قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرىن قامتىعان قوعامدىق كەڭەستەر 2016 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس ىستەي باستادى. مينيسترلىكتەردىڭ, ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ جانىنان, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيلەرىندە كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى, باقىلاۋشى ورگان رەتىندە قۇرىلعان بۇل ينستيتۋت بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسىنا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. ياعني, اتقارۋشى ورگاندار قوعامدىق كەڭەستەر ارقىلى شەشىم قابىلداردا قوعامداعى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە ءمان بەرىپ, كوپشىلىكتىڭ پىكىرىنە جۇگىنەدى. بۇل ءارى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويماسا دا وسى ۇيىمنىڭ جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋدە كولبەڭدەيتىن كولدەنەڭ ماسەلەلەر دە از ەمەس. ونداي تۇيتكىلدى سۇراقتاردىڭ باسىندا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا قاتىستى ماسەلە تۇر. 2015 جىلعى 2 قاراشاداعى «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭدا قوعامدىق كەڭەستەگى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ سانى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىن قۇراۋى ءتيىس ەكەنى كورسەتىلگەن. سوعان قاراماستان, قوعامدىق كەڭەستىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن ازاماتتاردى قاراپايىم جۇرت بىلە بەرمەيدى. ونىڭ مۇشەلەرى حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتپاعاندىقتان, الەۋمەتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ءتيىستى ورىندارعا جەتپەي جاتادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ازىرلەگەن «قازاقستانداعى قوعامدىق كەڭەستەر: دامۋدىڭ نەگىزگى ترەندتەرى» اتتى ساراپتاماسىندا كەڭەستەردىڭ بەلسەندىلىگى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى ەكەنى ايتىلعان. ساۋالداماعا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ساياسي سالماعىنىڭ السىزدىگى, ولاردىڭ شىن مانىندە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىنە اسا ق ۇلىقتى ەمەستىگى, جالپى جۇكتەلگەن مىندەتكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراماۋى – اتالعان ينستيتۋتتى دامىتۋداعى باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جانىنان قۇرىلعان كەڭەس مۇشەلەرى سول مەكەمەنىڭ زەينەتكە شىققان بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرى ەكەنى دە ايتىلادى.
بيىل اقپان ايىندا ەلوردادا وتكەن قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءىى رەسپۋبليكالىق ماجىلىسىندە سول كەزدەگى قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان كالەتاەۆ قوعامدىق كەڭەستەر قۇددى ءبىر «اقساقالدار جينالىسىنا» اينالىپ كەتكەنىن, كەڭەس قۇرامىندا 60 جاستان اسقانداردىڭ ۇلەسى 35%-دان اساتىنىن ايتقان ەدى. سونداي-اق ول گەندەرلىك تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالىپ وتىرماعانىنا نازار اۋدارىپ, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىن ەر-ازاماتتار قۇرايتىنىن اتاپ وتكەن. بۇعان قوسا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىندا جاستاردىڭ دا قاتارى از. ولاردىڭ ۇلەسى بار بولعانى 5,5% ەكەن. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا قاتىستى ساراپشىلار تاراپىنان تاعىلاتىن سىننىڭ ءبىرى – ونىڭ مۇشەلىگىنە ءارتۇرلى سالا مەن ساناتتاعى وكىلدەردىڭ تەڭدەي تارتىلماعاندىعى.
بۇگىندە كوپشىلىكپەن بايلانىس ورناتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى قۇرالى – الەۋمەتتىك جەلىلەر. ال وسى ينتەرنەت بەتتەرىندە حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى تۇسىنىستىكتىڭ دانەكەرى بولادى دەپ سەنىم ارتىلعان قوعامدىق كەڭەستەر اسا بەلسەندىلىك تانىتپاي كەلەدى. ءتىپتى كەيبىر قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ارنايى ۆەب-سايتى دا اشىلماعان, اشىلعان سايتتاردىڭ ءوزى سوڭعى جاڭالىقتاردان حاباردار ەتىپ, ۋاقتىلى جاڭارتىلمايدى. سوندىقتان حالىق اراسىندا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنان, ءتىپتى مۇنداي ۇيىمنىڭ بارىنان بەيحابار ادامدار دا كەزدەسەدى.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەر قوعامدىق كەڭەستەردىڭ اشىقتىعىنا اجەپتاۋىر اسەرىن تيگىزەدى. ماسەلەن, كەڭەستەر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەب-سايتتارىندا ءوز جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن جاريالاۋ مەن تاراتۋ جاعىنا كەلگەندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە كۇنى قاراپ قالادى. بۇل – قوعامدىق كەڭەستەر ءالى دە مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاۋەلدى دەگەن قالىپتاسقان تۇسىنىكتىڭ ءبىر مىسالى عانا. مۇنداي جاعدايلارعا قوعامدىق كەڭەسكە مۇشە بولعانداردىڭ ءوز مىندەتىن تولىق ۇعىنا الماۋى دا ىقپال ەتەدى. جاسالعان ساراپتامالار كورسەتكەندەي, كەيبىر كەڭەس مۇشەلەرى قوعام مەن بيلىك اراسىندا بايلانىس ورناتۋدىڭ, ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدا ازاماتتاردى تالقىلاۋعا قالاي شاقىرۋدىڭ, قوعامدىق مونيتورينگتى قالاي جۇرگىزۋدىڭ ءجونىن بىلە بەرمەيدى. ءسويتىپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر نۇسقاعان باعىتپەن ارەكەت ەتۋگە تۋرا كەلەدى.
سونىمەن قاتار قوعامدىق كەڭەستەر جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ قىزمەتىن قايتالايدى دەپ سانايتىندار بارشىلىق. ماسەلەن, جوعارىدا ايتقان قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالدامادا وسى ويدى ساراپشىلاردىڭ 38,5%-ى قۇپتاسا, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ 32,5%-ىنىڭ اتالعان ۋاجگە قارسىلىعى بولماعان. ونىڭ ۇستىنە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى قوعامدىق كەڭەستەرگە دە مۇشە بولىپ جاتادى. كەيبىر ازاماتتاردىڭ ەكى ينستيتۋت – قوعامدىق كەڭەس پەن ماسليحاتقا بىردەي مۇشە بولۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ داۋىسىن شەكتەۋى مۇمكىن.
بۇگىندە قوعامدىق كەڭەستەردى دامىتۋداعى اتالعان ماسەلەلەر ەسكەرىلىپ, جاڭا تەتىكتەردى ەنگىزۋ جايى قاراستىرىلىپ جاتىر. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق قوعام ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءاليا عالىموۆا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ماڭىزىن ارتتىراتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ەكەنىن اتادى. وسى باعىتتا تۇزەتۋلەردىڭ نەگىزگى پاكەتىن كۇزدە ۇكىمەت پەن پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن.
مىسالى, بۇرىن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ سايلانۋىن انىقتايتىن جۇمىس توبىنا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىسى جەتەكشىلىك ەتسە, قازىر ازاماتتىق قوعامنىڭ وكىلدەرى وزدەرى باسقارادى. بۇل قوعامدىق كەڭەستەردىڭ دەربەستىگىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى. زاڭ جوباسىمەن قاتار قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى ءۇشىن جاڭا قۇقىقتار مەن وكىلەتتىكتەر ەنگىزىلەدى. بۇعان قوسا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ۇسىنىستارىنىڭ ورىندالۋ ماسەلەسى دە ءبىر جولعا قويىلماق. ەندى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنىستارعا ءبىر ايدىڭ ىشىندە دالەلدى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس ەكەندىگى كورسەتىلگەن نورما كۇشىنە ەنبەك.
جالپى, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستىڭ دانەكەرى سانالاتىن قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن ونىڭ دامۋىنا كەرى ىقپالىن تيگىزەتىن وسىنداي كەدەرگىلەر كەڭىنەن تالقىلانىپ, ولاردى جويۋ بۇگىندە باستى نازاردا تۇر. وسى ماقساتتا ەكى جىلدا ءبىر رەت ءداستۇرلى تۇردە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءماجىلىسى ۇيىمداستىرىلادى, سونداي-اق جىلىنا ءبىر رەت ساراپشىلار ينستيتۋتتى دامىتۋدىڭ جاي-كۇيى تۋرالى كەشەندى بايانداما جاسايدى. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ, الداعى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن سونداي بايانداما بيىل قاراشا ايىندا دايىن بولادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 231 قوعامدىق كەڭەس بار. ونىڭ ىشىندە 15-ءى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە, 17-ءسى وبلىس ورتالىقتارى مەن نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا, 199-ى قالا مەن اۋىلدىق دەڭگەيدە قۇرىلعان. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ مۇشەلەرى – 3570 ادام. ونىڭ 3305-ءى – وڭىرلەردەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ وكىلدەرى. قالعان 265-ءى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا ىستەپ جاتىر.
