بيسەنعالي تاجىياقوۆ: «ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ تاريحىندا جاي شەشىمدەر مەن وڭاي جولدار بولعان جوق»
سەيسەنبى, 16 ءساۋىر 2013 2:17
14 ساۋىردە ۇلتتىق بانك رەسمي تۇردە ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. الايدا قر ۇب تاريحىندا باسقا دا اتاۋلى كۇندەر بولدى: 1991 جىلعى 20 ماۋسىم – قر ۇلتتىق بانكىنىڭ رەسمي قۇرىلعان كۇنى; 1993 جىلعى 15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلگەن كۇنى; 1995 جىلعى 30 ناۋرىز – «قر ۇب تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ شىققان كۇنى. ءتىپتى 1876-شى جىلى قازىرگى قازاقستاننىڭ اۋماعىندا ورال قالاسىندا مەملەكەتتىك بانكتىڭ ءبىرىنشى بولىمشەسى اشىلدى. بۇلاردىڭ ءبارى – اتاۋلى كۇندەر, بىراق ولاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى بولدى. وسى ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ قالاي بولعاندىعى جايىندا بارلىق جىلدار بويى ۇلتتىق بانك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەن قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي تاجىياقوۆ ايتىپ بەرەدى.
سەيسەنبى, 16 ءساۋىر 2013 2:17
14 ساۋىردە ۇلتتىق بانك رەسمي تۇردە ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. الايدا قر ۇب تاريحىندا باسقا دا اتاۋلى كۇندەر بولدى: 1991 جىلعى 20 ماۋسىم – قر ۇلتتىق بانكىنىڭ رەسمي قۇرىلعان كۇنى; 1993 جىلعى 15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلگەن كۇنى; 1995 جىلعى 30 ناۋرىز – «قر ۇب تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ شىققان كۇنى. ءتىپتى 1876-شى جىلى قازىرگى قازاقستاننىڭ اۋماعىندا ورال قالاسىندا مەملەكەتتىك بانكتىڭ ءبىرىنشى بولىمشەسى اشىلدى. بۇلاردىڭ ءبارى – اتاۋلى كۇندەر, بىراق ولاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى بولدى. وسى ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ قالاي بولعاندىعى جايىندا بارلىق جىلدار بويى ۇلتتىق بانك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەن قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي تاجىياقوۆ ايتىپ بەرەدى.
مارتەبە جانە فۋنكتسيالار
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ۇلتتىق بانك تاريحىنىڭ كوپتەگەن وقيعالارعاباي ەكەندىگى بەلگىلى, سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ ماڭىزدىلارىن ءبولىپ الىپ,وقىرماندارىمىزعا ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىن دامىتۋ كەزەڭدەرىندەقانداي وزەكتى مىندەتتەردى شەشۋگە تۋرا كەلگەندىگىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– راسىندا دا ءسىزدىڭ اتاپ وتكەن كۇندەرىڭىز ءبىزدىڭ بانك جۇيەمىزدىڭ تاريحىندا ماڭىزدى ورىن الادى. ماسەلەن, 1991 جىلى 20 ماۋسىمدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ «قازاق كسر-دەگى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭى بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازانىڭ نەگىزى بولدى. وسى قۇجاتتا العاش رەت كوممەرتسيالىق بانكتىڭ انىقتاماسى بەكىتىلدى جانە وزگە كرەديتتىك مەكەمەلەردى قۇرۋعا, جەكە بانكتەردى, سونداي-اق شەتەلدىڭ قاتىسۋى بار بانكتەردى اشۋعا رۇقسات ەتىلدى. بۇدان باسقا زاڭ نەگىزگى مىندەتتەر مەن فۋنكتسيالاردى, ونىڭ ىشىندە قازاق كسر مەملەكەتتىك بانكىنىڭ اقشا-كرەديتتىك رەتتەۋ سالاسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن بەلگىلەدى, ءوزى جانە كوممەرتسيالىق بانكتەر جۇزەگە اسىراتىن وپەراتسيالاردىڭ تىزبەلەرىن ايقىندادى. بىراق كوممەرتسيالىق بانكتەردى اشۋ جانە قىزمەتىن توقتاتۋ ءتارتىبىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك بانكتىڭ ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ قاعيداتتارى مەن ادىستەرىن بەلگىلەۋ ەڭ ماڭىزدى جاڭالىق بولدى.
«قر ۇلتتىق بانكى تۋرالى» 1993 جىلعى 14 ساۋىردەگى زاڭعا سايكەس قازاق كسر ۇب قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى بولىپ قايتا اتالدى. زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسى بار ەكەندىگى جازىلدى. قر ۇلتتىق بانكى ورتالىق بانك بولىپ تابىلادى جانە ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن بىلدىرەدى. زاڭ كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك بانكىمەن بايلانىستى بارلىق ەرەجەلەردى جويدى. اڭگىمە ورتاق بىرىڭعاي اقشا بىرلىگى تۋرالى ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز, ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ەدى. قر ۇب-نىڭ اقشا اينالىسى سالاسىنداعى ءوز مەملەكەتتىك ساياساتىن ازىرلەۋگە جانە ءجۇرگىزۋگە قاتىسۋى نەگىزگى ماقساتى بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ فۋنكتسيالارى, قۇقىقتارى, وكى-لەتتىكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ناقتىلاندى, قۇرىلىمى مەن باسقارۋ ورگاندارى ايقىندالدى.
1993 جىلدىڭ ورتاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قر پرەمەر-ءمينيسترى سەرگەي تەرەششەنكو ونىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. قۇجاتتاماسىن داۋلەت سەمباەۆ باسقارعان ارنايى جۇمىس توبى ازىرلەدى. بانكنوتتاردىڭ ەسكيزدەرىن جاساۋ ءۇشىن قۇرامىنا مەڭدىباي ءالين, دوسبول قاسىموۆ, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ, تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جانە حايروللا عابجالەلوۆ كىرگەن اۆتورلىق ۇجىم قۇرىلدى. تەڭگەنى ەنگىزەر الدىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ۇندەۋ جولدادى. كەڭەستىك ءرۋبلدى تەڭگەگە اۋىستىرۋ 1993 جىلعى 15 قاراشادا ساعات 8.00-دە باستالىپ, 1993 جىلعى 20 قاراشادا ساعات 20.00-دە ءساتتى اياقتالدى.
1995 جىلعى 30 ناۋرىزدا پرەزيدەنتتىڭ «قر ۇلتتىق بانكى تۋرالى» زاڭ كۇشى بار جارلىعىنا قول قويىلدى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى جانە ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى 1995 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ نەگىزگى جانە وڭ ناتيجەلەرى بولدى. جىل قورىتىندىلارى اقشا-كرەديت ساياساتى قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن ينفلياتسيانىڭ مونەتارلىق قۇرامداس بولىگىن تومەندەتە وتىرىپ, ونىڭ دەڭگەيىنە اسەر ەتۋگە بولاتىندىعىن كورسەتتى. ەكونوميكانى كرەديتتەۋ فۋنكتسياسى ۇلتتىق بانكتەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە ءوتتى. قر ۇب كوبىنە ەدب-ءنىڭ وتىمدىلىگىنە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ولاردى كرەديتتەۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ورتالىق بانكتەرگە ءتان اقشا-كرەديت جانە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ فۋنكتسيالارىن ورىنداي باستادى. قازاقستاندا ءوز بانكنوت فابريكامىزدى اشۋ دا, بانكارالىق ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۋىنداپ, قالىپتاسۋى, ساۋدا-ساتتىقتى جۇرگىزۋدىڭ ەلەكتروندىق ساۋدا جۇيەسىنە ءوتۋ سول جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعاسى بولدى.
رۋبل ايماعىنان شىعۋ
– اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى قۇرۋعا وزىنە جاۋاپكەرشىلىك العان جانە ول مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىققان ادامدار تۋرالى اڭگىمەلەسسەك. بۇل جەردە شەتەلدىك ساراپشىلار جۇمىس ىستەدى دەگەن كەڭ تاراعان پىكىرگە قاراماستان, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستانعا بۇل ماسەلەدە كومەك بەرۋگە اسا قۇشتارلىق تانىتپادى دەۋگە بولادى. سەبەبى, مارچەنكو مىرزا بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە رەسپۋبليكا ولار ءۇشىن «ايرىقشا جاعداي بولعان جوق».
– ول كەزدە قازاقستان ءرۋبلدىڭ تارتۋ ايماعىندا قالدى, داۋلەت سەمباەۆ باسقارعان جۇمىس توبى قارجى جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ەكى: رۋبل ايماعىن ساقتاۋ كەزىندەگى, سول سياقتى ءوز ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ كەزىندەگى ستسەناريدى قاراستىردى. سونىمەن قاتار, ءبۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى قاراستىرىلدى. ەل جول تورابىندا تۇردى… كوپتەگەن نۇسقالار بولدى. جوسپارلى جۇيەدەن نارىقتىق جۇيەگە ءوتۋ, مودەل ءتۇرىن ايقىنداۋ, ءتىپتى بانك ءتۇرىن تاڭداۋ – ينۆەستيتسيالىق نەمەسە كوممەرتسيالىق – قۇزىرەتتى, سارالانعان ءتاسىلدى تالاپ ەتتى. سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزىپ, ويلانۋعا ۋاقىت بولعان جوق. ۇزاققا سوزۋ داعدارىسقا اكەپ سوعۋ قاۋپىن تۋعىزدى. ۆاليۋتا بويىنشا عانا ەمەس, بۇكىل بانك جۇيەسىن قۇرۋ ۇلگىسىن تاڭداۋ بويىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋ جۇيەسى بويىنشا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت بولدى.
1993 جىلعى جەلتوقساندا داۋلەت حاميت ۇلى سەمباەۆ قر ۇلتتىق بانكىن باسقاردى, ەندى ول تەوريالىق تۇرعىدان قالانعانداردى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ قولداۋىمەن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋى ءتيىس بولدى. تەڭگەگە بار بولعانى ءبىر اي بولعاندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ الدىندا ءوز تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قانا قويماي, ەلدىڭ بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ وزەگى بولۋ مىندەتى تۇردى, سەبەبى تەڭگە ەنگىزىلگەننەن كەيىن عانا قازاقستان تولىق ەگەمەندىگىن, ءوز اقشا-كرەديت جانە ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇرگىزۋ ءمۇمكىندىگىن الدى. اسىرەسە, وسى كەزەڭدە ۇلتتىق بانكتىڭ ماكروەكونوميكالىق احۋالعا اسەر ەتۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ازىرلەندى, قۇرالدار سىناقتان وتكىزىلىپ, ىقپال ەتۋ تاسىلدەرى تەكسەرىلدى, قىزمەتىنىڭ الگوريتمدەرى قالاندى. ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى دا جۇرگىزىلدى: بانكنوت فابريكاسى سالىندى, مەملەكەتتىك قويما جانە تەڭگە سارايى قۇرىلدى.
ورنىقتىلىقتى سىناۋ
– ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى ساياسي شەشىمدى ەل باسشىلىعى قابىلدادى, ال قر ۇلتتىق بانكىنىڭ وسى ماسەلەدەگى ءرولى قانداي بولدى؟
– سول كەزەڭدە ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ راسىمدىك ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى: جاڭا ۆاليۋتانى ەل بويىنشا, ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جەتكىزۋ, ەسكى اقشانى جاڭا اقشاعا ايىرباستاۋدىڭ باستالۋ كۇنى مەن ۇزاقتىعى, ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى. تەڭگە العاشقى ايىرباستالعان كۇننەن باستاپ زاڭدى تولەم قۇرالى بولدى.
مەنشىكتى ۆاليۋتاسىنىڭ بولۋى ۇلتتىق بانككە تاۋەلسىز اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن جانە ديرەكتيۆالىق كرەديتتەردى جابۋ ءۇشىن كرەديتتەر بەرۋ توقتاتىلدى. ەكونوميكانى كرەديتتەۋ فۋنكتسيالارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە تولىق بەرىلدى. ۇلتتىق بانك نەگىزگى مىندەتتى – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعىن, ياعني ينفلياتسيانىڭ تومەنگى قارقىنىن جانە باعامنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى شەشە باستادى. مەنشىكتى باعالى قاعازدارىن (قىسقا مەرزىمدى نوتتاردى) شىعارىپ, اشىق نارىقتا وپەراتسيالار جۇرگىزۋدى جانە كرەديتتەر بەرۋدى باستادى. اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىنە «قر ۇلتتىق بانكى تۋرالى» زاڭ مۇمكىندىك جاسادى, وعان سايكەس قر ۇب ءوز قىزمەتىندە تاۋەلسىز جانە تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە عانا ەسەپ بەرەدى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە رف ورتالىق بانكىنىڭ ىقپالىنان شىعا وتىرىپ ۇلتتىق بانك نەگىزگى فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىگىنە تولىققاندى يە بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ قانداي باستى مىندەتتەردى شەشۋ كەرەك بولعانىن, الدا قانداي ماقساتتار تۇرعانىن, سول كەزەڭدە اقشا-كرەديت ساياساتى قانداي نەگىزگى جانە قانداي قۇرالدارىنا قولجەتىمدى بولعانىن وقىرمانداردىڭ ەسىنە سالايىق؟
– ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ كەزەڭى قازاقستاندا ءوندىرىستىڭ جاپپاي قۇلدىراۋىمەن ءجانە ينفلياتسيانىڭ ۇدەۋىمەن سيپاتتالدى. 1993 جىلى ينفلياتسيانىڭ ورتاشا ايلىق قارقىنى 30,1%, ناقتى ءىجو قۇلدىراۋى 9,2% قۇرادى.
وسىنداي وتە كۇردەلى جاعدايدا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى بىرتىندەپ تومەندەتۋدى جانە ءبىر مەزگىلدە ءوندىرىستىڭ قۇلدى-راۋىن تەجەۋدى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت رەتىندە ايقىندادى.
وسى كەزدە ۇلتتىق بانك تىكەلەي كرەديتتەر بەردى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن قارجىلاندىردى, ياعني ءىس جۇزىندە كوممەرتسيالىق بانكتىڭ فۋنكتسياسىن ورىندادى, بۇل ورتالىق بانكتىڭ مارتەبەسىنە قايشى كەلدى. سوندىقتان ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ فۋنكتسيالارىن دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ورتالىق بانكتەردىڭ فۋنكتسيالارىنا جاقىنداتۋ بويىنشا جۇيەلى قادام جاساي باستادى. ماسەلەن, 1994 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ ناقتى سەكتوردىڭ كاسىپورىندارىن تىكەلەي كرەديتتەۋى, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ شەشىمى بويىنشا كرەديتتەر بەرۋى توقتاتىلدى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە كرەديتتەر اقىلى نەگىزدە بەرىلدى, ال 1995 جىلى بەرۋ مۇلدەم توقتاتىلدى. ۇلتتىق بانكتىڭ كرەديت رەسۋرستارىن ورنالاستىرۋى جۇرگىزىلگەن كرەديتتىك اۋكتسيوندار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
1995 جىلى جوعارىدا اتاپ وتىلگەندەي, ۇلتتىق بانك تۋرالى زاڭ قابىلداندى, وعان سايكەس ونىڭ تاۋەلسىزدىگى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ايقىندالدى, ال ماقساتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. قابىلدانعان شارالار ودان ءارى 1995 جىلعا قاراي گيپەرينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ بويىنشا مىندەتتەردى شەشۋگە ءمۇمكىندىك بەردى: ينفلياتسيا دەڭگەيى 1993 جىلعى 2265%-دان 1995 جىلعى 60%-عا دەيىن تومەندەدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بىرتىندەپ جەتىلدىرىلدى جانە ونىڭ قۇرالدارىنىڭ توبى كەڭەيدى. تەڭگە ەنگىزىلگەننەن باستاپ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى, مىندەتتى رەزەرۆتەر نورمالارىمەن ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى وكتەمدىكتەر سياقتى پايدالانىلىپ وتىرعان قۇرالدارىنا جاڭا قۇرالدار قوسىلدى, ياعني مەنشىكتى باعالى قاعازدارى – قىسقا مەرزىمدى نوتتارىن شىعارۋدى, «وۆەرنايت» كرەديتتەرىن بەرۋدى, اشىق نارىقتا مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارمەن وپەراتسيالار جۇرگىزۋدى, بانكتەردەن دەپوزيتتەر تارتۋدى باستادى.
قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق جاعدايدا ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ بارابارلىعى 1998 جىلى ينفلياتسيانىڭ تاريحي ەڭ تومەنگى 1,9% دەڭگەيگە دەيىن تومەندەۋىمەن راستالدى.
اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ماقساتىن اۋىستىرۋ
– ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ دامۋىنا قاراي ۇلتتىق بانكتىڭ مىندەتتەرى دە, ماقساتتارى دا وزگەردى. بۇگىنگى كۇنى قر ۇب باستى مىندەتى ينفلياتسيانى باقىلاۋ بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. ماقساتتىڭ اۋىسۋى قاشان جانە نەگە بولدى, ويتكەنى كوپشىلىككە وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل ورتالىق بانككە قاراعاندا ەكونوميكالىق بلوك, ناقتى ەكونوميكا سەكتورى قۇرىلىمدارىنىڭ فۋنكتسياسى بولىپ كورىنەدى ەمەس پە؟
– قازاقستاندا اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ تۇراقتى جەتىلدىرىلىپ جاتقانى, تيىسىنشە ونىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ وزگەرىپ جاتقانىنا كۇمان جوق.
تەڭگە ەنگىزىلگەننەن كەيىنگى العاشقى 10 جىلدا ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ماقساتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. ياعني, ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە جانە سول سياقتى ايىرباستاۋ باعامىن تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ماقسات قويىلدى. وسى ماقساتتىڭ ىشكى ەكونوميكالىق قايشىلىعىنا قاراماستان ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ونىڭ تاڭدالۋى ءوزىن-ءوزى اقتاعان شارا بولدى.
قارجى جۇيەسىن دامىتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىنە, باعا تۇراقتىلىعىنا قول جەتكىزۋ, بارلىق قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن قۇرىلعان قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنە بەرۋ ۇلتتىق بانككە ءوز قىزمەتىنىڭ ساپالى دامۋىنىڭ كەلەسى ساتىسىنا وتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. نەگىزگى كۇش-جىگەر اقشا-كرەديت ساياساتىن ودان ءارى دامىتۋعا جانە ونى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋعا باعىتتالدى.
2004 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ باسقا مىندەتتەرمەن قاتار جاڭا ماقسات – باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ زاڭنامالىق تۇردە جاريالاندى, ياعني ورتالىق بانكتىڭ كلاسسيكالىق فۋنكتسيالارىنا شوعىرلانۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.
وسىنى شەشۋدىڭ نەگىزى كوپ تارالعان, كلاسسيكالىق بولىپ قالىپتاسقان حالىقارالىق پراكتيكا بولدى. حالىقتىڭ كىرىسىن قۇنسىزدانۋدان قورعاۋعا جانە حالىقتىڭ جيناق اقشاسىنىڭ جەدەل وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ۇستاپ تۇرۋعا, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاردىڭ ءتيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن باعا تۇراقتىلىعى. ماسەلەن, حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا باعا تۇراقتىلىعى الەمنىڭ زەرتتەۋگە قاتىسقان 45 ەلىنىڭ 33-دە نەگىزگى ماقسات بولىپ تابىلادى.
داعدارىس ارقىلى «سترەسس-تەست»
– ەلدىڭ قارجى نارىعى, سونداي-اق بانك سەكتورى بىرنەشە كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان كەشىردى. ونىڭ ىشىندە, ەڭ كەم دەگەندە سوڭعى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ەكى كۇردەلى كەزەڭى, بۇلار قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىنا ايتارلىقتاي سوققى جاسادى. قر ۇب قارجى نارىعىنداعى تۇراقتىلىققا قانداي قۇرالدارمەن جەتكەنىن تۇسىندىرە وتىرىپ, ولاردى ەسكە تۇسىرەيىك.
– قارجى داعدارىسىنىڭ كۇشەيۋى ەداۋىر قارقىن الا باستاعان 2008 جىلى, سول ۋاقىت كەزەڭىندەگى نەعۇرلىم ماڭىزدى ءسات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەلىك تاۋەكەلدەردىڭ دامۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىنداعى شوعىرلاندىرىلعان ءىس-ارەكەتى بولدى. وسىنىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى 2008 جىلعى 25 قاراشادا قابىلدانعان ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەكونوميكانى جانە قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىنىڭ 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى بولدى. جوسپارعا سايكەس قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قازاقستاننىڭ ءتورت بانكىنە كومەك كورسەتۋ بويىنشا ۋاقىتشا كىرۋى ءۇشىن قاراجات جۇمسالدى. ولار: «تەمىربانك» اق, ەنشىلەس ۇيىمىن قوسا العاندا بتا, حالىق بانكى, قازكوممەرتسبانك, اليانس بانك.
– شارالار ىسكە استى. سوعان قاراماستان, بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانك پەن بانك جۇيەسى داعدارىس كەزەڭىنىڭ سالدارلارىمەن ءالى دە كۇرەسىپ كەلەدى. رەتتەۋشىنىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان سترەستىك اكتيۆتەردىڭ كولەمىن تومەندەتۋدەن باسقا قانداي مىندەتتەر بارىنشا وزەكتى بولىپ تابىلادى؟
– داعدارىس سالدارىنان 2007-2009 جىلدارى شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستاندىق بانكتەرگە ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋدى ۇسىنۋدى جالعاستىرۋ ءمۇمكىندىگى بولمادى جانە بانكتەر ۇزاق مەرزىمدى قورلاندىرۋدى تارتۋ ءۇشىن ىشكى نارىققا قايتا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولدى. سونىمەن قوسا, دەپوزيتتىك بازا قىسقا مەرزىمدى قورلاندىرۋ كوزى بولىپ تابىلاتىندىقتان, قازىرگى كەزدە قازاقستاندىق بانكتەر ۇزاق مەرزىمدى قورلاندىرۋ كوزدەرىنە قاجەتتىلىگى ارتادى دا, سونىڭ سالدارىنان اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەردى وتەۋ مەرزىمدەرىندە ەداۋىر ايىرما ورىن الادى.
مۇنداي احۋال كرەديتتەۋ قۇرىلىمىنىڭ بىرتىندەپ وزگەرۋىنە الىپ كەلدى, اتاپ ايتقاندا بانكتەر ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتەۋگە قاراعاندا قىسقا مەرزىمدى تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋگە كوبىرەك بەيىمدەلە باستادى. وسىعان بايلانىستى كرەديتتەۋ قۇرىلىمىن رەتكە كەلتىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسۋدى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بانكتەرگە ىشكى نارىقتا ۇزاق مەرزىمدى قورلاندىرۋدىڭ بالاما كوزدەرىن تارتۋ قاجەت بولادى دەپ سانايمىن. ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلار تاراپىنان سۇرانىسقا يە بولا الاتىن بورىشتىق قارجى قۇرالدارىن شىعارۋ بانكتەردىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى قورلاندىرۋىنىڭ الەۋەتتىك كوزىنە اينالۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە قايتا قارالۋى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى قورلاندىرۋ كوزدەرىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەلگىلى ءبىر تەجەيتىن رەتتەۋ تالاپتارى (بانكتەرگە دە, ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلارعا دا ارنالعان) قولدانىلادى.
ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندە
– قارجى جۇيەسىنىڭ عاسىرلار بويى وزگەرىسسىز ساقتالىپ كەلە جاتقان مىسىر پيراميداسى ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى. الايدا ۇزدىكسىز رەفورمالاۋدىڭ ءوزى دە سترەستىك جاعداي تۋىنداتۋى مۇمكىن, ماسەلەن, قوعامدا ءتۇرلى كوڭىل-كۇي تۋدىرىپ وتىرعان زەينەتاقى جۇيەسى سياقتى. قانداي دا بولسىن سەكتوردى نە بۇكىل قارجى جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۇجىرىمداماسىن ايقىنداي وتىرىپ, ۇلتتىق بانك نەنى باسشىلىققا الادى؟
– قانداي دا ءبىر سەكتوردى رەفورمالاۋ تۋرالى شەشىم اياق استىنان قابىلدانبايدى. بۇعان قالىپتاسقان احۋالعا جاسالاتىن تەرەڭ تالداۋ جانە قانداي دا ءبىر رەفورمالار الىپ كەلۋى مۇمكىن سالدارلار سەبەپشى بولادى. سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسى بەلسەندى تۇردە تالقىلانىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى قابىلدادى. زەينەتاقى جۇيەسىندەگى سوڭعى رەفورما قازاقستان ورتاق زەينەتاقى جۇيەسىنەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشكەن 1998 جىلى قابىلدانعانىن اتاپ كەتكەن ءجون.
زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ اعىمداعى جوباسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ كەمشىلىكتەرىن الىپ تاستاۋدى كوزدەيدى. ولار:
جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى اگەنتتەرىنىڭ سالىمشىلاردى ءبىر قوردان ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋ بويىنشا باسەكەلەستىككە جاتپايتىن ءىس-قيمىلدارى;
اكىمشىلىك شىعىستاردىڭ تومەندەۋى, ونىڭ ناتيجەسىندە كوميسسيالىق سىياقىنىڭ, فيليالدىق جەلىنى ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ تومەندەۋى;
ۇلەستەس تۇلعالارمەن جاسالاتىن مامىلەلەردى بولدىرماۋ.
ءۇشىنشى بازەلگە كوشۋ
– بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قالاي باعالاپ وتىر جانە ۇلتتىق بانكتىڭ قانداي ستراتەگيالىق مىندەتتەرى تاياۋ بولاشاقتا وزەكتى بولىپ قالماق؟
– جالپى بانك جۇيەسىندەگى تاۋەكەلدەر دەڭگەيى قۇپتارلىق دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. الايدا كرەديتتىك تاۋەكەلدىڭ جوعارى دەڭگەيى بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتى قالىپتاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر, ويتكەنى بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلىندەگى جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدارىنىڭ جوعارى دەڭگەيى ولاردىڭ ناقتى سەكتوردى بارىنشا بەلسەندى كرەديتتەۋىنە ءمۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىمەن قوسا, ۇلتتىق بانك ەنگىزگەن بانكتەردىڭ بالانسىن جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزداردان «تازارتۋدىڭ» ارنايى تەتىكتەرى (پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى, سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ۇيىمدار اق-ىن قۇرۋ, سالىق مىندەتتەمەلەرى جوق ءۇمىتسىز قارىزداردى كەشىرۋ) قانداي دا ءبىر دارەجەدە وسى پروبلەمانى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
سونداي-اق, ۇلتتىق بانك سترەسس-تەستىلەۋ ءادىسىنىڭ كومەگىمەن تەرىس ماكروەكونوميكالىق ستسەناريدىڭ دامۋ ىقتيمالىنا بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن جۇيەلى تۇردە باعالايدى. «قازاقستاننىڭ 2012 جىلعى قارجىلىق تۇراقتىلىعى تۋرالى ەسەبىندە» جاريالانعان سترەسس-تەستەردىڭ سوڭعى ناتيجەلەرى كۇتىلەتىن شىعىنداردىڭ سالىستىرمالى ءتۇردە جوعارى مولشەرىنە قاراماستان, بانكتەر كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىك دەڭگەيى جول بەرىلەتىن ماندەر شەگىندە قالاتىنىن كورسەتتى.
سونىمەن قوسا, قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانكتىڭ ەڭ وزەكتى مىندەتى بازەل 3 جاڭا ستاندارتتارىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. بانكتىك قاداعالاۋ جونىندەگى بازەل كوميتەتى ۇسىنعان جاڭا ستاندارتتار بانكتەردىڭ قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق سترەستەر ءناتيجەسىندە تۋىندايتىن كۇيزەلىستەردى تازارتۋ قابىلەتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جانە كاپيتالدىڭ ساپاسى مەن قۇرىلىمىن كۇشەيتۋگە, كاپيتال دەڭگەيىنە قويىلاتىن ەڭ تومەنگى تالاپتاردى ارتتىرۋعا, سونداي-اق رەتتەۋدىڭ تسيكلدىلىگىن بارىنشا ازايتۋعا جۇمسالادى.
ۇلتتىق بانك قازاقستان بانكتەرىنىڭ ارنايى تاۋەكەلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كاپيتال جەتكىلىكتىلىگى نورماتيۆتەرىنىڭ ەڭ تومەنگى ماندەرىنە باعا بەردى. قازاقستان بانكتەرىنىڭ جۇيەلىك تاۋەكەلدەرگە جانە ىقتيمال تەرىس فاكتورلارعا تۇراقتىلىعىنا بارىنشا ىقپال ەتەتىن كاپيتال دەڭگەيى بازەل 3 ۇسىنعان ستاندارتتاردان جوعارى بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن ناتيجەلەر كورسەتتى. بازەل 3 جاڭا ستاندارتتارى قازاقستان تاجىريبەسىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەتىن بولادى:
I كەزەڭ: بەس جىل ىشىندە (2013-2017 جج.) بازەل III ستاندارتتارىنا سايكەس كەلمەيتىن قۇرالداردى الىپ تاستاۋ جانە كونسەرۆاتسيالىق بۋفەردى ەنگىزۋ;
II كەزەڭ: ءۇش جىل ىشىندە (2016-2018 جج.) كاپيتالعا قويىلاتىن تالاپتاردى بىرتىندەپ ارتتىرۋ.
كەستەنى ەكى كەزەڭگە ءبولۋ بانكتەردىڭ كاپيتالعا قويىلاتىن جاڭا تالاپتارعا كوشۋىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى, ويتكەنى ءبىرىنشى كەزەڭ اعىمداعى تالاپتارمەن سالىستىرعاندا كاپيتالدىڭ ەڭ تومەنگى ماندەرىنىڭ ناقتى تومەندەۋىن بولجايدى.
– گازەت وقىرماندارىنا قانداي تىلەك ايتاسىز؟
– بىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىنا تامان ءوز مۇمكىندىگىمدى پايدالانا وتىرىپ, ۇلتتىق بانك باسشىلىعىنىڭ اتىنان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا دەنساۋلىق, تابىس, ومىردەگى بار يگىلىكتى جانە قارجىلىق ءال-اۋقات تىلەگىم كەلەدى. بارلىق جوبالار مەن جوسپارلار تابىستى, ماقساتتار بيىك, ال جەڭىستەر جارقىن بولسىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.
