اتالارىمىز «ساۋلە» اتاعان جەردە سۆاستيكا جاتىر...
وڭىردەگى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنەن دە ەجەلگى زامان ەلەستەرىن ءجيى كورۋگە بولادى. مۇنىڭ كوپشىلىگى ارنايى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ولجاسى ەمەس, جەرگىلىكتى تۇرعىندار, اۋەسقويلار تاۋىپ اكەلگەن جادىگەرلەر. بىراق توبىل بويىنداعى ارحەولوگتار جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان قولا ءداۋىرىنىڭ قۇمىرالارى تۋرالى ءسوز باسقا. وبلىستاعى تاريحشى عالىمدار تورعاي ءوڭىرى ەجەلگى ءداۋىرىنىڭ زەرتتەلمەگەنىنە ناقتى سەبەپتەردى العا تارتادى.
– تورعاي ءوڭىرى ارحەولوگيالىق جاعىنان بۇرىن زەرتتەلمەگەن, وعان سوڭعى جىلدارى كوڭىل بولىنۋدە. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا الكەي مارعۇلان تورعاي دالاسىن ارالاپ شىققانىمەن, ول جەردە ايگىلى عالىم تاراپىنان ۇلكەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جوق. ول كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ نازار سالماعاندىعىنان ەمەس, وتە ۇلكەن اۋماقتا, تورعاي دالاسىنا دەيىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كەشەۋىلدەگەنى بايقوڭىر كوسمودرومىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى بولدى. كوسمودروم مۇددەسى قازاق دالاسىنىڭ تاريحىنان, تاريح عىلىمىنان, بارلىعىنان بيىك تۇردى. سوندىقتان الكەي مارعۇلان سەكىلدى ءىرى عالىمدارعا تۇساۋ بولعاننىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك. قازاق حالقىنىڭ تاريحىن كوزگە قالقالاساڭ ار جاعىنان كۇن كورىنەتىن جۇقا وقۋلىققا سىيدىرعان كەڭەس وداعى كەزىندەگى ساياسات سالقىنىنىڭ ىقپالى دا بار, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىل.
بىراق تورعاي دالاسىنداعى ەجەلگى زاماننىڭ ءىزى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق بىلىنگەن ەكەن. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا كەلىپ, بارلىق سانالى عۇمىرىن رەسەيدە وتكىزگەن, ارحەولوگ, شىعىستانۋشى تاريحشى, فرانتسۋز جوزەۆ-انتۋان كاستانەنىڭ «قىرعىز دالاسى جانە ورىنبور ولكەسىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى» («درەۆنوستي كيرگيزسكوي ستەپي ي ورەنبۋرگسكوگو كرايا») اتتى ەڭبەگىندە تورعاي دالاسىنداعى بۇگىن «گەوگليفتەر» دەپ اتالعان جۇمباق ەسكەرتكىشتەر تۋرالى دەرەك قىلاڭ بەرىپ قالادى. ورىستار يوسيف انتونوۆيچ دەپ اتاعان كاستانە 1909 جىلى ورىنبور عىلىمي ارحيۆتىك كوميسسياسىنىڭ قامقورلىعىنداعى مۋزەيدىڭ ساقتاۋشىسى بولىپ ىستەگەن. ناق سول جىلى ورىنبور عىلىمي ارحيۆتىك كوميسسياسىنىڭ جالپى جينالىسىندا جاساعان ب.ا.سكالوۆتىڭ بايانداماسى تۋرالى جوعارىدا ايتىلعان ەڭبەگىندە كەلتىرەدى. سكالوۆ بايانداماسىندا: «...كۋرگانوۆ, راسپولوجەننىح ۆ رياد, وبرازۋيۋششيح گەومەتريچەسكيە فيگۋرى ۆرودە ترەۋگولنيكوۆ, چەتىرەحۋگولنيكوۆ...راسپولوجەنى وديناكوۆوم وت درۋگ درۋگا راسستوياني» دەپ جازادى. (ي.ا.كاستانە, 1910, س. 64). ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قازاق دالاسىنا كەلگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ۇيىندىلەردەن تۇراتىن گەومەتريالىق فيگۋرالاردى وسىلاي بايقاعان. ارينە, ول كەزدە زەرتتەۋشىلەردە وركەنيەتتىڭ بۇگىنگىدەي كوسموستان تۇسىرەتىن, كۆادروكوپتەرمەن, درونمەن قارايتىن مۇمكىندىكتەرى جوق, عاسىرلار شوكتىرگەن ۇيىندىلەردى قورعاندار دەپ اتادى. سونىمەن قاتار 1771 جىلى تورعاي دالاسىنا كەلگەن ورىس وفيتسەرى نيكولاي رىچكوۆتىڭ ەكسپەديتسياسى دا بۇگىنگى الەم جۇمباعىنا اينالعان نىسانداردى بايقاعان سىڭايلى. كاپيتان رىچكوۆتىڭ «جازبالارىندا» سيپاتتالعان ەجەلگى قالانىڭ ورنىن تورعاي قولاتىنداعى كوسموستان تۇسىرىلگەن ء«شيلى شارشىسى» گەوگليفىنە ۇقساتاتىنىن جازدى قوستانايلىق اۋەسقوي ارحەولوگ, ولكەتانۋشى دميتري دەي.
2007 جىلى «گۋگلدىڭ» سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمدەرىنەن ەجەلگى قۇرىلىستارعا, ادامداردىڭ شارۋاشىلىق ارەكەتى قالدىقتارىنا دا ۇقسامايتىن ەرەكشە توعىز نىساندى كوزى شالعان دا ناق وسى دميتري دەي بولاتىن. ولار شارشى, ءۇش ساۋلەلى سۆاستيكا, دوعا بولىپ كەلەتىن بىرنەشە ءتۇرلى انىق گەومەتريالىق سىزىقتاردان تۇرادى. ەجەلگى نىساننىڭ ادامزات نازارىنا ىلىگىپ, الەمدىك سەنساتسياعا اينالعانىنا, مىنە, 12 جىل بولدى. قازىر تاريحشى عالىمدار, ارحەولوگتار, جالپى جۇرتشىلىق «بۇل سىزىقتار نە بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن ويدىڭ تۇبىنە جەتە الار ەمەس. الەمنىڭ مۇنداي جۇمباعى جالقى دا ەمەس كورىنەدى. پەرۋدەگى ناسكا شولىندە جاتقان قۇس, ورمەكشى, مايمىل, گۇل سەكىلدى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى بەينەلەيتىن وتىز شاقتى سۋرەت پەن تولىپ جاتقان گەومەتريالىق سىزىقتاردان تۇراتىن گەوگليفتەردى عالىمدار جەر بەتىندە قايتالانباعان, بالاماسى جوق قۇبىلىس دەپ كەلدى. بۇگىنگە دەيىن ناسكا گەوگليفتەرىنىڭ دە سىرى اشىلعان جوق. تورعاي ويپاتىنداعى «ۇشتوعاي شارشىسى» مەن «تورعاي سۆاستيكاسىن» الدىنا سالعان ءتۇرلى سىزىقتى, فيگۋرالاردى ەلەستەتەتىن گەوگليفتەردى دە قازىر الەم ەستىپ ۇلگەردى. ارقايسىسى ەداۋىر ايماقتى الىپ جاتقان گەوگليفتەردىڭ سۇلباسىن ونىڭ جانىندا تۇرىپ بايقاۋ مۇمكىن ەمەس, وعان قۇس قاناتىنىڭ بيىكتىگى كەرەك.
– مىسالى, ء«ۇش توعاي شارشىسىنىڭ» ءار قاپتالى 284 مەتر, ەتەگى حەوپس پيراميداسىنىڭ اۋماعىنان ءتورتتىڭ بىرىندەي ۇلكەن. شارشى 101 ۇيىندىدەن تۇرادى. 101-ءشى ءۇيىندى شارشىنىڭ ءدال ورتاسىندا, ونىڭ ءار بۇيىرىنەن ورتاسىنا دەيىن 15 ۇيىندىدەن, جارتىلاي قيىس 10 ۇيىندىدەن ورنالاسقان. گەوگليف بارلىعى 80656 شارشى مەتر جەردى الىپ جاتىر. شارشىنىڭ ءار بۇرىشىن 90 گرادۋس ەتىپ ءدال كەلتىرۋ, ۇيىندىلەردىڭ اراسىن بىردەي قاشىقتىقتا ۇستاۋ, توپىراقتى بىردەي كولەمدە ءۇيۋ ءۇشىن قانشا ادامنىڭ كۇشى, قانداي مامانداردىڭ بىلىگى كەرەك بولدى ەكەن؟ ونىڭ ۇستىنە ەجەلگى زاماندا بۇگىنگىدەي تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردىڭ بولماعاندىعىن ەسكەرسەك, تىلسىم دۇنيەنىڭ جۇمباعى دا كۇشەيە تۇسكەندەي بولادى, – دەيدى دميتري دەي.
ال «تورعاي سۆاستيكاسىنىڭ» كولەمى سونشالىقتى الىپ ەمەس. امانگەلدى اۋدانىنداعى ۇرپەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن اعاشتىكول اۋىلىنىڭ شەتىندە جاتقان گەوگليفتىڭ ءپىشىنى ءبىر نۇكتەدەن شىققان ءۇش تارماقتى ساۋلەلەردەن تۇرادى. ساۋلەلەردىڭ ۇزىندىعى 33 مەتردەن, ەتەك جاعىنىڭ ەنى –13-15 مەتر, ساۋلە جاعىنا قاراي 10-12 مەتر بولىپ جىڭىشكەرەدى. ءۇش جاققا قارايتىن يرەك سەكىلدى پىشىندەردىڭ جالپى ۇزىندىعى 40-50 مەترگە دەيىن جەتەدى, ەنى – 5-6 مەتر, يىلگەن بولىكتەرىنىڭ ۇزىندىعى 15-20 مەتردەي, تەرەڭدىگى 3 مەتر بولادى. بۇل نىساندى دا اسپاندا ۇشقان قۇس بولماسا, جەردەگىلەر ەلەڭ قىلماعان. ايتپەسە جۇمباق سىزىق اعاشتىكول اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كۇندە ەرتەلى-كەش مالىن ورىسكە ايداپ وتەتىن ىرگەدە جاتىر. مىڭداعان جىلدى بىلاي قوعاندا, اۋىل قونعان وتكەن عاسىردان بەرگى ۋاقىتتا مال تۇياعىنىڭ استىندا قالاي ءوشىپ كەتپەگەن؟ مۇنداي بەلگىنى كريت ارالى حالىقتارىنان, گرەكتەردەن, بايكال وڭىرىندەگى بۋرياتتاردان, گيمالاي حالىقتارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى ەكەن. ءتىپتى بۇل بەلگى جاپون مادەنيەتىندە ءۇش قاۋىپتەن – ورتتەن, سۋدان, ۇرلىقتان ساقتايتىن تۇمار رەتىندە تانىمال. ءبىر قىزىعى, بۇرىن وسى ماڭدا كوشىپ-قونعان قازاقتار نىسانا جاتقان جەردى ساۋلە دەپ اتاپتى. ماماندار «تورعاي سۆاستيكاسىن» «ساۋلە» دەپ سيپاتتايدى. وسى توڭىرەكتى جايلاعان قازاقتار نەگە ونى «ساۋلە» اتاندىرعان؟ كەزدەيسوقتىق پا, الدە «سۆاستيكانى» كورگەن اتالارىمىز وسىلاي اتادى ما ەكەن؟ اعاشتىكول اۋىلىندا جاتقان نىساننىڭ اۋماعى تىم ۇلكەن بولماعاندىقتان, ونىڭ تۇرپاتىن كوزبەن جيناقتاپ كورۋگە ابدەن بولاتىنىن ونى كورۋگە بارعان جاندار بايقايدى.
گەوگليف ءپىل بولا ما؟
تىلسىم جۇمباعىن ىشىنە جاسىرعان تورعاي گەوگليفتەرى ءتۇرلى ويعا, بولجامدارعا جەتەلەيدى, قيالدى قياعا تارتادى. دميتري دەي گەوگليفتەردى ءوزى بايقاعان 2007 جىلدان بەرى ونىڭ اقيقاتىنا جەتكەندى ارماندايدى. الەمدىك جۇمباق ونى سيقىرلاپ, تالماي ىزدەنۋگە جەتەلەپ وتىرادى.
– تورعاي گەوگليفتەرى قازاق ارحەولوگياسىنىڭ جاڭا كەزەڭى ەكەنى ءسوزسىز. باعزىدان جەتكەن جۇمباقتىڭ سىرى تىم تەرەڭدە بولىپ وتىر. مەن كوپتەگەن اقپارات پەن دەرەكتەر جينادىم. نەگىزى بۇل ارحەولوگتاردىڭ دا, تاريحشى عالىمداردىڭ دا, ولكەتانۋشىلاردىڭ دا «باس اۋرۋىنا» اينالدى. قيالعا ەرىك بەرۋ, بولجام كوپ. بۇل زاڭدى دا سەكىلدى. پەرۋدىڭ ناسا شولىندەگى سۋرەتتەردىڭ دە جۇمباعى شەشىلمەگەن. تورعاي گەوگليفىنىڭ ءدال وزىندەي بالاماسى جوق, – دەيدى دميتري دەي.
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ لابوراتورياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ارحەولوگتار اندرەي لوگۆين مەن يرينا شەۆنينا قانشا بولجام ايتىلعانىمەن, ارحەولوگيانىڭ قالىپتاسقان ادىستەمەسىمەن ۇيىندىلەردى قازىپ كورىپ, قولمەن ۇستاماي, ەشقانداي پىكىر ايتۋدى ءجون دەپ سانامايدى.
– ءبىز تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ ءبىر ءۇيىندىسىن قازىپ كورگەنبىز. استىنان ەشنارسە تابىلمادى. مۇنى ءبىز ءاۋ باستا ريتۋالدىق قورعاندار دەپ ويلاعان ەدىك. دەگەنمەن, ءبىز ءۇمىت ۇزگىمىز كەلمەيدى, مۇمكىندىگى بولسا, ءبىر گەوگليفتىڭ بارلىق تومپەشىكتەرىن قازىپ كورۋ كەرەك, مۇمكىن بىرەۋىنىڭ استىنان ءبىزدىڭ كوزىمىزدى اقيقاتقا جەتكىزەتىن ولجا تابىلىپ قالار, – دەيدى اندرەي مەن يرينا.
– ەجەلگى نىسانداردىڭ بارلىعى دەرلىك تورعاي قولاتىندا ورنالاسقان. باتىس جاعىندا ورال تاۋلارى, شىعىسىندا كوكشەتاۋ قىرقا-ۇستىرتتەرى جاتىر. سولتۇستىگى سىبىرگە قاراي, وڭتۇستىگى ارالعا قاراي تومەندەيدى. وسىدان شامامەن 25-30 جىل بۇرىن مۇز ءداۋىرى كەزىندە سۋ ءسىبىر مۇزدىق جوتالارىنان مۇحيتقا وتە المادى, بيىك تاۋلاردان شىعا المادى دا, وڭتۇستىگىندەگى ويپاڭعا – ارالعا كەتتى. تورعاي جىرا-سايلارى, قولاتى وسىلاي پايدا بولدى. بۇگىنگى اۋليەكول مەن امانقاراعايداعى, سارىكول مەن ۇزىنكول اۋداندارىنداعى, جالپى قوستاناي وڭىرىندەگى ءىرى سايلار, جىرالار سۋدىڭ ءىزى. وباعان وزەنى سىبىرگە قاراي اقتى, – دەيدى دميتري دەي. كوسموستان تۇسىرىلگەن كارتادا گەوگليفتەر نەگىزىنەن قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە جاتىر, ءبىر-ەكەۋى قاراعاندى وبلىسىنىڭ توڭىرەگىندە, ءۇش گەوگليف اقتوبە وبلىسىنا «شىعىپ» كەتكەن. ءدميتريدىڭ ەسەپتەۋىنشە, بۇگىنگە دەيىن كرەست, شارشى, ءبىر سىزىق, شەڭبەر تۇرىندەگى گەومەتريالىق قورعان بەينەلى نىساندار سانى – 54, ءۇش ساۋلەلى سۆاستيكا – 2, جابىق تۇرپاتتى «كەرۋەن ساراي» ء(شيلى جانە ناۋىرزىم شارشىلارى) – 2, «مۇرتتى» قورعاندار – 91, ەكى جىرالى شەڭبەرلى نىسان – 110 دانا بولدى.
اۋەسقوي ارحەولوگ, ولكەتانۋشى دميتري بۇگىندە بار جۇمىسىن جيناپ قويىپ, تورعاي گەوگليفىن زەرتتەۋگە دەن قويعان جايى بار. اراسىندا شاقىرعان ۇجىمدارعا, جاستار ورتاسىنا بارىپ, گەوگليفتەر تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرەدى. دميتري گەوگليف جۇمباعىن كۇردەلىلىگىنە قاراي پىلگە تەڭەيدى.
– ءبىر ءتامسىل بار. ەرتەدە ادامدار ءپىلدى كورىپتى دە, ونىڭ نە ەكەنىن بىلمەپتى. جانىنا كەلىپ, بىرەۋى ونىڭ قۇلاعىن ۇستاپ تۇرىپ, «بۇل – جەلپۋىش!» دەپتى. ەكىنشىسى: «جوق, بۇل – جەلپۋىش ەمەس, اعاش!» دەپتى ءپىلدىڭ اياعىن كورىپ, ءۇشىنشىسى: «قويىڭدار, بۇل – جەلپۋىش تە, اعاش تا ەمەس, قابىرعا» دەپتى. تاعى بىرەۋى تۇمسىعىن ۇستاپ, بۇل – جىلان عوي؟» دەسە, تاعى ءبىرى: «بۇل – ءجىپ!» دەگەن ەكەن ءپىلدىڭ قۇيرىعىن ۇستاپ. ولار ءپىلدىڭ ىرىلىگىنەن ونى ساناعا سىيدىرىپ, جيناقتاپ كورە الماعان. ەگەر ءپىلدىڭ ورنىندا يت نەمەسە مىسىق بولسا, الگى ادامدار: ء«يتتىڭ قۇلاعى, تۇمسىعى, قۇيرىعى بار» دەپ تانىر ەدى. مەن ءاۋ باستا گەوگليفتەردى پىلگە تەڭەگەن ەدىم, بۇگىنگى عىلىم ونى تۇتاس كورە الماي وتىر, – دەيدى دميتري.
سونىمەن, گەوگليفتەردى كىم سالدى, نە ءۇشىن سالدى؟ تورعاي جۇمباعىن كەشەندى زەرتتەپ جۇرگەن ولكەتانۋشى دميتري دەي ونى ادامزاتتىڭ باعزى كوشىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 10-11 مىڭ جىل بۇرىن تورعاي وڭىرىنە ادامدار كەلگەن. دميتري ارحەولوگ عالىم ۆيكتور نيكولاەۆيچ لوگۆين اشقان نەوليت – تاس عاسىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتاتىن ماقانجار مادەنيەتىنە دە دەن قويادى. ول كەزدە ادامدار اڭ اۋلادى, كيىكتىڭ قوزعالىسىن ءبىلۋ ءۇشىن ۇيىندىلەر كۇن ساعات قىزمەتىن اتقاردى دەگەن دە بولجامى بار. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىلدىڭ پىكىرىنشە, تورعاي گەوگليفتەرى اڭشىلىقتان كەيىن, ادامزات قوعامى دامىعان كەزىندە پايدا بولعان.
– اشىلعانىنا ون شاقتى جىلدان ەندى اسقان بۇل نىسانداردىڭ نە ەكەنى بىزگە دە, عىلىمعا دا ءالى بەيمالىم. ايتىلىپ جۇرگەننىڭ ءبارى دە بولجام. تەك تاريح عىلىمىندا ءبىر نارسە بەلگىلى. ءىرى نىسان بولىپ سانالاتىن مۇنداي ەجەلگى قۇرىلىستاردى ادامزات دامۋىندا شاعىن تايپا نەمەسە ادامدار توبى سالا المايدى. قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن كوپ ادامنىڭ كۇشىن بىرىكتىرەتىن پروتومەملەكەت بولۋى كەرەك. ءدىن دامىعان, الەۋمەتتىك جىكتەلگەن قوعامدا عانا قانداي قۇرىلىسقا دا قاجەتتىلىك بولۋى شارت. تورعاي گەوگليفتەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 3-ءشى, 2-ءشى مىڭجىلدىقتارعا ءتان ەنەوليت نەمەسە قولا داۋىرىندە پايدا بولۋى مۇمكىن. قازاق جەرىندە وعان دەيىن ءىرى نىسان سالاتىنداي دامىعان قوعام بولعان جوق. ۇلى دالادا جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى دە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 3-ءشى مىڭجىلدىققا جاتادى, وعان دەيىن ادامدار اڭ اۋلاپ كۇن كوردى, – دەيدى ەركىن امانجول ۇلى. 2013 جىلى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنەن موتۋزايتە گيەدرە دەگەن عالىم كەلىپ, گەوگليف ۇيىندىلەرىنەن سىناما الىپ كەتەدى. كوپ ۇزاماي ول جاساعان ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسىن جىبەرەدى. وندا اعىلشىن عالىمدارى تورعاي گەوگليفتەرىن ء«بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى عاسىر مەن ءبىزدىڭ عاسىرىمىزداعى ءى عاسىر ارالىعىندا پايدا بولعان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپتى. ال رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورال بولىمشەسىنە قاراستى تاريح جانە ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, «گۋننى ي تيۋركي» اتتى مونوگرافيانىڭ اۆتورى سەرگەي بوتالوۆ تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ ءۇيىندىسىن كورگەننەن-اق ونىڭ عۇنداردان قالعان ءىز ەكەنىن ايتقان. ارينە, ورتاق پىكىر, ءبىر ءتۇيىن ءالى جوق. ءبىر قىزىعى, گەوگليفتەر قاي داۋىرگە جاتسا دا, ۇيىندىلەر ماڭايىنان ەجەلگى بابالاردىڭ ءىزى بولارلىق وبالار, ەجەلگى ادامدار سۇيەگى تابىلعان جوق. بۇل دا گەوگليف جۇمباعىن قالىڭداتا تۇسەدى.
تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ زەرتتەلۋى ەلىمىزدە ناقتى قولعا الىندى دەپ ايتا المايمىز. ءالى دە ءپىلدىڭ قۇلاعىن ءبىر, قۇيرىعىن ءبىر ۇستاعانداي, ايتىلعان اڭگىمەنىڭ بارلىعى دا بولجام, تانىمدىق دەڭگەيدەن اسقان جوق. وڭىردەگى اۋداندار مەن قالالار توڭىرەگىندەگى ارحەولوگيالىق جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ كارتاسىن جاساۋ ءۇشىن وبلىس بيۋدجەتىنەن جىل سايىن قارجى بولىنەدى. قازىر 6-7 اۋداندا وسىنداي كارتا جاسالىپ قويدى. بىراق گەوگليفتى زەرتتەۋگە باعىتتالعان قارجى بولىنگەن جوق. ارينە, وعان قوماقتى قارجى كەرەكتىگى دە بەلگىلى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ارقالىق قالاسىنداعى «جاسۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيىمى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى ارقىلى «اۋىلىم – التىن بەسىگىم» جوباسى اياسىندا وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى گەوگليفتەر مەن تاريحي-ارحەولوگيالىق نىساندار توپتاستىرىلعان اقپاراتتىق اتلاس البومىن شىعارعان بولاتىن. قوستاناي وبلىسى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قمۋ-ءنىڭ ارحەولوگيالىق لابوراتورياسى ماماندارىمەن بىرلەسىپ, تورعاي گەوگليفتەرى تۋرالى «تورعايدىڭ عۇرىپتىق-قاسيەتتى گەومەتريالىق كەشەندەرى» اتتى كىتاپتى جارىققا شىعاردى. اتالعان باسىلىمدا تورعايدىڭ جەر ۇستىندەگى ەڭ جۇمباق جانە عاجايىپ قۇرىلىستارى تۋرالى سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋ ماتەريالدارى جاريالانعان. اتالعان شىعارىلىمدا 69 نىسان زەرتتەلىپ, ولار تۋرالى بولجامدار, سۋرەتتەر ۇسىنىلعان. وسىدان كەيىن دميتري دەيدىڭ ىزدەنىستەرىنەن باسقا كوزگە شالىناتىن ءىرى جوبالار جوق. ءبىر ادامنىڭ قيمىلى قۇمداعى تاسباقانىڭ جۇرىسىندەي, ءونىمى از بولاتىنىن دەيدىڭ ءوزى دە بىلەدى. ونى شارشاتپايتىن گەوگليفتەر جۇمباعىنا دەگەن ىنتىزارلىق پەن سەنىمى عانا بولىپ تۇر. «تورعاي گەوگليفتەرى» حالىقتىق جوباسىمەن قولىنان كەلگەنىنشە قارەكەت ەتىپ ءجۇر.
تۋريستەر نىساناسىنا قاشان اينالادى؟
الەمنىڭ ەش جەرىندە كەزدەسپەيتىن بەلگىلەر, تورعايدىڭ عالامدىق جۇمباعى ۇلى دالا برەندى بولارلىق ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي, عىلىمي ماڭىزى قانشالىقتى قىمبات بولسا, تۋريزمدىك تيىمدىلىگى دە ودان كەم ەمەس. قازىر دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى تۋريستەردى وركەنيەت جەتىستىكتەرى, سۇلۋ قالا, ادەمى ۇيلەر, ءسان-سالتانات ەمەس, تابيعات تاماشالارى, ساكرالدى تاريحي ورىندار قىزىقتىراتىنى تاعى بەلگىلى. تورعاي گەوگليفتەرىنە يسپاندىقتار, جاپوندىقتار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى, جۋرناليستەر, بىرەر تۋريست كەلىپ تە كەتتى.
– تورعاي گەوگليفتەرىن برەند رەتىندە جارنامالاۋ كەمشىن, ءالى قولعا الىنعان جوق دەسەم, ارتىق ەمەس. بولاشاقتا تورعاي دالاسىنىڭ تۋريستىك قۋاتى وتە كۇشتى بولادى. دالا تۇنعان تاريح. تەك تورعاي گەوگليفتەرى عانا ەمەس, اشۋتاستى, قۇمكەشۋ سياقتى تابيعاتى سۇلۋ, تاريحى قىزىق ورىندار از با؟ دالا كوكتەمدە, جازدا, كۇزدە ءارتۇرلى تۇرگە ەنەدى, سونشا ءتۇرلى سۇلۋلىق. جارنامانى جاقسارتساق, تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ وزىنە مىڭداعان تۋريست اعىلار ەدى, – دەيدى دميتري.
سولايى سولاي عوي. بىراق ءدال بۇگىنگى ۋاقىتتا تورعاي گەوگليفتەرىن جۇرت ينتەرنەتتەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماتەريالدارىنان قىزىقتاپ قويا سالاتىن بولىپ ءجۇر. ويتكەنى وبلىس ورتالىعىنان تىم الىس. ەگەر ينفراقۇرىلىم قاتىپ تۇرسا, الىس جولدىڭ ءوزى تۋريست ءۇشىن قىزىقتى بولىپ كەتەر ەدى-اۋ. وبلىستا «Best.kz» ەكسكۋرسيالىق بيۋروسى جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا تالپىنىپ وتىر.
– تورعاي گەوگليفتەرىن سۇرايتىن تۋريستەر بۇگىندە جوقتىڭ قاسى, تىم سيرەك. بارلىق ماسەلە تەك ينفراقۇرىلىمعا, جولدىڭ ناشارلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. تۋريستەرگە ء«ۇش توعاي شارشىسى» مەن «تورعاي سۆاستيكاسىن» كورسەتۋ ءۇشىن عانا ءبىر كۇن كەتەدى. ولار ورنالاسقان امانگەلدى اۋدانىنا جەتكەنشە اۆتوبۋس 5 ساعاتتاي جۇرەدى. ەكىنشىدەن, جولدىڭ ناشارلىعى ءوز الدىنا, جول بويىندا دەمالىپ, اياق جازىپ الاتىن ورىندار, دارەتحانالار جوق. مۇنىڭ بارلىعى ۇساق-تۇيەك ەمەس, ال تۋريستەر ءۇشىن ەڭ كەرەگى قولايلىلىق, جايلىلىق. بۇل جەرگىلىكتى ءتيىستى ورىندارمەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان اڭگىمە, بىراق ورىندالعان ەمەس, – دەيدى «Best.kz» ەكسكۋرسيالىق بيۋروسىنىڭ جەتەكشىسى ۆالەري گۋميروۆ.
ۆالەري گۋميروۆتىڭ ايتىپ وتىرعانى گەوگليفتەرگە جەتكەنگە دەيىنگى قيىندىقتار عانا. ەجەلگى نىسان جاتقان جەرلەرگە دەمالاتىن, تاماقتاناتىن ورىندار, گەوگليفتى كۆادروكوپتەرمەن كورەتىن الاڭدار, ءتىپتى گەوگليفتى ەكراننان ەمەس, ءوز كوزىمەن كورگىسى كەلەتىن تۋريستەر تىلەگىن ورىنداۋ ءۇشىن مۇنارا جاساپ قويسا تورعاي دالاسىنىڭ كەرەمەتىن كورۋگە كىمنىڭ اڭسارى اۋمايدى دەيسىز؟ قازىر جازدىڭ جالپاعى, دالانىڭ ءشوبى جايقالىپ تۇر. گەوگليفتەردى قىزىقتاۋعا, ۇيىندىلەرىن كورۋگە ول دا كەدەرگى. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باسقارماسىنداعىلارعا حابارلاسقانىمىزدا, جۇمىستىڭ امانگەلدى اۋدانىنداعى ء«ۇش توعاي شارشىسى» مەن «تورعاي سۆاستيكاسىنا» باراتىن جولدار بويىنا سىلتەمەلەر جازىپ ورناتۋمەن شەكتەلگەندىگىن عانا بىلدىك.
تۋريست ات شالدىرىپ تورعاي وڭىرىنە بارعان سوڭ, تەك گەوگليفتى عانا ەمەس, باسقا دا تاريحي, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى ارالاۋى ءتيىس.
– تورعايداعى مۋزەيلەر كەشەنىن, امانگەلدى اۋدانىنداعى مۋزەيلەر مەن تاريحي-ساكرالدى ورىنداردى, اشۋتاستى, قۇمكەشۋ سەكىلدى تابيعات تاماشالارىن, كەيكى باتىردىڭ كەسەنەسىن قالاي كورمەي كەتەدى؟ تۋريستەر ءار تيىنىن, ونىڭ وزىنە تيىمدىلىگىن سانايدى. ءبىر گەوگليفكە بولا ەشكىم دە تورعايعا سابىلمايدى. سوندىقتان بۇل ءوڭىردىڭ ەسكەرتكىشتەرىن تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىستار كەرەك, – دەيدى ۆالەري.
ايتپاقشى, تورعاي گەوگليفتەرىن قورعاۋ ماسەلەسى دە ءبىر سالا اڭگىمەنىڭ جەلىسى بولارلىق. مىسالى, اعاشتىكول اۋىلىنداعى اياق استىندا جاتقان «تورعاي سۆاستيكاسىن» مال باسپايتىنداي ەتىپ قورشاپ قويسا, ارتىق ەمەس ەدى. ەجەلگى نىسانداردىڭ الدى وركەنيەت «قۇربانىنا» اينالىپ تا ۇلگەردى. «كوگاي كرەستى» گەوگليفىنىڭ 70 پايىزى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جول جوندەۋ كەزىندە ايدالىپ كەتتى. جەرگىلىكتى ارحەولوگتاردىڭ شۋلاعان داۋسى ەشبىر قۇلاققا جەتكەن جوق.
نەگىزى قوستاناي وبلىسىندا تۋريستەردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەر, ساكرالدى ورىندار, تابيعات ءتۋريزمى دە بارشىلىق. بىراق جەردىڭ شالعايلىعى, قىستىڭ ۇزاقتىعىنا بايلانىستى تۋريستىك ماۋسىم تەز ءبىتىپ قالادى. ال ينفراقۇرىلىمدى دۇرىستاسا, تورعاي وڭىرىنە, اسىرەسە, گەوگليفكە كوڭىلى اۋعان تۋريستەردى قارا كۇزگە دەيىن اپارۋعا بولاتىنىن ايتادى تۋريزم ماماندارى. قازىر جەرگىلىكتى تۋريزم قوستاناي مەن رۋدنىي, ليساكوۆ قالالارىنداعى مۋزەيلەرمەن, وبلىس ورتالىعىنا جاقىن جەرلەردەگى ساكرالدى ورىندارمەن شەكتەلىپ تۇر. الەم جۇمباعى جاتقان تورعاي ءوڭىرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن زاماناۋي دەڭگەيگە جەتكىزسە, گەوگليف ەلىمىز ءتۋريزمىنىڭ پىلىنە اينالار ەدى. ونىڭ جۇمباق كۇيىنىڭ ءوزى تۋريستەرگە تورعايعا جەتكەنشە سابىر بەرمەسى ايان.
قوستاناي
