قيىنكەرىشكە باراردا الىستان قارابۇيرەك شوقىسى مەنمۇندالايدى. وسى جوتا سونادايدان قىپ-قىزىل بولىپ الاۋلاپ, قياننان كوز اربايدى. نەگە ەكەنىن, بۇيىردەن تارتار ساۋال دا سول بولسا كەرەك. گەولوگتار بۇل ءوڭىردى «بالقىپ جاتقان ادىرلار» دەپ تە اتايدى. مىنا توپىراقتىڭ قىزىل رەڭ العانىنا تاڭىرقاعان كۇي ءوز-وزىنەن تۋىندايدى. جاقىنداعان سايىن وت شاشقان سياقتى كورىنگەن ادىرلار ايقىن اڭعارىلا باستادى. ساعىمدار قىلىق تانىتىپ ويناعانداي مىڭ قۇبىلادى دەرسىز. جالت-جۇلت ەتكەن ۇشقىن كوزدى اربايدى. راسىندا عاجايىپ. ءسال قوزعالىپ, العا جىلجىعان ءسات وزگە دۇنيەدە جۇرگەندەي سەزىنەسىز. ونىڭ ءوزى جارىق شاشقان كۇن نۇرىمەن شاعىلىسقان ءبىر نەگىزدى كريستالدار توبى سانالادى جانە سونىڭ جانار قارىعان جارىقشاقتارى ەكەن. گەولوگيالىق زايسان كولوراداسى نەمەسە الەمنىڭ كەرەمەتى كيىنكەرىش وزگەشە الەم بولىپ تارماقتالادى.
«مۇندا ءار كەلگەن سايىن كەرىشتەر ءار قىرىنان كورىنەدى» دەپ جازادى جازۋشى بوريس شەرباكوۆ. – زايساننىڭ بۇل كەرىشتەرى شوگىندى جىنىستاردان پايدا بولعان. ميلليونداعان جىلدار تەڭىز بەن كول تۇبىندە جاتقاندىقتان ءارتۇرلى حيميالىق قۇرامداعى قاباتتار قاباتتاسا بەرگەن. ءار گەولوگيالىق ءداۋىر ءوز قولتاڭباسىن, ءوز بوياۋىن قالدىرىپ وتىرعان. مەيىرىمدى كۇن نۇرىن توگىپ كوك جاسىل نۋعا وراندى, پالمالار مەن ەركەك قىرىقبۋىننىڭ ورنىن قىلقان جاپىراقتى ورماندار باسقانىن دا باستان كەشىردى. ولاردىڭ كەرىشتەر مەن تاسقا تۇسكەن بەدەرلەرى بۇگىنگە جازىلعان حاتتاي تاڭبالانىپ كەلدى. وسى ارادان الىپ تاسباقالار مەن جىلانداردىڭ قاڭقالارى سياقتى وتە ەرتەدەگى تروپيكالىق كەزەڭ فاۋناسى مەن فلوراسىنىڭ بەلگىلەرى بولىپ بىزگە جەتتى. الىپ جانۋارلار مەن قۇستار زۋلاعان عاسىرلارمەن بىرگە كەتتى. قاھارلى سۋىق كليمات پەن قۇرعاقشىلىقتار دا وتە شىقتى. قازىرگى پلانەتامىز جاڭاشا جاسانىپ شىعا كەلدى. ارتىنشا وسى الاپتى مۇز قۇرساۋى باسىپ جاتتى. قيىنكەرىش بەينەبىر گەولوگيالىق جۇمباقپەن ورىلگەن قاستەرلى كىتاپ دەرسىڭ. ءبارى وتكەنگە كەتسە دە بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزبەكتەلگەن داۋىرلەردىڭ تاسقا اينالعان بەينەلەرى وسى كىتاپتا سىر سۋىرتپاقتاپ تۇرعانداي بولادى.
قيىنكەرىش باعزى زاماندارداعى ء«ۇشىنشى مىڭجىلدىق» دەپ اتالاتىن داۋىردەگى ءبىر كەزدەردەگى تەڭىزدەر مەن بۇعازداردىڭ كوزى, كۋاسى دەسە دە بولادى. وسىندا اياق باسقان ماماندار مەن عالىمدار, قىزىققۇمار اۋەسقويلار جاقسىنى كورمەككە قۇلشىنىپ تۇراتىن قالامگەرلەر كاينوزوي داۋىرىنەن كەيىن كەلگەن, وسىدان 60 ميلليون جىل بۇرىنعى ء«ۇش مىڭىنشى» داۋىردە جۇرگەندەي اسەر قالدىراتىنى ءسوزسىز.
قيىنكەرىش, التايداعى مۇزتاۋدىڭ, مارقاكولدىڭ قايتالانباس عاجايىپ تابيعاتىن بەرە سالعان تاڭىرىگە شەكسىز العىسىڭىزدى جاۋدىراسىز.
مىنە, ءبىز كاينوزويدان جەتكەن ءبىر ۇزىك ءىنجۋدى تاماشالاپ ءجۇرمىز. ادام تانىمىندا شەك بار ما؟! ايتپەسە, كاينوزوي, پالەزوي قايدا, ءبىز قايدا... جانارتاۋلار دەمەكشى قيىنكەرىشتىڭ قازىرگى «بەت بەينەسىن» دە جاساپ كەتكەن وسى جانارتاۋ – ۆۋلكاندار جۇمىسى. ويتكەنى وسى ايماقتا جەر سىلكىنىسى ءجيى بولىپ تۇرادى. 1990 جىلى بولعان ءزىلزالانى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. وتكەن زامانداردا دا قىس ىشىندە جەر سىلكىنىپ, زايسان كولىن قۇرساپ جاتقان قالىڭ مۇزدى بۇزىپ سۋ اتقىلاعانىن تاريحشىلار حاتقا تۇسىرگەن بولاتىن.
قازىر زايسان جاعالاۋى تاماشا, مامىراجاي. تاڭ اتا ءوزىنىڭ جاسانا جايناعانىن كۇتىپ كۇننىڭ كوتەرىلۋىن توسىپ, كىزىلكەرىش تە الاۋلى كەيىپتە جاتقانداي. العاشقى جالقىن ساۋلە ادىرلاردىڭ بيىك باستارىن سيپالاعان ساتتە ساۋلەلى ارايلى اسپاندا قاڭقىلداپ سارى الا قازدار توبى ۇشىپ كەلەدى. ءبىر قىزىعى ولاردىڭ جەر بەدەرىمەن ۇيلەسىم تاپقىسى كەلەتىنىن قايتەرسىز.سارىالا قازدار قىزىل ۇيرەكتەردەن قالىسپايدى. ولەڭدەر مەن جىرلاردا «كوك الا ۇيرەك» دەۋشى ەدى, بۇل ارادا سيرەك كەزدەسەتىن قىزىل ۇيرەكتەر بار. ونى ايتاسىز, ەرتەرەكتە قىزىل قاسقىرلار دا بولعان. ساي بويلاي سۋماڭ قاعىپ قىزىل تۇلكى جالت بەرىپ, ءبىر كورىنىپ قالىپ, قايتا ىزدەگەن ساتىڭدە ءىزىم-قايىم جوق بولادى. بۇل ەندى ۇيرەنشىكتى كورىنىس. زايسان كولىنەن ونشا قاشىق بولماسا دا اپتاپ ىستىقتان قاجىپ, شىركىن, سۋعا ءبىر شومىلىپ, دەمالىپ السا عوي دەپ ارماندايسىز. ويتكەنى ءدال وسى ساتتە سۋسىعان قىزىلكەرىش ادىرلار. عاجايىبىن كورۋ ءۇشىن قوس اياققا تىنىم بەرمەي شارشايتىنىڭىز راس. تابانىڭدا جاتقان توپىراق قاباتىنىڭ ءوزى قىزىل, اق, سارى, كوگىلدىر بولىپ تۇرلەنىپ تۇراتىنىنا قايران قالاسىز. ءبىر قاراساڭىز ءوڭىردىڭ ءوزى وزگەشە سۋرەت بولىپ جاتۋى تاڭداي قاقتىرادى. سان ءتۇرلى بوياۋعا مالىنىپ, ادەمى كەيىپ تابادى. عاجاپ. قارايسىڭ دا تاڭعالاسىڭ! نەتكەن كەرىم دۇنيە! جىرالار مەن جارقاباقتاردى ارالاپ كەلە جاتقاندا اينالاڭ تۇگەلدەي كوگىلدىر تۇسكە اينالادى.
تاس عاسىرى ادامزاتتىڭ قاز تۇرعان بالالىق شاعى عوي. دەمەك, ايدىن-شالقار كول كونە داۋىردەن تىرشىلىك يەلەرىنە قونىس, كۇنكورىس كوزى بولىپ كەلەدى. ءور التايدىڭ ءورىستى اينالاسى ادامزات قاۋىمىنىڭ تەربەتكەن بەسىگىندەي اسپەتتى كەيىپتى ەلەستەتەدى.
ساپارباي پارمانقۇل,
«Egemen Qazaqstan»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
