شىڭعىرلاۋ اۋدانى اقجايىق وڭىرىندە جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى ناسيحاتتاۋعا بەلسەنە كىرىسكەن ساناۋلى اۋدان قاتارىندا. بۇدان بۇرىن اسانقايعى بابامىزعا عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, اۋدان ورتالىعىندا ەسكەرتكىش ورناتقان شىڭعىرلاۋلىقتار ماۋسىم ايىندا «كونە سەگىزساي» تاقىرىبىندا دالالىق ارحەولوگتار سيمپوزيۋمىن, تورىاتباسى تاۋىنىڭ باۋرايىندا «قازاق دالاسىنىڭ ۇلى مادەنيەتى» اتتى فەستيۆال ۇيىمداستىرعان بولاتىن. «شىڭعىرلاۋدىڭ جەتى كەرەمەتى» اتتى جيناق شىعارىپ, وڭىردەگى وزگەشە تابيعي كوركەم مۇيىستەر مەن تاريحي ورىنداردى تىنباي ناسيحاتتاپ جۇرگەن جەرگىلىكتى ازاماتتار ولكەتانۋشىلار باسقوسۋىن دا بيىك دەڭگەيدە وتكىزدى. وڭىردەگى تانىمال ولكەتانۋشىلار قاتىسقان كوشپەلى سەزد شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ساكرالدى نىساندارىن ارالاپ, ولكەتانۋ ماسەلەلەرىنىڭ پروبلەمالارى, شەشىلۋ جولدارى, ونى دامىتۋ ماسەلەلەرى, كيەلى ورىنداردى ناسيحاتتاۋ جانە قورعاۋ شارالارى تالقىلاندى.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا ولكەتانۋشىلار اقتاۋ, الاقانتاۋ, حانشاتىر, تورىاتباسى, قىلىشتاۋ, قىزەمشەك تاۋلارىن كورىپ, اقتاۋ جانە قىز اۋليە بۇلاقتارىنىڭ سۋىنان ءدام تاتتى. سارقىراماعا شومىلىپ, اتاقتى اققۇمنىڭ قۇمىن كەشتى. ەمدىك-شيپالى سوركول تۇزىنا اتباسىن تىرەپ, شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تىلەگەن قاليەۆتىڭ تۋعان جەر تاريحىنا قاتىستى اڭگىمەلەرىن تىڭدادى. سۇلۋ تابيعات, تاعىلىمدى تاريح ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمادى. ەكى كۇن ىشىندە ارالاپ كورگەن نىسانداردىڭ قاي-قايسىسى دا ارنايى اتباسىن تىرەپ كەلىپ, تاماشا دەمالۋعا تاپتىرماس جەر ەكەن.
شىرايلى شىڭعىرلاۋعا جاساعان ساپارىمىزدا ەرەكشە اسەر ەتكەن ءۇش نىسانعا كەڭىرە توقتالعاندى ءجون كوردىك.
تورىاتباسى
اتاۋىنىڭ ءوزى ولەڭگە سۇرانىپ تۇرعان تورىاتباسى تاۋى تۋرالى وسى وڭىردەن شىققان قارشىعا ەلەمەسوۆ بىلاي دەپ جىرلاپتى:
تورىاتباسى – تاۋىڭ كيە,
تاسىڭدا قۇت,
ەڭسەڭدى باسا الماعان جاسىن-ۋاقىت.
تورىاتباسى تۇلعاڭمەن-اق
تۇرعاندايسىڭ,
جەر-انانى اسپان-كوككە
جاقىنداتىپ!..
تورىاتباسى تاۋىنىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى تەڭىز دەڭگەيىنەن 212 مەتر بيىكتە. شەتى مەن شەگىنە كوز جەتكىسىز جالپاق دالاسى كوپ باتىس قازاقستان ءوڭىرى ءۇشىن بۇل اجەپتاۋىر ۇلكەن تاۋ ەكەندىگى ءسوزسىز. الىستان اعاراڭداپ كورىنەتىن بورلى تاۋ تۋرالى اڭىز اڭگىمە دە كوپ. ولاردىڭ ءبىرى قوبىلاندى باتىردان تارتسا, ەندى ءبىرى ەدىل مەن جايىق اڭىزىنا اپارىپ تىرەيدى.
– ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا, باياعىدا ەدىل مەن جايىق دەگەن ەكى باي بەسىك قۇدا بولىپتى. ەدىلدىڭ بالاسى ەرجەتىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن سوڭ قالىڭدىعىن كورۋگە جايىقتىڭ ەلىنە كەلىپتى. قايىن جۇرتىنا جاقىنداعان سوڭ اتقوسشىسىن جىبەرىپ, «ەكى اق بوز ءۇي تىكسىن. بىرەۋىن ماعان ارناسىن, ەكىنشىسىن استىمداعى اتىما ارناپ تىگىپ, قوس استاۋ قويسىن. استاۋدىڭ بىرىنە ءسۇت, بىرىنە سۋ قۇيىلسىن. مەنى ەشكىم الدىمنان قارسى الماسىن», دەيدى. ءسويتىپ, ءوتىنىشى ورىندالعان باتىر كۇيەۋ كۇن باتىپ, قاس قارايعاندا ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەي اۋىلعا جەتىپ, ارعىماعىن اق وتاۋعا كىرگىزەدى. ەكىنشى ۇيگە ءوزى ءتۇسىپ, قالىڭدىعىمەن تانىسادى. سول اۋىلداعى ءبىر كەلىنشەك «كۇيەۋدىڭ اتىنىڭ ەلگە كورسەتپەيتىن نە كەرەمەتى بار؟» دەپ ويلاپ, بويىن قىزىعۋشىلىق جەڭىپ, ارعىماق تۇرعان ءۇيدىڭ جابىعىنان سىعالاپتى. سول كەزدە ارعىماقتىڭ قوس قاپتالىنان ەكى قاناتى سالبىراپ, جانۋار ءبىر قاناتىن سۇتكە, ءبىر قاناتىن سۋعا مالىپ تۇر ەكەن. توسىن دىبىستان ءارى سۇق كوزدەن شوشىنعان تۇلپار شىڭعىرا كىسىنەپ, جان تاپسىرىپتى. ارعىماعىنىڭ داۋىسىن ەستىپ, جانۇشىرا جەتكەن كۇيەۋ جىگىت باسىن ۇستاپ وتىرا كەتكەن ەكەن. جان سەرىگىنەن ايىرىلعانىنا وپىنىپ, كوپ كەشىكپەي قۇسادان جىگىت تە قايتىس بولىپتى. تۇلپاردى جەرلەگەن جەر تورىاتباسى تاۋى اتالىپتى. قوساعىنان قاپيادا ايىرىلعان قىزدىڭ كوز جاسىنان شىڭعىرلاۋ وزەنى پايدا بولعان ەكەن, – دەيدى ەل مەن جەردىڭ تاريحىن جاتقا سوعاتىن جولباسشىمىز تىلەگەن قاليەۆ.
«قارعابويلى قازتۋعان» جىرىندا:
اسانقايعى كوشكەن جەر,
شىڭعىرلاۋ, تورىاتباسى ەدى.
قىزەمشەكتى سارشوقى
وسى سۋدىڭ قاسى ەدى.
اسانقايعى تۋعاننىڭ
بولىنگەن جەرى وسى ەدى, دەپ جىرلانعان تورىاتباسى تاۋى كەڭەس وكىمەتى جىلدارى جويىلىپ كەتە جازداپتى. ويتكەنى مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قۇرىلىس نىساندارىن سالۋ ءۇشىن تورىاتباسى تاۋىن جارىپ, تاۋ-تاسىن پايدالانۋ تۋرالى شەشىم شىققان. بىراق اۋىل اقساقالى يازيت ماسكەۋگە دەيىن ارىز جازىپ, تورىاتباسى تاۋىنىڭ قايتالانباس تابيعي نىسان ەكەندىگىن دالەلدەپ, اقىرى سوراقى شەشىمدى توقتاتقان ەكەن. «بىراق تاۋدىڭ ءاۋ باستاعى ات بەينەسى بۇزىلىپ كەتكەن», دەيدى جولباسشىمىز.
ءبىر قىزىعى, تورىاتباسى مەن قىلىشتاۋ جوتالارى قاز-قاتار سوزىلىپ جاتىر. ەكەۋىنىڭ اراسى جاپ-جازىق, ارنايى جاسالعان الاڭ دەرسىز. جاقىندا عانا وسى تورىاتباسى تاۋىنىڭ باۋرايىندا «قازاق دالاسىنىڭ ۇلى مادەنيەتى» اتتى فەستيۆال وتكەندە, وسى الاڭقايعا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, ات ويىندارى ۇيىمداستىرىلىپتى. ال ەكى قاپتالداعى ەكى تاۋ ويىن قىزىعىن بيىكتەن تاماشالاۋعا تاپتىرماس مىنبەر سەكىلدى. «شىركىن, وسى جەرگە ات بايگەسىن, كوكپار ويىنىن نەمەسە قىستا قانسونار سايىسىن وتكىزەر مە ەدى» دەپ اتتاندىق.
سارقىراما
سارقىراما – ادام قولىمەن جاسالسا دا عاجاپ اسەر سىيلايتىن تابيعات ءمۇيىسى ەكەن. مۇنداعى توعان دا, «الەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي سارقىراما» دا قىز اۋليە بۇلاعىنان باستاۋ الادى. اڭىز بويىنشا ءبىر ءۇيدىڭ بويجەتىپ كەلە جاتقان قىزى تۇندە ەشكىمگە بىلدىرمەي توسەگىنەن تۇرىپ كەتىپ, تاڭ الدىندا تىرناعىنىڭ كوبەسىنەن قان تامشىلاپ كەلىپ قايتا جاتادى ەكەن. بايقاپ قالعان اتا-اناسى سوڭىنان ەرىپ باقىلاسا, قىزى ءبىر جەردى تىرناعىمەن قازىپ جاتىر ەكەن. سول جەردەن كەشىكپەي بۇلاق شىعىپتى. ال قىز كوپ كەشىكپەي دۇنيەدەن وتكەن. بۇگىندە جاسىل ءمۇيىس, بورلى جىنىس اراسىنان شىم-شىمداپ شىعىپ جاتقان بۇلاقتىڭ جوعارى جاعىندا تەمىر شارباقپەن قورشاۋلى قىز اۋليە زيراتى تۇر. زيرات قورشاۋى ءتۇرلى-ءتۇستى شۇبەرەككە تولى.
قىز اۋليە بۇلاعىن بوگەپ, ودان ايناداي جالتىراعان توعان جاساعان نارماعامبەت بولىس ەكەن دەگەن اڭگىمە قالعان. نارماعامبەت توبەتوۆ – تاريحي تۇلعا, زامانىندا كوزى اشىق ادام بولعان. تابىن رۋىنىڭ ءبىر بولىگىن باسقارىپ, ەل-جۇرتىن ەگىنشىلىككە, باۋ-باقشا وسىرۋگە باۋلىعان. بۇگىندە بۇل جەر جاپ-جاسىل نۋلى ورمان, قاراعاش ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى بولىپ تۇر. نارماعامبەتتىڭ ءوزى كەڭەس وكىمەتى كەلگەندە مال-مۇلكىن بولشەۆيكتەرگە ەركىمەن بەرىپ, قۋعىننان امان قالدى دەلىنەدى. بولىس جان-جاعىن قورشاپ, بوگەگەن توعان سۋى كۇنباتىس تۇسىنان سارقىراما بولىپ, كىسى بويىنداي جەردەن قۇلاپ اعادى. اققان سۋ ءارى قاراي بۇلدىرتى وزەنىنىڭ باستاۋىنا قوسىلادى ەكەن. توعان سۋى ءموپ-ءمولدىر, تەرەڭدىگى كەي جەردە 8-9 مەترگە جەتسە دە كول تۇبىندەگى قيىرشىق تاس, جۇزگەن بالىق پەن تاسباقا اكۆاريۋمدەگىدەي اپ-انىق كورىنەدى.
سارقىراما ءمۇيىسى بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كيەلى نىساندارى تىزىمىنە ەنگەن. الىس-جاقىننان ارنايى كەلىپ, توعان باسىندا قونا جاتىپ دەمالۋشىلار دا كەزدەسەدى. اپتانىڭ جۇمىس كۇنى بولعانىنا قاراماستان, ءبىز بارعاندا اقتوبە وبلىسىنان كەلگەن ەكى كولىك شاتىر قۇرىپ, دەمالىپ جاتتى. كەلۋشىلەر سارقىراما اۋزىنداعى شاعىن حاۋىزدا سۋعا تۇسەدى. ەل-جۇرتتىڭ پىكىرىنشە, بۇل سۋدىڭ ەمدىك قاسيەتى بار. وسى ءبىر كوركەم ءمۇيىستىڭ كوڭىلگە ەرەكشە اسەر سىيلاپ, جانعا تىنىشتىق بەرەتىن قۇدىرەتىن ءبىز دە بايقاعانداي بولدىق.
ءبىر ءتاۋىرى, سارقىراما باسى بارىنشا اباتتاندىرىلعان, قوقىس جاشىكتەرى قويىلعان. شۇڭقىرى تولا جازداپ, كۇتىمسىزدەۋ تۇرعانى بولماسا, دارەتحاناسى دا بار. بىراق ءححى عاسىر «وركەنيەتىنىڭ بەلگىسى» – شاشىلعان قوقىس, پلاستيك شولمەك, تسەللوفان دوربالار مۇندا دا جەتىپتى. تابيعاتتىڭ بايلىعىن پايدالانعانىمىزبەن, قورعاۋعا كەلگەندە سامارقاۋلىعىمىز باسىم-اۋ دەپ قىنجىلدىق. اقجايىق وڭىرىندە ءتۋريزمدى دامىتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ايبولات قۇرىمباەۆ «وتباسىمىزبەن ارنايى كەلىپ, تازالىق جۇمىسىن ۇيىمداستىرساق قايتەدى؟» دەگەن ۇسىنىستى ورتاعا تاستادى. اللا قالاسا...
اققۇم
الماز اۋىلىنا قاراستى سەگىزساي اۋىلى جانىندا الىستان مەنمۇندالاپ جاتقان اققۇم تۋرالى دا تالاي اڭىز-ءاپسانا بار. «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا الشاعىر حاننىڭ ورداسى ءدال وسى اققۇمدا بولعان دەلىنەدى. «حرۋستالدىڭ ەڭ جوعارى ءتۇرىن جاساۋعا بولاتىن ەرەكشە قۇمىنا جاپوندار قىزىعىپ, سۇراعان ەكەن» دەگەن اڭىزدى اۋىل ادامدارى ايتادى. بۇگىندە ەرەكشە قورعالاتىن ايماقتان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بۇرعى جىبەرىپ, مۇناي مەن گاز دا ىزدەگەن.
سەگىزساي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرىكجان جالماقوۆ 1979 جىلى الماتىدان ورمانشىنىڭ وقۋىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ وسى اققۇمدا 40 جىلدان بەرى قورىقشى بولىپ قىزمەت ەتەدى ەكەن. ۇزىندىعى 18 شاقىرىمعا, ەنىنىڭ كەي جەرى 10 شاقىرىمعا دەيىن جەتەتىن اققۇمدى ءارى-بەرى تالاي شارلاعان قورىقشى بۇل ءوڭىردىڭ تىلسىم وقيعالارىن دا ايتىپ بەردى.
– كەڭەس وكىمەتى جىلدارى وسى جەرگە ورىستار كەلىپ, قۇمنىڭ شەتىن بۇرعىلادى. بىراق ىزدەگەن مۇناي دا, گاز دا تابىلمادى. اياق استىنان مۇناراسى قۇلاپ, ۆاگوندى جاپىرىپ تاستاعاندا, ءبىر ادام قازا تاپتى. ءسويتىپ كەن ىزدەۋشىلەر ءبىر كۇندە كەرى كوشىپ كەتتى, – دەيدى سەرىكجان نىعمەت ۇلى.
شىنىندا دا جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا «اققۇم – كيەلى مەكەن, بۇل جەردىڭ تىلسىم سىرى, قاسيەتى بار» دەگەن ۇعىم-تۇسىنىك بەرىك ورنىققان. وسى ايماقتا بولعان كەيبىر وقيعالاردىڭ سىرىن ءتۇسىنۋ قيىن.
– الپامىس تاجەكەنوۆ دەگەن قاريا بولدى, قازىر ومىردە جوق. سول كىسى بالا كەزىندە, 1950-جىلدارى مال باعىپ اققۇمعا شىققان ەكەن. قۇم ىشىنە كىرە بەرە قاراسا, بيىك قۇم شاعىلدىڭ ەتەگىنەن كادىمگى ەسىكتى بايقاعان. ول ەسىككە جاقىنداپ بارۋعا, اشىپ قاراۋعا جۇرەگى داۋالاماعان بالا شوشىپ كەتىپ, ۇيىنە جۇگىرەدى. بولعان وقيعانى ايتىپ, ەرەسەك ادامداردى ەرتىپ كەلگەنىمەن, الگى ەسىكتى تاپپاي قالعان. اينالا شاعىل-شاعىل قۇم, الگى ەسىك زىم-زيا جوق بولىپتى. بۇل اڭگىمەنى الپامىس اعايدىڭ وزىنەن ەستىدىم, – دەيدى قورىقشى.
2000-جىلداردىڭ باسىندا وسى قۇمنىڭ ماڭىندا جوعالىپ كەتىپ, ەكى كۇننەن كەيىن تابىلعان چەح ازاماتى تۋرالى اڭگىمە دە تىلسىمعا تولى.
– ءبىزدىڭ سەگىزساي اۋىلىنىڭ ءبىر قىزى اقسايدا قىزمەت ەتەتىن چەح ازاماتىنا تۇرمىسقا شىققان ەكەن. اۋىلىنا تۋىستارىمەن بىرگە توركىندەپ كەلىپ, باياناس جاقتاعى اتا-بابا قورىمىنا زيارات ەتپەك بولادى. كولىكپەن كەلسە دە جولداعى وزەن سۋىنان وتە الماي, كولىكتى قالدىرىپ, سۋدان بويلاپ ءوتىپ, زيرات باسىنا جاياۋلاپ بارادى. كەيىن قايتىپ كەلە جاتقاندا الگى چەح كەنەتتەن: «زيرات باسىندا ءبىر كىسى قالىپ كەتتى, مەن بارىپ كەلەيىن!» دەپ كەرى جۇگىرە جونەلەدى. جانىنداعى كىسىلەر كولىك جانىنا كەلىپ, چەح كۇيەۋدى «قازىر كەلەر» دەپ كۇتەدى. چەحتىڭ جاسى الپىستاردا ەكەن. ءبىر قىزىعى, قولىنان ديپلومات سومكەسىن تاستاماي جۇرگەن, ونى تۇتقاسىنان شىنجىرلاپ, قولىنا بىلەزىك ەتىپ كىلتتەپ العان. شاماسى, كوپ اقشا بولسا كەرەك. ءارى-بەرى كۇتىپ, كەلمەگەن سوڭ زيراتقا ىزدەپ بارسا, وندا دا جوق. اياق استىنان جوعالعان شەتەل ازاماتىن اۋىلداستار, اۋداننان كەلگەن ميليتسيا ەكى كۇن ىزدەدى, وعان مەن دە قاتىستىم. ونىڭ سۇيەگىن ەكى كۇننەن كەيىن زيراتتان تالاي شاقىرىم جەردەن تاپتىق. سومكەسىنە ەشكىم تيمەگەن. مارقۇمنىڭ زيراتقا نەگە بارعانى, نەدەن ولگەنى جۇمباق بولىپ قالدى. حالىقتىڭ ايتۋىنشا, ونى اققۇمنىڭ پەرىلەرى شاقىرىپ الىپ كەتكەن, – دەيدى سەرىكجان اعا.
قورىقشىنىڭ ايتۋىنشا, اققۇمدا ەمدىك ءشوپتىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەدى. ارنايى قورعاۋعا الىنعاندىقتان, اڭ-قۇس تا جەتەرلىك. قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن الىپ كورتىشقان تەك وسى جەردى مەكەندەيدى. قاراعاي, قايىڭ, كوكتەرەك, ارشا وسەدى. مۇندا جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا قۇم بۇلاۋعا ءتۇسىپ, ەم الۋعا بولادى. تىلسىم سىرى, كوركەم تابيعاتى قاتار كەلگەن اققۇم دا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كيەلى نىساندارى قاتارىندا.
ءتۇيىن
– ەكى كۇندىك ساپار بارىسىندا بايقاعانىمىز, شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋعا بارلىق مۇمكىندىك بار ەكەن. بولاشاقتا وسى باستاما جۇزەگە اسسا دەيمىز. ولكەتانۋشىلارعا وسىنداي يگى شارانى ۇيىمداستىرۋشى تىلەگەن قاليەۆ باستاعان شىڭعىرلاۋ اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيى ۇجىمىنا العىس بىلدىرەمىز, – دەيدى بلوگەر, حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان ءسادىر. – وسىنداي فورماتتاعى شارانى وبلىستىڭ وزگە اۋماقتارىندا دا پراكتيكاعا ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتامىن. سونداي-اق «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «قاسيەتتى قازاقستان» بازالىق باعىتى بويىنشا ارحيۆتەردەن, ونىڭ ىشىندە رەسەي مۇراعاتتارىنان ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەۋدى جۇيەلى جولعا قويۋ قاجەت. وسى باعىتتا جەرگىلىكتى تاريحشى-ولكەتانۋشىلارمەن تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋ ءتيىمدى.
ارينە, ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, اۋداندا ولكەتانۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس اتقارىلعان. ايماقتاعى اراب جازۋلى قۇلپىتاستار جيناعى دا جارىق كوردى. «شىڭعىرلاۋدىڭ جەتى كەرەمەتى» جوباسى وبلىس كولەمىندە تانىمال بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ءتۋريزمنىڭ دامۋى ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنا, ينفراقۇرىلىمعا تىكەلەي بايلانىستى. وسى باعىتتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ, دۇركىن-دۇركىن ءدۇبىرلى شارا وتكىزىپ تۇرعان اۋدان باسشىلارى كيەلى نىسانداردى اباتتاندىرۋدى, جول قاتىناسىن جولعا قويۋدى ەسكەرەدى دەگەن ويدامىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى,
شىڭعىرلاۋ اۋدانى
