەفورمالاۋ. ەكىنشى ماڭىزدى فاكتور – ەنەرگەتيكا مەن ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا تارتۋ. بۇل ءوز كەزەگىندە ينۆەستيتسياعا قولايلى ساۋدا جولدارىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس. ءازىرگە ايماقتىق ساۋدا اينالىمى ورتالىق ازياداعى ساۋدا كولەمىنىڭ 15 پايىزىن عانا قامتىپ وتىر. وسىلايشا, بۇل ەل ورتالىق ازيا ەكونوميكاسىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتۋ ارقىلى ايماقتا ءوزىنىڭ ىقپالىن بارىنشا كۇشەيتۋدى كوزدەۋدە.
بىلتىر ۆاشينگتون مەن تاشكەنت اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە وزبەكستان اۋماعىندا جەدەل ءىس-قيمىل ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلسە, ورتالىق ازيا اقش-تىڭ اسكەري بازاسىنىڭ مىندەتتەرىن اتقارارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەسەسىنە كورشىلەرىمىزگە اۋعانستاننان شىعارىلعان امەريكالىق اسكەري تەحنيكانىڭ باسىم بولىگى تيەدى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ۇستىنە وزبەكستاننىڭ ۇقشۇ-داعى مۇشەلىگىن توقتاتۋى بۇل ەلدىڭ اۋماعىنا شەتەلدىك بازالاردى ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
جالپى, اقش-تىڭ ايماقتاعى ىقپالى رەسەيگە جاقپايتىنىن 2011 جىلى رەسەي باس شتاب باستىعى ارميا گەنەرالى نيكولاي ماكاروۆ بىلايشا جەتكىزگەن-ءدى: «كسرو تاراعاننان كەيىن رەسەيدى بويلاي جەرگىلىكتى سوعىس قاقتىعىستارىنىڭ بولۋ ىقتيمالدىعى ارتتى, ال كەيبىر جاعدايلاردا ول يادرولىق قارۋ قولدانۋعا ۇلاساتىن سوعىسقا اينالىپ كەتۋى دە مۇمكىن». رف قوعامدىق پالاتاسىنداعى ونىڭ بۇل ءسوزى اۋعانستاننان كواليتسيا اسكەرلەرىنىڭ شىعارىلۋىنان كەيىن ورتالىق ازيا ايماعىندا جوعارىدا ايتقان جەرگىلىكتى سوعىس قاقتىعىستارى بولۋى مۇمكىندىگى پايىمىمەن ۇلاسقان-دى. رەسەيدىڭ قازىرگى باسشىسى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ «كەرەك بولسا ءبىز بىرنەشە دەرجاۆامەن سوعىسا الامىز» دەگەن ءسوزىن دە ەستىگەنبىز. ازىرگە كرەمل ازۋىن اقسيتۋمەن عانا شەكتەلۋدە. قازاقستانمەن ورتاق اۋە قورعانىسىن قۇرايىق دەگەن ۇسىنىس تا وسىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. ال اقش پەن قىتاي ايماقتى بارىنشا ەكونوميكالىق قولداۋىمەن ءوز جاعىنا تارتقىسى كەلەتىنىن بايقاتىپ وتىر.
وتكەن جىلعى ساپارىندا تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون قىتايدان كەزەكتى رەت قارىز الۋعا ءماجبۇر بولدى. ساپار بارىسىندا ەنەرگەتيكا, ءوندىرىس سالاسىنداعى ون كەلىسىمگە قول قويىلعان. سونىڭ ىشىندە تسەمەنت زاۋىتى مەن «دۋشانبە-2» جەس-ءىن سالۋ جوبالارى دا بار. ال تۇركىمەنستاننىڭ وسى ءبىر الىپ ەلگە كوگىلدىر وتىن ساتىپ وتىرعاندىعىن بىلەمىز. جالپى, جاقىن بولاشاقتا قازاقستان مەن تۇركىمەنستاننان اعىلعان كوگىلدىر وتىن يمپورتىنىڭ جىلدىق مولشەرى 80-100 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتەدى دەگەن بولجام بار. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا وندىرىلەتىن قارا التىننىڭ 40 پايىزى قىتايعا تيەسىلى دەگەن اڭگىمەلەر دە ەستىلىپ قالىپ ءجۇر. رەسەي بولسا, ەلىمىزدىڭ ۋران وندىرىسىنە ءوزىنىڭ ىقپالىن جۇرگىزۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن بايقاتىپ كەلەدى.
سولتۇستىكتەگى كورشىمىز, سونىمەن قاتار, قىرعىزستانمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. رەسەي وسى ەلگە بىرقاتار قارىزدارىن كەشىرۋمەن قاتار, «قامباراتا-1» گەس-ءىن سالۋ جانە ءبىرقاتار كاسىپورىندارعا قارجى قۇيۋ سياقتى قادامدارعا باراتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بىشكەك ماسكەۋگە ءوز اۋماعىندا بىرىككەن اسكەري بازانى 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ورنالاستىرۋعا مۇرسات بەردى. نەگىزىندە قىرعىزستاننىڭ, اقشالاي قۇيىلىم بولىپ جاتسا, اقش-پەن دە اسكەري ىنتىماقتاستىقتان قاشپايتىنى انىق.
سونداي-اق, قىرعىزدار قىتايدان ءوز اۋماعى ارقىلى تەمىر جول تارتىلۋىن دا قىزۋ قولدايدى. تۇتاستاي العاندا, اسپان استى ەلى ورتالىق ازيا ايماعىنا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە قاراعاندا ايتارلىقتاي قارجى قۇيۋدا. 2011 جىلى ونىڭ كولەمى 17 ميلليارد دوللار بولسا, رەسەيدىڭ ينۆەستيتسياسى سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. وسى ورايدا قىتايدىڭ ايماق ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمى 20 ميلليارد دوللارعا جەتكەندىگىن جانە ونىڭ باسىم بولىگى قازاقستانمەن اراداعى ساۋدا-ساتتىققا تيەسىلى ەكەندىگىن قاپەرگە سالا كەتكەن ءلازىم.
قىتاي دوستىق قوعامىنىڭ توراعاسى چجان دەگۋان ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ارادا ەشقانداي پروبلەمالاردىڭ جوقتىعىن بىلايشا سيپاتتايدى: «سوڭعى كەزدەرى ورتالىق ازيا نە جەڭەتىن, نە جەڭىلىس تاباتىن ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ ويىن الاڭىنا اينالىپ كەتتى دەپ جاتادى. ءبىز بارلىعى دا ۇتىستا بولاتىن قاتىناستار قاعيداتىن ۇستانامىز. قىتاي ەشقاشان دا ورتالىق ازيانى ءوزىنىڭ ىشكى اۋلاسى دەپ قاراستىرمايدى». ساراپشى قالاي دەسە دە قىتايدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا بارىنشا كىرىگۋگە تىرىسىپ جاتۋى, ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق جاعى باسىم دەگەنىمىزبەن, جاعدايعا ءسال باسقاشا قىرىنان قاراۋعا يتەرمەلەيدى. ەۋرازيا وداعى يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسا باستاۋى جانە قىتاي ۇسىنعان شىۇ اياسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ جوباسىن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەيدىڭ قابىلداماي تاستاۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي كازانتسەۆتىڭ پايىمىنشا, قازىر قىتاي ورتالىق ازيا ينتەگراتسياسى ستراتەگياسىن باسقا قىرىنان قاراستىرىپ جاتقان كورىنەدى. قىتايدىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن ەۋروپالىق وداقتاعى داعدارىستى جاعداي الدىڭعىسىنىڭ ەكسپورتىن ايتارلىقتاي كەمىتكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ايتارلىقتاي باسەڭدەۋىنە الىپ كەلە مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ساراپشىلار سوڭعى كەزدەرى وسىنداي جورامالدار ايتا باستادى.
بۇعان قوسا, قىتاي مەن رەسەي جەرورتا تەڭىزى ايماعىنان ىعىستىرىلا باستاعان سىڭايلى. اقش-تىڭ بۇرىنعى قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى پول كرەيگ روبەرتس ءبىر باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا ليۆيادا كاددافيدى, ال سيريادا اسادتى ورنىنان تايدىرۋعا تىرىسۋىمىز قىتاي مەن رەسەيدى جەرورتا تەڭىزى ايماعىنان ىعىستىرىپ شىعارۋمەن بايلانىستى دەپتى. ويتكەنى, قىتاي ينۆەستيتسياسى ليۆيانىڭ شىعىسىنا, انگولا مەن نيگەرياعا باعىتتالىپ كەلگەندىگىن ەسكەرسەك, ليۆيا مەن سيرياداعى قازىرگى شيەلەنىسكەن جاعدايدىڭ قايدا بارىپ تىرەلەتىنىن كورۋ قيىن ەمەس.
اقش-تىڭ بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى ورىنباسارىنىڭ پايىمىنشا, مۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. ءتىپتى, ءىرى قاقتىعىسقا يتەرمەلەۋى دە مۇمكىن. بۇل ويدىڭ رەسەيلىك گەنەرالدىڭ سوزىمەن قابىسىپ جاتقاندىعىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. ەكونوميكالىق كۇش الا باستاعان ءۇندىستان پارسى شىعاناعىنان يران ارقىلى اۋعانستانعا تەمىر جول جەلىسىن تارتۋدى قارجىلاندىرۋعا دايىن ەكەندىگىن دە ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل دا اسپان استى ەلىنىڭ ويلاستىرعان جوباسىنا بالاما ىسپەتتى. ويتكەنى, وسىعان دەيىن قىتاي شىڭجاڭ مەن اۋعانستان اراسىن جالعايتىن تەمىر جول جەلىسىن تارتۋعا ءازىر ەكەنىن بىلدىرگەن-ءتىن. مۇنىڭ بارلىعىنىڭ رەسۋرستار ءوندىرۋ مەن كاپيتالداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قادامدار ەكەنى تۇسىنىكتى.
قورىتا ايتقاندا, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ىقپالى جىلدان جىلعا كۇشەيە بەرەتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ءار ەل ءوزىنىڭ ءمۇددەسى تۇرعىسىنان قارەكەت ەتەتىندىكتەن, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ىقپالىندا كەتپەۋدىڭ باستى كىلتى, تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى دەگەندەي, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋدا جاتسا كەرەك. بۇل ماسەلەنىڭ سوڭعى كەزدەرى ءجيى قوزعالا باستاۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى دەپ وي تۇيۋگە تولىق نەگىز بار.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
