قىزىلوردادا قارقىندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر
بەيسەنبى, 23 مامىر 2013 1:50
اقمەشىتتىڭ كوشەسىندە كەپتەلەك پايدا بولدى. بۇرىن زۋلاپ جاتاتىن كولىكتەر تۇرىپ قالىپ, بۇعان دەيىن مۇندايدى كورمەگەن جۇرگىزۋشىلەر كۇيگەلەكتەنىپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىر كۇندە كولىك كوبەيىپ كەتتى مە؟ جوق. ەندى شە؟ قىزىلوردادا جول جوندەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. قالاداعى جولداردى جوندەۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ وزىنە 43 كوشە كىرىپ وتىر. از ەمەس, ارينە. ال وسى جۇمىسقا بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن.
بەيسەنبى, 23 مامىر 2013 1:50
اقمەشىتتىڭ كوشەسىندە كەپتەلەك پايدا بولدى. بۇرىن زۋلاپ جاتاتىن كولىكتەر تۇرىپ قالىپ, بۇعان دەيىن مۇندايدى كورمەگەن جۇرگىزۋشىلەر كۇيگەلەكتەنىپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىر كۇندە كولىك كوبەيىپ كەتتى مە؟ جوق. ەندى شە؟ قىزىلوردادا جول جوندەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. قالاداعى جولداردى جوندەۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ وزىنە 43 كوشە كىرىپ وتىر. از ەمەس, ارينە. ال وسى جۇمىسقا بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن.
مىنا دەرەكتى وقىعان ادامنىڭ بىردەن «قىزىلوردانىڭ كوشەلەرى قىرىق جاماۋ بولعان ەكەن. بۇرىنعى اكىم نە ىستەگەن؟» دەپ ويلاۋى بەك مۇمكىن. ماسەلەنىڭ ولاي ەمەس ەكەنىنە ءبىز كۋالىك بەرە الامىز. قالانى بۇعان دەيىن باسقارعان مارحابات جايىمبەتوۆتىڭ كەزىندە اياعىڭدى تىعىپ الاتىن شۇڭقىر جولدار جوندەلىپ, اقمەشىتتىڭ اجارى كىرگەن. ونى ءاربىر قىزىلوردالىق بىلەدى. شاھارعا جاڭادان تاعايىندالعان اكىم نۇرلىبەك نالىباەۆ قالانىڭ شەت ايماقتارىنداعى كوشەلەردى ءجوندەۋدەن باستادى جۇمىسىن. بۇرىن قاتىناۋ قيىن سوعاتىن شەتكەرى جاتقان ايماقتاردىڭ قالامەن بايلانىسى وسىلايشا جاقسارماق. ونىڭ ىشىندە تيتوۆ قىستاعى, كبي شاعىن اۋدانى, تاسبوگەت كەنتىنىڭ جولدارى, ءال-فارابي اۋدانىنىڭ كوشەلەرى بار. اسىرەسە, بارساڭ باتپاقتاپ قالاتىن ءال-فارابي شاعىن اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ كوزى اشىلاتىن بولدى. سونىمەن قاتار, قالاداعى كەيبىر ورتالىق كوشەلەر دە جوندەۋ كورەدى. جالپى, قىزىلوردانى ءبىر كوشە بەلىنەن كەسىپ ءوتىپ جاتىر. ول جىبەك جولى بولىپ باستالىپ, ودان اباي كوشەسىنە جالعاسىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن اياقتالادى. بۇگىندە وسىنىڭ جىبەك جولى بولىگىنە كۇردەلى جوندەۋ باستالىپ كەتتى. سوندىقتان وندا ۋاقىتشا كولىك ءجۇرۋ توقتاتىلىپ, جۇرگىزۋشىلەر اينالما جولمەن وتۋدە. وسى جەردە عوي كەپتەلەكتىڭ پايدا بولىپ جاتقانى.
جول دەگەننىڭ ءوزى ماڭگىلىك ەمەس قوي. كەتەۋى كەتەتىن كەزدەرى بولادى. سونداي مۇرتى بۇزىلعان كوشەلەردىڭ دە تەسىگى جامالماق بيىل. قالا اكىمدىگى تامىزعا دەيىن نەگىزگى جولداردىڭ جوندەۋى اياقتالادى دەپ وتىر. وسىلايشا, قىزىلوردالىقتار تاقتايداي تەگىس جولدا جۇرەدى. ال قازىرگى كەپتەلىس, ۋاقىتشا عانا.
سىردىڭ بويىنداعى سىرباز قالانىڭ تىرشىلىگى تۋرالى ءسوز باستادىق قوي. سونى جالعاي تۇسەيىك. بيىل قىزىلوردادا قانداي جاڭالىقتار بولماق؟
وسى جىلى قالادا 790 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. ماسەلەن, قۇرىلىسى بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي باستالعان امانگەلدى جانە سۇلتان بەيبارىس كوشەلەرىنىڭ بويىندا سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلمەك. سونىمەن قاتار, 7 جالدايتىن, «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 3, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 3, يپوتەكالىق 5 تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. ءبارىنىڭ باسىن قوسساڭىز, 18 تۇرعىن ءۇي ەكەن. ال بيىل 270 وتباسى باسپانالى بولادى. ولار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ازىرلەنگەن «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى بويىنشا وسى ءمۇمكىندىككە يە بولىپ وتىر.
جايما بازار قازاقستاننىڭ قاي قيىرىنان دا تابىلاتىن شىعار. 90-جىلداردىڭ باسىنداعى دۇربەلەڭدە پايدا بولعان وسى ءبىر كۇنكورىس كوزى ءالى كۇنگە دەيىن ءومىر سالتىمىزدان شىققان جوق. زامان دامىپ جاتسا دا جابايى ساۋدادان ارىلا الماي كەلەمىز. قىزىلوردادا حالىق كوپ باراتىن بازارلار رەتىندە – «اسبول»جانە «سىباعا» ساۋدا ورىندارىن اتاۋعا بولاتىن شىعار. تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ماڭىزدى ورىن الاتىن اتالمىش ساۋدا ورىندارىندا, وكىنىشكە قاراي تاۋارلاردىڭ كوپشىلىگى بەي-بەرەكەت ءارى اشىق اسپان استىندا ساتىلۋدا. ۇكىمەتتىڭ جايما بازاردى جابىق بازارعا الماستىرۋ تۋرالى تاپسىرماسى بار. وسىنى باسشىلىققا العان قالا اكىمدىگى تۇتىنۋشىعا قاجەتتى تاۋاردىڭ بارلىق ءتۇرىن تابۋعا بولاتىن «اتامەكەن» سىندى ساۋدا ورتالىعىن ۇلگى رەتىندە اتاپ, وسىنداي ورتالىقتار سانىن ارتتىرۋعا نيەتتى كاسىپكەرلەرگە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەتىندىگىن جەتكىزدى.
جايما بازاردىڭ اينالاسىندا كولىك كەپتەلەكتەرى دە كوپ ورىن الادى. ونسىز دا تار كوشەدە ماشينا جۇرە الماي قالادى. سونداي-اق, ساتۋشىلاردىڭ اينالانى تازا ۇستامايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ ساقتالماۋىنان ءتۇرلى ءيىس شىعىپ, اينالاداعى تۇرعىندارعا قولايسىزدىق تۋعىزادى. وسىنداي جاعداياتتاردى ەسكەرگەن نۇرلىبەك نالىباەۆ سالا باسشىلارىنا بەي-بەرەكەت ورنالاسقان ساۋدا نىساندارىنا تولىق تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, تارتىپكە كەلتىرۋگە قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار بەرۋدى, سونداي-اق, ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارىنا جاقىن كۇندەرى ءوز اۆتوتۇراقتارىن سالدىرتۋدى قاتاڭ تاپسىردى.
جىل باسىنان بەرى قالادا جۇمىس ىزدەۋشى رەتىندە 1465 (16-29 جاس اراسىنداعى) جاس تىركەلگەن ەكەن. بۇگىندە وسى جاستاردىڭ 515-ءى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسسا, 311 جاس قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 168 جاس الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىندا, 158 ادام جاستار تاجىريبەسى بويىنشا جۇمىس جاساۋدا. جالپى جىل سوڭىنا دەيىن ءالى دە 162 جاستى جاستار تاجىريبەسى باعدارلاماسى اياسىندا ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق, قالانىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە نارىقتاعى سۇرانىسقا يە كاسىبي ماماندىقتار بويىنشا تۇرعىنداردى وقىتۋ جانە قايتا دايارلاۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى 73 جاس قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا جولدانىپ, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە بولعان 17 ماماندىق ءتۇرى بويىنشا وقىپ جاتىر. مۇنىمەن قوسا, قالادا جۇمىسقا تارتۋدىڭ بەلسەندى تۇرلەرىنىڭ ءبىرى بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى توقسان سايىن ۇيىمداستىرىلۋدا. وتكىزىلگەن جارمەڭكەلەردىڭ ناتيجەسىندە 39 ادام تۇراقتى جۇمىس تاپتى.
جاستاردى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە بىلىكتى مامانداردى تارتۋدا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ەرەكشە. بيىل باعدارلاما اياسىندا 4,5 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, 16 جاس مامان جۇمىسپەن قامتىلادى دەگەن جوسپار بار.
جىل وتكەن سايىن جاستاردىڭ قوعامداعى ورنى نىعايىپ, ازاماتتىق بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. ەرەكشە اتاپ وتەتىن جايت, جاستاردىڭ قوعامدىق ماڭىزدى شارالاردا باستاما كوتەرىپ, بەلسەندىلىك كورسەتۋى. ماسەلەن, قالا تازالىعىن قولعا العاندا جاستاردان قۇرىلعان «تازالىق ساقشىلارى» ناسيحاتتىق جۇمىستارعا كومەكشى بولسا, ۇلى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا «ارداگەرلەردى ارداقتايىق» اكتسياسى اياسىندا قارتتارىمىزعا كومەك كورسەتىلىپ, كوڭىل ءبولىندى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قالاداعى جاستار ۇيىمدارىنىڭ سانى 5-تەن اسپايتىن بولسا, قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 40-تان استى جانە بۇل ماقساتقا بولىنەتىن قارجى كولەمى دە بىرنەشە ەسەگە ۇلعايىپ وتىر.
ايتالىق, مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا ءوتكەن جىلى 4,9 ميلليون تەڭگە بولىنگەن بولسا, بيىلعى جىلى بۇل كورسەتكىش 2,5 ەسەگە ارتىپ, 12,7 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
قالادا جاستاردى قولداۋ مەن كومەك كورسەتۋ باعىتىندا 8 الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبا اياسىندا جۇمىستار اتقارىلۋدا. ولار: جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا «ەرۋديت» جاس كوشباسشىلار مەكتەبىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ; قالاداعى جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارى اراسىندا «ستۋدەنت كوكتەمى-2012» ونەر فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋ; جاستار اپتالىعىن جانە «سىر جاستارى – جاسامپازدىق جارشىسى» اتتى ءداستۇرلى جاستار فورۋمىن وتكىزۋ; جاستار سىيلىعىنا بايقاۋ ۇيىمداستىرۋ; جاستار اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى ۇيىمداستىرۋ; قالا جاستارىنا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ قىزمەت جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ; جاستارعا ارنالعان رەسۋرستىق ورتالىق قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ; قالادا اۋلا كلۋبتارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ.
اۋلا كلۋبتارى دەمەكشى, بيىل قالادا 5 اۋلا كلۋبى ءوز جۇمىسىن باستايدى. قىزىلوردا قالاسىندا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى ەرەكشە جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن اشىلاتىن جاستارعا ارنالعان رەسۋرستىق ورتالىقتى ايتۋعا بولادى. بۇل ماقساتقا قالالىق بيۋدجەتتەن 4,3 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىندى. رەسۋرستىق ورتالىق قالاداعى جاستارعا جوعارى بىلىكتى پسيحولوگتار مەن زاڭگەرلەر تاراپىنان تەگىن كەڭەستەر مەن كومەكتەر بەرىلۋىن جانە ءتۇرلى باعىتتا ءىس-شارالار وتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. جاستاردىڭ كەز كەلگەن ماسەلەلەر بويىنشا اقپارات الۋىنا مۇمكىندىك جاسالاتىن بولادى. سونداي-اق, جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا قالادا اۋلا كلۋبتارىنىڭ جۇمىستارى جانداندىرىلۋدا. وسى ورايدا, شەت ايماقتار: تيتوۆ قىستاعى, تاسبوگەت كەنتى, «شۇعىلا», «اقمەشىت», «مەرەي» شاعىن اۋداندارىندا جاڭادان 5 اۋلا كلۋبىن اشۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ماقساتقا قالالىق بيۋدجەتتەن 3,2 ميلليون تەڭگە قارجى قاراستىرىلدى.
مۇنان وزگە, قالاداعى مادەنيەت ۇيلەرى مەن كلۋبتار جانىندا 54 ۇيىرمە جۇمىس جاسايدى. بۇل جەردە 600-گە جۋىق جاس ءتۇرلى وقۋ ۇيىرمەلەرىنە قاتىسىپ, شىعارماشىلىقتارىن شىڭداۋدا.
سونىمەن قاتار, 1 ناۋرىزدان باستاپ, قالاداعى, اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى مەكتەپتەردە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا كاسىپتىك باعىت-باعدار بەرۋ, جاستار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن سۋيتسيديالدى مىنەز ق ۇلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلۋدا. مۇنان بولەك, جاستار اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا قالاداعى مەكتەپتەردە جانە كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي اۋلالارىندا «مەن سپورتتى تاڭدايمىن!» اتتى سپورتتىق-ەستافەتالىق جارىستار ۇيىمداستىرىلا باستادى. وسى ارادا ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى كەزدە وبلىس ورتالىعىندا 463 سپورت نىسانى جاستارعا قىزمەت كورسەتۋدە. ناتيجەسىندە بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا 37 سپورتتىق شارا ۇيىمداستىرىلىپ, 37161 جاس بۇقارالىق سپورتپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك الدى.
سونىمەن بىتكەن ءىس, قولعا الىناتىن شارۋا, الدا اتقارىلاتىن تىرلىك از ەمەس. مۇنىڭ بارلىعى ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقانى امبەگە ايان. باستىسى, باستالعان جۇمىستاردىڭ ورتا جولدا تۇرىپ قالماي, وڭ ناتيجەمەن اياقتالعانى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.
