المات داۋلەتوۆ سامارا وبلىسىنىڭ كينەل قالاسىندا تۇرادى. بيىل 8-سىنىپتى ءبىتىرىپتى.
– ورالعا بيىل ءتورتىنشى جىل قاتارىنان كەلىپ تۇرمىن. مۇندا لاگەردە وتە قىزىق, ماعان قاتتى ۇنايدى. مەن ءىنىم ساماتپەن بىرگە كەلدىم. بيىل ورال قالاسىنداعى ءتۇرلى مۋزەيلەردى ارالادىق. كۇن سايىن ءتۇرلى ەكسكۋرسيا. دەمالىس باعدارلاماسى بىلتىرعىدان وزگەشە بولدى. كەلەر جىلى تاعى كەلگىم كەلەدى. ويتكەنى ءار كەلگەن سايىن كوپ نارسە ۇيرەنەمىز. قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى تۋرالى بىلەمىز. ءوزىم قازاقشا ۇيرەنگىم كەلەدى. قازىر تۇسىنەمىن, تەك سويلەۋگە قينالىپ ءجۇرمىن, – دەيدى المات.
ال ونىڭ ءىنىسى ساماتقا تاقساي وباسىنان تابىلعان التىن حانشايىمنىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن ەكسپوزيتسياسى قاتتى ۇناپتى. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاعان رەسەيلىك قازاق بالالارى وسى جەردە سۋرەتكە تۇسكەن. ورتاعاسىرلىق جايىق قالاشىعى ورنىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى بارىسىن كورىپ, قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعىن ارالاپ, ورال قالاسىنىڭ كورىكتى جەرلەرىن تاماشالاعان جەتكىنشەكتەردىڭ اتاجۇرتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وتكەن تاريحىمەن دە, بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمەن دە ماقتاناتىنى كوزدەرىنەن كورىنىپ تۇردى.
– ساماراداعى ءبىزدىڭ قازاق دياسپوراسى وتە ۇيىمشىل. ۇلتتىق-مادەني شارالاردى ءجيى وتكىزەمىز. بيىل ورالعا دەمالۋعا كەلگەن قازاق بالالارىنىڭ ءبارى دە – سامارا وبلىسىنداعى «اق جول» ايماقتىق قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ بەلسەندىلەرى. ءبىز ۇلتتىق كونتسەرتتەرگە, مادەني شارالارعا قاتىسامىز, ءوز ۇلتىمىزدىڭ ونەرىن كورسەتەمىز, – دەيدى بيىل 6-سىنىپقا كوشكەن 11 جاسار ديار توقتارباي ۇلى. ديار ورالداعى لاگەرگە 5 جاسىنان بەرى ۇزبەي كەلىپ ءجۇر ەكەن.
– «دارىن» – وتە قىزىق لاگەر. مۇندا ۆولەيبول, باسكەتبول, ءبارىن ويناۋعا بولادى. تاماعى دا ءدامدى. ەڭ باستىسى, مۇندا جاڭادان كوپتەگەن دوس تاپتىم. ولارمەن ينتەرنەت ارقىلى حابارلاسىپ تۇرامىز. بىلەسىز بە, ساماراداعى №124 مەكتەپتە قارىنداسىم ەكەۋمىزدەن باسقا قازاق جوق. رەسەيدەگى جازعى لاگەرلەردە دەمالعاندا دا اينالاڭدا كىلەڭ ورىستار جۇرەدى. ال مۇندا جاقسى, جان-جاعىڭ تولعان قانداستارىڭ, ولارمەن سويلەسىپ قازاقشا ۇيرەنەمىز. وسىندا كەلگەلى قازاقستان تۋرالى كوپ مالىمەت بىلدىك, – دەيدى ديار.
«دارىن» قوسىمشا ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلسىم دۇيسەنعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, رەسەيلىك قازاق بالالارىنىڭ دەمالىس باعدارلاماسى ولارعا تۋعان حالقى, اتاجۇرتى, انا ءتىلى حاقىندا بارىنشا مول مالىمەت بەرۋگە لايىقتالىپ جاسالعان ەكەن. ورتالىقتىڭ ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» جازعى مادەني-تانىمدىق اۋىسىمىنا تاپ بولعان سامارالىق بالالار ون كۇندى ارىس قالاسىنان كەلگەن 50 وقۋشىمەن بىرگە وتكىزدى. انا ءتىلىنىڭ اتموسفەراسىنا سۇڭگىپ, ءتۇپ-توركىنىن تانۋعا بۇل دا يگى اسەرىن تيگىزگەنى انىق.
سامارانىڭ ۇلگىسى
...ايتا كەتەيىك, سامارالىق بالالار «دارىن» قوسىمشا ءبىلىم ورتالىعىندا ون كۇن بويى تەگىن دەمالدى. بۇل وسىدان 15 جىل بۇرىن سامارا وبلىسىنداعى «اق جول» ايماقتىق قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى» مەن باتىس قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى اراسىندا جاسالعان كەلىسىمنىڭ ناتيجەسى ەكەن.
– رەسەي قازاقتارى ءتۇرلى كاسىپپەن اينالىسادى, نەگىزىنەن اۋقاتتى تۇرادى. ولاردا تۇرمىستىق قيىندىق جوق. بىراق جاس ۇرپاعىن قازاق ەتىپ ساقتاۋ, تاربيەلەۋ وتە قيىن. بالالار ءتىل بىلمەيدى, جۇتىلىپ بارادى. سوندىقتان دا وسىدان 14-15 جىل بۇرىن ساماراداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ جەتەكشىسى توقتارباي دۇيسەنباەۆ «ول جاقتاعى قازاق بالالارى جاز كەزىندە قازاقستانداعى وقۋشىلار لاگەرلەرىندە دەمالسا» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. مۇنى باتىس قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى سۆەتلانا بيسەمباەۆا قولدادى. ءسويتىپ جىل سايىن 10-15 قازاق بالاسى اتاجۇرتقا كەلە باستادى. ولارعا ارنايى باعدارلاما دايىندالدى. ورالدان دەمالىپ بارعاندا, ول جاقتاعى قازاقتار: «بالالارىمىزدى ون كۇن ىشىندە تانىماي قالدىق, قازاقستاننىڭ ءانۇرانىن ۇيرەنىپ العان, قازاقشا ءان شىرقاپ, پاتريوت بولىپ كەلدى» دەپ راحمەتىن جاۋدىردى, – دەيدى «Aqjayiq» تەلەارناسىنىڭ توراعاسى, كوپ جىل بويى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ وبلىستاعى وكىلى بولىپ قىزمەت ەتكەن اسىلانبەك عۇباشەۆ.
«دارىن» قوسىمشا ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلسىم دۇيسەنعاليەۆا رەسەيلىك بالالاردىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ كەلەتىنىن, انا تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ءتول تاريحىنا قۇشتارلىعى وتە جوعارى ەكەنىن قۋانىشپەن اڭگىمەلەيدى. «بۇل شەتتەگى قازاق وتباسىلارى ءۇشىن وتە جاقسى سالىنعان جول», دەيدى گۇلسىم عابدۋلعازيزقىزى.
وكىنىشكە قاراي, جىل سايىن 10-15 بالانىڭ 10 كۇنگە اتاجۇرتقا كەلىپ, دەمالىپ كەتۋى ماسەلەنى شەشپەيدى. ارينە, قازاقستاندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى, «وتانداستار قورى» سوڭعى كەزدەرى بەلسەندى جۇمىسقا كىرىسكەنى بايقالادى. بىراق بۇل ءالى از. اسىلانبەك زيننات ۇلى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارى قوسىمشا جۇمىستاردى كوبەيتۋ كەرەك دەپ سانايدى.
– بيىل كوكتەمدە سامارا مەن ساراتوۆ وبلىسىنا بارىپ, قازاق دياسپوراسى اراسىندا «بالاپان» تەلەارناسىنىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزدىك. ءبىر ءتاۋىرى, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك, قازتالوۆ, تاسقالا اۋداندارى رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا. ماسەلەن, ساراتوۆ وبلىسىنىڭ الەكساندر گاي اۋدانىنداعى شارالارىمىزعا ءبىزدىڭ قازتالوۆ اۋدانى كومەكتەستى, بالالار كونتسەرتىن ۇيىمداستىردى. ايتايىن دەگەنىم, رەسەي قازاقتارى قازاق اقپارات كەڭىستىگىندە نە بولىپ جاتقانىنان بەيحابار. «بالاپان» تەلەارناسى تۋرالى بىزدەن ەستىپ, سمارتفوندارىنا جۇكتەپ, قازاقشا ءمۋلتفيلمدى تۇڭعىش رەت كورىپ, تاڭعالىپ, ءبىر-بىرىمەن ءبولىسىپ جاتتى, – دەيدى اسىلانبەك عۇباشەۆ.
قانداستار كومەك كۇتەدى
باتىس قازاقستان وبلىسى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 5 وبلىسىمەن شەكتەسەدى. وسى بەس وبلىستا دا قازاقتاردىڭ ۇلكەن دياسپوراسى بار. بىراق سامارالىق قازاقتار سياقتى بەلسەندىلىك تانىتىپ, جاس بۋىندى ۇلتتىق تامىرىنا جالعايتىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان ۇيىمدار از.
– استراحان وبلىسىندا بەيرەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا 200 مىڭداي قازاق تۇرادى. نيكيتا ىسقاقوۆ اعامىز ومىردەن وتكەلى استراحان وبلىستىق «جولداستىق» قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسى سايابىرسىپ قالعانى راس. ءبىز بيىل دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن حابارلاسىپ, استراحاندىق 20 قازاق بالاسىن بۋرابايعا دەمالۋعا جىبەردىك. ولاردىڭ جول قارجىسىن كوتەرەتىن جەرگىلىكتى دەمەۋشى تاپتىق. ەگەر بۇل جوبانىڭ تيىمدىلىگىن كورسەك, بولاشاقتا جۇيەلى تۇردە جالعاستىرامىز, – دەيدى استراحان وبلىستىق «اقارنا» قازاق گازەتىنىڭ رەداكتورى راحمەت باشباەۆ.
راحمەتتىڭ ايتۋىنشا, استراحان وڭىرىندە قازاقتار كوپ ءارى تۇتاسىپ تۇراتىندىقتان, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى اعايىندارعا قاراعاندا قامسىزداۋ, قاپەرسىزدەۋ كورىنەدى. بىراق كەيىنگى تولقىننىڭ انا تىلىنەن ماقۇرىم قالۋ ماسەلەسى استراحانعا دا ءتان. سوندىقتان ساراتوۆتىق بەلسەندىلەر باسىپ شىعارعان كومەكشى قۇرال – «بىسترىي كازاحسكي» انىقتامالىعىنىڭ كولەمدى پارتياسىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن.
– قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كومەكتەسەتىن كىتاپتار بارشىلىق. بىراق قازاقستاندا شىققان كومەكشى قۇرالدار رەسەي قازاقتارىنا اۋىرلاۋ, تۇسىنىكسىز تيەدى. بىزگە رەسەي جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, وسىنداعى قانداستاردىڭ مەنتاليتەتىنە جاقىن ادەبيەتتەر ىڭعايلى. سوندىقتان دا «سيتۋاتيۆنىي كازاحسكي» سەرياسىنىڭ اۆتورى قانات تاسىبەكوۆ اعامىزبەن دە حابارلاسىپ, استراحان قازاقتارىمەن كەزدەسۋگە شاقىرىپ قويدىم, – دەيدى راحمەت باشباەۆ.
– بالالارىمىزدى انا ءتىلىن ۇيرەنۋ, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىمەن تانىسۋ ءۇشىن قازاقستانعا جىبەرۋ ماسەلەسى بىزدە دە وتە وزەكتى. بىراق ازىرگە ول بالالاردى قانداي شارتپەن جىبەرەمىز, ىرىكتەۋ قالاي بولادى, قاي جاستاعى بالالار بارادى – وسىنىڭ ءبارىن جۇيەلەۋ كەرەك. جاقىندا نۇر-سۇلتاننان بالالارىمىزعا شاقىرۋ كەلدى. تىلەك بىلدىرگەندەر كوپ بولعانىمەن, ساراتوۆتان قازاقستان استاناسىنا جول قاتىناسى وتە قيىن, الىس. كامەلەتكە تولماعان بالالاردى جىبەرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زور عوي. تاۋەكەل ەتە المادىق. بىراق جەرگىلىكتى سارىتاۋلىق قازاقتار انا تىلىمىزدەن, ۇلتتىق داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ ءۇشىن بارىنشا قىزمەت ەتىپ جاتىرمىز, – دەيدى ساراتوۆ قالاسىنداعى «دوستار» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەربولات وتەشەۆ.
ءيا, سارىتاۋلىق قانداستاردىڭ سوڭعى جىلدارى ەرەكشە بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتقانىن ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. جوعارىدا ايتىلعان «بىسترىي كازاحسكي» انىقتامالىعىن ساراتوۆتىق قانداستار قۇراستىرعان. ونداعى قازاق جاستارى ارتۋر نۇرمۇحامبەتوۆ, ايبار ازاماتوۆتىڭ ۆيدەوبلوگتارىنىڭ قارالىمى جوعارى. ءتىل مەن ءداستۇر تۋرالى, تۋعان ولكەنىڭ تاريحى جايلى بەينەجازبالارعا قىزىعۋشىلىق كوپ.
– 2017 جىلدان بەرى ساراتوۆتا ءتىل ۇيرەنۋ ورتالىعى اشىلدى. ارنايى عيمارات الدىق. ول جەردە ءتىل عانا ەمەس, دومبىرا تارتۋدى دا ۇيرەتەمىز. قازاق مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ونەرىن ۇيرەنۋدى قالايتىندار جىلىنا ەكى مارتە ۇيىمداستىرىلاتىن كۋرستارعا قاتىسادى. كۋرس باستالعالى 100-دەن اسا وقۋشى, ستۋدەنت, ءتىپتى ەرەسەك ادامدار قاتىستى. حالىقتىڭ ىقىلاسى كۇشتى, – دەيدى ەربولات وتەشەۆ.
رەسەيلىك قانداستاردىڭ تالاپ-تىلەگىنە, ءتۇپ-تامىرىنا ۇمتىلعان ىقىلاسىنا وتانداستارى ءاردايىم سەرگەك قارايدى. ورالدىق مەتسەنات اقسەرىك ءايتىموۆ ساماراداعى قازاق قاۋىمداستىعىنا مۋلتيمەديالىق كابينەت جاساقتاپ بەرىپتى. ساراتوۆتاعى دومبىرا ۇيىرمەسىنە قاجەتتى مۋزىكالىق اسپاپتاردى اسىلانبەك عۇباشەۆ ورال حالقىنا ساۋىن ايتىپ, از ۋاقىتتا جيناپ بەردى. قازاقستان كۇيشىلەر وداعىنىڭ باتىسقازاقستاندىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى اسقار كەنجەعاليەۆ تە شەتتەگى قانداستاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق تۇرە جۇرەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا.
– ورالداعى رەسەي كونسۋلدىعىنا بارساڭىز, تاريحي وتانىنا ورالۋ ءۇشىن كەزەككە تۇرعان ورىمدەي ورىس جاستارىن كورەسىز. رەسەي جاستاردى ەلگە شاقىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەپ, جاعدايىن جاساپ, قىزىقتىرىپ وتىر. ال شەتەلدەگى قازاق جاستارىن ءبىز وسىلاي ەتىپ اتاجۇرتقا شاقىرا الامىز با؟ – دەيدى اسىلانبەك زيننات ۇلى.
...شىنىندا دا شەتتە تۋىپ, شەتتە ءوسىپ جاتقان مەكتەپ وقۋشىلارىن جازعى كانيكۋلدا ساناۋلى كۇنگە اتاجۇرتقا شاقىرىپ العاننان ولار ءتىل ۇيرەنىپ كەتپەسى انىق. بىراق ولاردىڭ جۇرەگىندە «مەنىڭ تاريحي وتانىم – قازاقستان! مەنىڭ ول جەردە قادىرىم بار. مەن وتانىما كەرەكپىن!» دەگەن پىكىر, سەنىم قالىپتاسار بولسا, بولاشاقتا جۋسان ءيىسىن اڭساپ, تۋعان جەرگە ورالۋشىلار كوپ بولماق.
باتىس قازاقستان وبلىسى
