عالىمداردىڭ ءبىر توبى ء«بىزدىڭ ارتۇرلىلىگىمىز –ەرەكشەلىگىمىز» دەيدى
ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ ءبىزدىڭ «ارتۇرلىلىگىمىزدىڭ» بىرنەشە سەبەبى بار ەكەنىن ايتادى. ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىندا گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمىز, ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا ۇلى دالا ءتوسىن ەركىن جايلاعان تايپالاردىڭ ەرسىلى-قارسىلى قونىس اۋدارىپ, ءبىر-بىرىمەن ساپىرىلىسىپ جاتۋى بەت-بەينەمىزگە ءوز تاڭباسىن قالدىرىپتى. «جاۋىنگەر بابالارىمىز سولتۇستىككە, وڭتۇستىككە جاساعان تولاسسىز جورىقتارىنان كەيىن تابانى تيگەن ەلدەرىنىڭ ارۋلارىن ايەلدىككە الا كەلگەن. ول ايەلدەر اسسيميلياتسياعا ۇشىراعان, بىراق ولار حالىقتىڭ گەنەتيكالىق پورترەتىنە ءىز قالدىرعان. بابىر سۇلتاننىڭ دەلي سۇلتاندىعىن جاۋلاپ العان ايگىلى جورىعىنان كەيىن قوبىلاندى باتىر ءۇندى ايەلىمەن ەلگە ورالعان. اقش عالىمدارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر انالىق تەگى بويىنشا قازاقتاردىڭ ءارتۇرلى ەكەنى, ونىڭ 60 پايىزى ازيالىق, ال 30 پايىزى ەۋروپالىق بولعانىن ايتادى. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق نارسە, شەتەلدىك عالىمدار ەجەلگى عۇنداردىڭ وكىلدەرىنە گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە, قازىرگى قازاقتاردىڭ ءبىر كەزدەگى عۇندارعا ۇقساستىقتارى كوپ ەكەنىن انىقتاعان», دەيدى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.
قازاق ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتى قانداي كەلبەتتە قارسى الادى؟
ادامزات تاريحىندا قولدان تاجىريبە جاساۋ ارقىلى گەنوفوندىن جاقسارتپاققا تالپىنعان ارەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى حح عاسىردا جاسالىپتى. «سينگاپۋر كەرەمەتىنىڭ ساۋلەتشىسى» لي كۋان يۋ ءار سالا بويىنشا ەڭ دارىندى دەگەن جوعارعى سىنىپتىڭ ۇل-قىزىن لاگەرگە جيناپ, ۇلتتىڭ گەنوفوندىن جاقسارتۋعا تالپىنعان ارەكەتى الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان سىنعا ۇشىرادى. امەريكالىق گەنەتيك-عالىم روبەرت گرەكحەمنىڭ زەرتحاناسىنا جينالعان 70 پايىز دونوردىڭ ۇرىعىنان «نوبەل» سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى شىققان. مۇنان كەيىن ول جەر بەتىندەگى ەڭ كەمەڭگەر دەگەن ۇلى ادامداردىڭ شاۋەتىمەن دانىشپان ۇرپاق سۇيگىسى كەلەتىن ايەلدەردى جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋعا كىرىسكەن. ون توعىز جىل ىشىندە وسىنداي تاسىلمەن 200 نارەستە دۇنيەگە كەلىپتى. بىراق ولاردىڭ بويىنان تەكتىلىكتىڭ دە, دانىشپاندىقتىڭ دا بەلگىسى بايقالماعان. ءىسىنىڭ ناتيجە بەرمەگەنىنەن كوڭىلى قالعان عالىم سۇلۋلىق پەن تەكتىلىكتى جاساندى جولمەن قالىپتاستىرۋعا بولمايدى دەگەن بايلامعا كەلگەن.
«ارالاس نەكەگە بايلانىستى الاپات تاجىريبە كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا جۇزەگە استى. باسقا ۇلتپەن نەكەلەسكەن 60 ميلليون ءدۇبارا, 60 ميلليون ءتىرى جەتىم بالالار قالعانىن, قارىم-قابىلەتى ءالسىز ۇلتتاردىڭ وزىنەن الدەقايدا وكتەم ۇلتقا جۇتىلىپ, ميداي ارالاسىپ كەتكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. بۇل – وتكەن تاريحتىڭ تالماۋىر تۇسى», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.
ۇلىلارعا كەلگەندە تابيعات دەمالا ما؟
قازاقستىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىندە» ابىلاي حاننىڭ سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى ولجاباي باتىر ءجانتاسىلىم ەتىپ جاتىپ ابىلايعا «جەتى ۇرپاعىم جالعىزدىقپەن جالعاسادى. جەتىنشى ۇرپاعىمدا ۇزىلەتىن بولار» دەگەن ءسوز بار. اقىننىڭ جەتىنشى ۇرپاعى, اقيىق ولجاس سۇلەيمەنوۆتە ات ۇستار پەرزەنت جوق. اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىن باباسىنىڭ قۇرمەتىنە ولجاباي دەپ قويعانىن, اناسى فاتيمانىڭ ەركەلەتىپ ولجاس دەپ اتاعانىن اقىن 2009 جىلى بىزبەن اڭگىمەسىندە ايتقان بولاتىن. مۇنداي مىسالداردى وقىعان كەزدە « ۇلىلارعا كەلگەندە تابيعات دەمالادى» دەگەن ميستيكالىق پايىمدى ساناعا توقىپ قوياسىڭ.
وسى رەتتە, ج.جاقسىعاليەۆ جاراتۋشىعا قانشا جالبارىنعانىمەن مىرزا قۇداي تىلەكتى بەرمەسە تەكتىدەن دە تۇقىم ۇزىلەتىندىگىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى. «پالەنشەنىڭ ۇرپاعى جوق», «تۇگەنشەنىڭ تۇقىمى وسىمەن ءبىتتى» دەگەن ءسوز قازاقتىڭ ەڭ اۋىر قاسىرەتى.
«بۇل – جاراتىلىستىڭ ادام ساناسى جەتە قويمايتىن كوپ تىلسىمدارىنىڭ ءبىرى ءھام پەندەلەرگە جۇمباق تەكتىلىك فەنومەنىنىڭ اشىلماعان قۇپياسى. ءبىر كەم دۇنيە. وسى ورايدا, پايعامبارلىق قاسيەت قونعان جاننىڭ سوڭىنان ۇرپاق ەرمەيدى دەگەن اڭىز-ءاپسانا بار ەكەنى ەسكە تۇسەدى. قازاق مۇندايدا «تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار جوق, قاناتى ءبۇتىن سۇڭقار جوق» دەگەن. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى تەكتىدەن ۇرپاق قالۋدىڭ وڭاي نارسە ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى», دەيدى عالىم ويىن ارىدەن ساباقتاپ.
جەتى اتا اۋىسپاي قىز الىسپايتىن قازاقتىڭ ءداستۇرى – ەكزوتيكا
عالىمدار قازاقتىڭ تەكتىلىگى وزگەدەن كەم دە, ارتىق تا ەمەس ەكەنىن ايتادى. قازاقتا «جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايدى, تەكتىلىگىمىزدىڭ نەگىزى سول – دەگەن ەكزوگاميالىق شەكتەۋ بار. تاريحشىلار مۇنداي شەكتەۋلەر قان تازالىعى ءۇشىن ەمەس, كورشى رۋلارمەن ارالاستىقتى, وداقتاستىقتى ۇستاۋ ءۇشىن كەرەك بولعانىن دا ايتادى. قازاق گەنوفوندى قۇپياسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. بۇل – از زەرتتەلگەن تاقىرىپ. مىسالى, «جۇلدىزى جاندى» دەگەن قازاقى ورتادا كەڭ قولداناتىن ءسوز تىركەسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى بار ەكەنىن ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز. «دنك قۇرامىنداعى «C-3 starclaster» گەنىنىڭ قىزمەتى جايلى عالىمدار ءارتۇرلى ايتىپ ءجۇر. قازاقتىڭ «جۇلدىزى جاندى» دەۋىنىڭ استارى «س-3 starclaster» گەنىنىڭ ويانعان ساتىنە تۋرا كەلەتىنى عالىمدار تاراپىنان ءىشىنارا مويىندالدى.
جۇلدىزدى جاسۋشا – ادامزاتقا ورتاق. قازىرگى عىلىم ونىڭ قۇرامىن 11 پايىز, اراعا ۋاقىت سالىپ ويانۋ مۇمكىندىگىن 6 پايىز دەپ وتىر.
اقش گەنەتيگى روبەرت گرەكحەمنىڭ زەرتتەۋلەرىندە گەندەگى ەرەكشە قۇبىلىستىڭ وسىلاي اتالاتىنىن ايتادى. وعان سەنسەك, گەننىڭ جىلدار بويى ۇيىقتاپ جاتۋى, ءۇش-ءتورت ۇرپاق اۋىسا ويانۋى, ءتىپتى ويانباۋى دا مۇمكىن. قازاقتار بۇل قۇبىلىستى «جۇلدىزى جاندى» دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەگەن. «س-3 starclaster» گەنىنىڭ ويانۋىنا سىرتقى فاكتوردىڭ اسەرى بەلگىسىز. «فرانتسۋز عالىمى اننا شۋتتسەنبەرگ «اتا-بابا سيندرومى» كىتابىندا «قانداعى قاسىرەت» ۇعىمىنا نازار اۋدارىپ, اتا-باباسى مەن اكە-شەشەسىنىڭ ومىرىندە بولعان كەلەڭسىزدىكتەر مەن كۇيزەلىستەر كەيىن ۇرپاقتارىنىڭ بويىندا ءدال سول جاستا قايتالاناتىنىن بايقاعانىن جازادى. اتا-باباسى كيەلى قۇس اققۋدى اتقاندىقتان ۇرپاقتارى «اققۋ اتقان» اۋرۋىنا ۇشىراعان نىسانالى, كەمىس جانداردى كۇندەلىكتى ومىردەن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل ارعى اتاسىنىڭ كۇناسى ءۇشىن ۇرپاعى جاۋاپ بەرەدى دەگەن ءسوز», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.
قازاق قوعامىندا ايرىقشا قۇرمەتكە بولەنىپ, جەتى اتاسىنان «قاراكوك» ۇزىلمەي, جۇلدىزى جانىپ, ەرەكشە مارتەبەگە يە بولعان سۇلتاندار, بيلەر, باتىرلار اۋلەتى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. «جەتى اتاسى بي بولعان, جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن اتالى سوزدەر باق-جۇلدىزى جارقىراي جانعان وسىنداي تەكتى اۋلەتتەرگە قاتىستى ايتىلعان. تەگى اسىلدىڭ ۇرپاعى دا كەمەل. بۇعان قازاق تاريحىنداعى جەتى اتاسىنان قۇت ۇزىلمەگەن ءۋاليحانوۆتار, شورمانوۆتار, باباجانوۆتار, كەنەساريندەر, بوكەيحانوۆتار, قاراتاەۆتار, سەيداليندەر ءتارىزدى تاريحي اۋلەتتەر مىسال بولا الادى. بۇلار ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن, ارقايسىسى ايرىقشا بولەك دارالىققا يە ۇلت گەنوفوندىنىڭ ارنالى سالالارى.
اۋلەتتەر تاريحى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتۋدە.
«وتان تاريحى عىلىمىندا تەكتىلىك تاقىرىبى تەرەڭ قاۋزالىپ, جۇيەلى زەرتتەلمەگەندىكتەن بۇل ماسەلە تۋرالى قازاق قوعامىنىڭ تۇسىنىك دەڭگەيى ءالى تومەن», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.
«جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان», «الىپ انادان تۋادى», «كورىپ العان كورىكتىدەن, كورمەي العان تەكتى ارتىق», «قاتىن الما, قايىن ال», «اناسىن كورىپ, قىزىن ال» دەگەن ىلكىدەن كەلە جاتقان قاناتتى سوزدەر دە جايدان-جاي ايتىلا سالماعان. ويتكەنى قازاق ىرگەلى, اتالى, قۇرمەتتى اۋلەتپەن قۇدا بولىپ, تەكتى جەرگە ات بايلاپ, اسىل اۋلەتتىڭ التىن شىنجىرىن ءۇزىپ الماۋ جاعىنا تەرەڭ ءمان بەرگەن.
«تۋىسقان جانداردىڭ نەكەلەسۋىن عىلىمدا ەندوگاميا دەيدى. مۇنداي نەكەلەسۋ ءتۇرى الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس. بۇل اسىرەسە بيلەۋشى, اقسۇيەك اۋلەتتەر تاريحىندا ءجيى كەزدەسەتىن قۇبىلىس. بولەلەردىڭ جۇپ قۇراۋى سونىڭ ءبىر كورىنىسى. قازاق قوعامىندا ەكى رۋلى ەلگە ۇزاتىلعان اپالى-سىڭلىلەردىڭ بالالارى (بولەلەر) وتباسىن قۇراتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. ويتكەنى انا جاعىنان تارالاتىن تۋىستىق بايلانىس قازاق ادەت-عۇرپىندا ەكزوگاميالىق شەكتەۋگە كەرەعار بولىپ سانالمايدى. ارينە, بولە انا جاعىنان تۋىسىڭ بولعاندىقتان, ءبارىبىر قانداسىڭ سانالادى. اتامىز قازاق «ەكى اياقتىدا بولە تاتۋ, ءتورت اياقتىدا بوتا تاتۋ», دەپ بەكەر ايتپاعان. مۇنداي نەكەلەسۋ قازاق قوعامىندا جاپپاي سيپات الماعانىمەن, ءومىر بولعاسىن ءىشىنارا كەزدەسىپ وتىرعان. ناتيجەسىندە وسىنداي وتباسىلاردا ۇرپاقتىڭ كەمتار, كەمباعال بولىپ تۋاتىندىعى عىلىمدا دالەلدەنگەن», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
