جىلجىمالى, قالدىقسىز قاساپحانا ويلاپ تاپقان ونەرتاپقىش حايروللا يسماعۇلوۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
جۇما, 5 ءساۋىر 2013 2:18
ەگەر الەمنىڭ وركەنيەتتى جەتىستىكتەرى تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, ادام ءومىرى مەن تۇرمىسىنىڭ ساپاسىن جاڭا بەلەستەرگە كوتەرگەن تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيالاردىڭ تۋىنداۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە عالىمداردان گورى ونەرتاپقىشتاردىڭ اسەرى ۇلكەن سەكىلدى بولىپ كورىنەتىندىگى بار. ماسەلەن, امەريكا اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ اتاسى گەنري فورد ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە – ونەرتاپقىش. ول ءوزىنىڭ وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا اقش-تىڭ 161 پاتەنتىنە يە بولعان.
جۇما, 5 ءساۋىر 2013 2:18
ەگەر الەمنىڭ وركەنيەتتى جەتىستىكتەرى تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, ادام ءومىرى مەن تۇرمىسىنىڭ ساپاسىن جاڭا بەلەستەرگە كوتەرگەن تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيالاردىڭ تۋىنداۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە عالىمداردان گورى ونەرتاپقىشتاردىڭ اسەرى ۇلكەن سەكىلدى بولىپ كورىنەتىندىگى بار. ماسەلەن, امەريكا اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ اتاسى گەنري فورد ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە – ونەرتاپقىش. ول ءوزىنىڭ وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا اقش-تىڭ 161 پاتەنتىنە يە بولعان. وسىنداي ونەرتاپقىشتىق جاڭالىقتارىنىڭ نەگىزىندە اۆتوكولىك شىعاراتىن ۇلكەن ءوندىرىستى قۇرۋعا قول جەتكىزگەن. سول سەكىلدى كومپيۋتەرلىك باعدارلامالارىن بۇكىل ادامزات قاۋىمى تۇتىنىپ كەلە جاتقان مايكروسوفت كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتس ءوزىنىڭ العاشقى كومپتەرلىك باعدارلاماسىن 13 جاسىندا جاساعان. ول جاستىق شاعىندا ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا سارىلىپ وقۋ وقىعاننان گورى ءوزى ءۇشىن نەعۇرلىم قىزىقتى وسى ىسپەن شۇعىلدانعاندى ءجون كورىپ, سول ءۇشىن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىن تاستاپ كەتكەن. ول بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومىن الەمگە اتاعى جايىلعان ەڭ باي ادام كەزىندە, 52 جاسىندا ءبىر-اق العان. وسى وقيعاعا بايلانىستى بيلل گەيتستىڭ «كەز كەلگەن ۋاقىتتا بارىڭىز دا, ءوزىڭىزدىڭ ءىسىڭىزدى باستاڭىز, ال گارۆاردقا ورالۋ قاشان دا بولسىن كەش ەمەس» دەيتىن قاناتتى ءسوزى قازىر بۇكىل الەمدى شارلاپ ءجۇر.
ارينە, وسى فاكتىلەردىڭ بارلىعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءومىردى جاڭعىرتۋشى ءرولىن ەشبىر جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, گەنري فورد تا, بيلل گەيتس تە, ءتىپتى ءبىزدىڭ زامانىمىزدى كومپيۋتەرلەندىرىپ كەتكەن ستيۆ دجوبس تا وزدەرىنىڭ ونەرتابىستىق جانە مۇلدەم جاڭا سيپاتتاعى وندىرىستەر مەن قىزمەتتەردى ۇيىمداستىرۋداعى جاڭالىقتارى مەن جەتىستىكتەرىنە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنە دەيىنگى عىلىمي ويدىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەندىگى انىق.
بىراق, نەلىكتەن عىلىمنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن پايدالانۋدا سول عىلىم وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنەن كورى ونەرتاپقىشتىڭ ءىسى ونىمدىرەك ءارى كوزگە كورىنگىش؟ سەبەبى, عىلىم ادامىنا قاراعاندا ونەرتاپقىش وندىرىسكە ءبىر تابان جاقىن تۇر. ەكىنشىدەن, ول عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرى مەن ونەركاسىپتىڭ مۇمكىندىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق وي-قيالىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى. ونەرتاپقىش ادام قۇر قيالعا بەرىلمەيدى. ناقتى دا شىنايى مۇمكىندىكتەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, قوعام ءۇشىن قاجەتتى دۇنيەنى جاسايدى. دەمەك, قازىرگى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىس ءۇشىن ونەرتاپقىش وتە قاجەتتى تۇلعا. سوندىقتان دا كەشەگى ونەرتاپقىش اتاۋى مەن قازىرگى يننوۆاتور سوزىندەگى ايىرما بىرتە-بىرتە جويىلىپ بارا جاتقانداي. ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامىمىزدا شىنايى عالىمدارعا قاراعاندا وسى سالاعا بارىپ اداسىپ جۇرگەن قابىلەتسىز, دارىنسىز ادامدار شامادان تىس كوبەيىپ كەتتى. نەگە؟ سەبەبى, عىلىمدا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت قاجەت. بۇل سالادا ادامنىڭ قوعام ءۇشىن قانداي پايدالى ەڭبەكپەن شۇعىلدانىپ وتىرعاندىعىن باستاپقى كەزدە ايقىنداۋدىڭ ءوزى قيىن. دەمەك, عالىمي جاڭالىق اشپاعان جاعدايدىڭ وزىندە بۇل سالادا كەسىمدى جالاقى الىپ, ءومىر سۇرە بەرۋگە بولادى. ال, ونەرتاپقىشقا ەشكىم ەش جەردە اتاعى ءۇشىن جالاقى تولەمەيدى. ول ءوز جاڭالىعى ناقتى ناتيجە كورسەتكەندە عانا ونىڭ راحاتىنا بولەنە الادى.
سونىمەن, ونەرتاپقىش بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, شىنايى قابىلەت پەن دارىن قاجەت. سىني ويلاي ءبىلۋ قابىلەتى قاجەت. قازىرگى كۇنى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەردى ەنگىزۋگە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ وتىرعان ەلىمىزدە مۇنداي قابىلەتتى ادامدارعا دەگەن مۇقتاجدىق جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان ەلباسىمىز ۇكىمەتتىڭ الدىنا ەلىمىزدەن ونەرتاپقىشتىق, يننوۆاتورلىق قابىلەتى بار ادامداردى ىزدەپ تابۋدى, ولاردى جارىققا شىعارىپ, جاعداي تۋعىزۋدى مىندەت ەتىپ قويدى.
ءبىز تومەندە وسىنداي ادامداردىڭ ءبىرى, ورال قالاسىندا تۇرىپ جاتقان حايروللا يسماعۇلوۆ تۋرالى انگىمە قوزعاماقپىز.
وسى وبلىستىڭ جانىبەك اۋدانىنداعى مالشى وتباسىندا ءدۇنيەگە كەلگەن, اعاسى مىرزاش يسماعۇلوۆتىڭ اقىلىمەن لەنينگراد قالاسىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىپ, ونى گيدرواكۋستيك ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن, ارتىنشا ورالداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن تاۋىسقان سوڭ اسكەرگە شاقىرىلىپ, سولتۇستىك تەڭىز فلوتىنىڭ سۇڭگۋىر قايىعىندا قىزمەت ەتىپ, ەلگە ورالعان حايروللانىڭ ەڭ العاشقى ونەرتابىسىن ومىرگە اكەلۋ جاعدايىنىڭ ءوزى قىزىق.
– اسكەردەن ەلگە كەلگەن سوڭ ءبىراز ۋاقىت ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس تابىلماي, مالداعى اكەمە كومەكتەسۋىمە تۋرا كەلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, سول جىلدارى مالشى مەن قويشى ەڭبەگىنىڭ بەينەتى اۋىر ەدى عوي. بارلىق جۇمىس قولمەن اتقارىلادى. ءارى ولاردىڭ بارلىعى ادامدى تيتىقتاتاتىن اۋىر جۇمىستار. قورانىڭ قيىن ويۋ دا سولاردىڭ ءبىرى. بۇكىل قورانىڭ ابدەن سۇرلەنگەن كۇرەك بويى قالىڭدىقتاعى قيىن اۋدارىپ, تازالاۋ ەكى ادام ءۇشىن بىرنەشە كۇنگە سوزىلاتىن ۇلكەن جۇمىس. مەن سول جۇمىستى جاساي ءجۇرىپ, وسىنى تەحنيكامەن اتقارۋدىڭ جولدارى جوق پا ەكەن دەپ كوپ باس قاتىردىم. اقىرى ونىڭ دا جولىن تاپقانداي بولدىم.
ول كەزدەرى مالشىلاردىڭ ءبىرازىنىڭ قولىنا قۇدىقتان سۋ تارتاتىن «زيد» موتورى ءتيىپ جاتقان ەدى. وعان قول جەتكىزگەندەر مالدى قۇدىقتان قولمەن سۋارۋدان قۇتىلىپ, كادىمگىدەي جەڭىلەيىپ قالعان. سونداي موتوردىڭ بىرەۋى مەنىڭ اكەمە دە بۇيىرىپتى. راحات! قۇدىققا قاراي قۇلاپ كەلە جاتقان وتاردىڭ الدى كورىنىسىمەن, موتوردى تۇتاتىپ كەلىپ جىبەرەسىڭ. ۇلكەن استاۋلار ءاپ-ساتتە سۋعا تولىپ شىعا كەلەدى.
مەن سول موتوردى قي ويۋعا ىڭعايلادىم. ارينە, ول ءۇشىن تالاي قاعازدى شيمايلاۋعا تۋرا كەلدى. لەنينگرادتا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىعاندىعىمنىڭ كوپ پايداسىن سول كەزدە كوردىم. ءسويتىپ, الگى موتورمەن قورانىڭ قيىن ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە اۋدارىپ تاستادىم. كۇرەكپەن مىقشىڭداپ جاتپايسىڭ, تەك باعىتتاپ وتىرساڭ بولدى, موتوردىڭ ءوزى ويىپ, اۋدارا بەرەدى. مەنىڭ بۇل تەحنيكالىق جاڭالىعىمنىڭ ءبىر كەمشىلىگى – قورانىڭ ءىشى موتوردان شىقققان كوك تۇتىنگە تولىپ كەتە بەرەدى دە, ادامنىڭ قولقاسىن قابادى. سودان «يسماعۇلدىڭ بالاسى قي وياتىن تەحنيكا ويلاپ تاۋىپتى» دەگەن حابار كوپ ۇزاماي مالشىلاردىڭ اراسىنا تاراپ كەتسە كەرەك. كورشى وتىرعان قويشى-قولاڭ «جاقسىلىقتى كورمەك ءۇشىن» دەپ ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلە باستادى. مەنىڭ قي وياتىن ماشينامنىڭ جۇمىسىن قورانىڭ ىشىندە مەنىمەن بىرگە ءجۇرىپ, تالايى كوردى. «موتوردىڭ ءتۇتىنى بولماسا, مىناۋىڭ كەرەمەت ەكەن» دەپ ريزا بولىستى, – دەپ ەسكە الادى سول وقيعانى حايرەكەڭ.
تىرشىلىك قاجەتتىگىنەن تۋىنداپ, قول ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان وسى وقيعا ونىڭ كەيىنگى ومىرىنە دە ۇلكەن اسەر ەتكەن سەكىلدى. مۇنان كەيىن ول ءوز ماماندىعىنا سايكەس قانداي قىزمەت اتقارماسىن جۇمىستا كەدەرگىلەرگە كەز بولعاندا ونى شەشۋدىڭ ادەتتەگىدەن تىس جولدارىن قاراستىراتىن بولىپ الدى. 1977 جىلى جانىبەك اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە ديرەكتوردىڭ جۇمساۋىمەن الىستاعى ورىنبور وبلىسىنىڭ بۋزۋلۋك كەنتىنەن, ياعني 800 شاقىرىم جەردەن جەلتوقساننىڭ قاقاعان قىسىندا اشىق ماشينەمەن كارتوپتى ۇسىتپەي جەتكىزىپ, سول ديرەكتوردىڭ ەكى كوزىن توبەسىنە شىعارعانى جانە بار. نەگىزىندە ديرەكتور مۇنى, ياعني باستىقتىڭ ايتقانىنا كونە بەرمەيتىن ورىنباساردى وسىنداي «بارساكەلمەس» ساپارعا بىلە تۇرا ادەيىلەپ جۇمساپ ەدى. سونداعى ويى «قانشاما اقشاعا تۇسكەن كارتوپتى ءۇسىتىپ الدىڭ, ەندى ونىڭ شىعىنىن موينىڭا قويامىن», دەپ زارەسىن ۇشىرىپ, ىقتىرىپ الۋ نەمەسە ءوز ارىزىمەن جۇمىستان كەتۋگە ءماجبۇر ەتۋ-ءتىن. بىراق مۇنىڭ باعىنا كارتوپ امان-ەسەن جەتتى. قالاي دەيسىز عوي؟
بۇل بۋزۋلۋكتاعى دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى ابۋلاحات اتتى كوپتى كورگەن ازاماتپەن الدىن الا اقىلداسىپ, مىناداي ءتاسىل قولدانعان ەدى. قويماداعى كارتوپتىڭ تاڭداۋلىسىنان, تازاسىنان ىرىكتەپ الىپ ونى سۋ جاڭا قاپتارعا قاپتاتتى. ولاردى «زيل» ماشينەسىنىڭ ۇلكەن قورابىنا تەكشەلەپ, سىقاستىرىپ وتىرىپ تيەتتى. سودان كەيىن قوراپتى سۋ سىڭبەيتىن برەزەنت جابىندىمەن اينالدىرىپ وتىرىپ, ساڭىلاۋ قالدىرماي جاپتى. مۇنان كەيىن جابىندىنىڭ ۇستىنە ءبىر قارىستاي قالىڭدىقتا قار تاستاتىپ, الگى قاردىڭ ۇستىنە سۋ بۇركىپ قاتىرىپ تاستادى. ارينە, بۇل ءادىستى ابۋلاحات ەكەۋى ويدان شىعارعان جوق. كەزىندە وسىنداي ادىسپەن تاتار ساۋداگەرلەرى كارتوپتى ىشكى رەسەيدەن سىبىرگە دەيىن جەتكىزگەن كورىنەدى. ءسويتىپ, قاقاعان قىستا 800 شاقىرىم جەردەن اشىق ماشينەمەن كەلگەن كارتوپتىڭ جاڭا عانا تيەلگەندەي بولىپ, بۋى بۇرقىراپ امان-ەسەن جەتۋى مۇنىڭ جۇمىسىنداعىلارعا جارىلعان بومباداي اسەر ەتكەنى جانە بار.
وبلىستىق شيكىزات بازاسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە دە وسىنداي تىڭنان تاسىلدەر قولدانۋ ارقىلى بۇل مەكەمەنىڭ جۇمىسىن دا بارىنشا العا باستىرىپ, كوزگە ءتۇستى. ول ەڭبەگى دە قوعام تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالعان جوق. قازىر «ەگەمەن قازاقستان» اتالىپ وتىرعان سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ورال وڭىرىندەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بورانعالي ىرزاباەۆ حايروللا يسماعۇلوۆتىڭ تاپقىرلىققا تولى وسىنداي ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى «توزىقتان تورقا, قالدىقتان قامقا» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى ماقالا جازىپتى. بۇل ماقالا گازەتىمىزدىڭ 1983 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى سانىندا جارىق كورگەن ەكەن.
ساۋدا سالاسىندا قانداي ماي-شەلپەك جۇمىستاردا ىستەمەسىن حايرەكەڭ قوعام بايلىعىنا وتە ادال كوزقاراسپەن قارادى. وسى ادالدىعى ءۇشىن «بارماق باستى, كوز قىستى» قىلۋدى بۇعان ىمداپ تۇسىندىرگىسى كەلەتىن باستىقتارىنا ءجيى جاقپاي قالاتىن. ءسويتىپ, وسى سالاعا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, ادال قىزمەت ەتىپ, ەلىمىزگە نارىق كەلگەندە ءوز كاسىبىن باستادى. ءوزىن جاستىق شاقتان قىزىقتىرعان ونەرتاپقىشتىق قىزمەتكە قايتادان دەن قويىپ, بەرىلە شۇعىلداندى. وسى ماقساتتا «جايىق-كاسپي ساراپتاما» جشس-ءىن قۇردى. بۇل جشس ساراپتاما جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. تابيعاتتى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, وندىرىستە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, كوتەرگىش كرانداردى, ەلەكترمەن دانەكەرلەۋ جۇمىستارىن تەكسەرىپ, ساراپتاما بەرۋ, وندىرىسكە قاجەتتى ءارتۇرلى جوبالاردى, جاڭالىقتاردى جاساپ ەنگىزۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. وسىنداي ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋعا قولايلى ەتىپ جاسالىپ, قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان زامان تالابىنا ساي جاقسى زەرتحانالارى بار.
حايرەكەڭنىڭ ءوزى بىرقاتار ونەرتاپقىشتىق جاڭالىقتاردىڭ اۆتورى. ونىڭ ءبارىن ءسوز ەتە بەرسەك اڭگىمە ۇزاپ كەتەر. تەك بۇگىنگى مال باققان اعايىن ءۇشىن اسا قاجەتتى, ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەتتىڭ بۇگىنگى «سىباعا» باعدارلاماسىن, مال سويۋ پۋنكتتەرىن دامىتۋ جونىندەگى شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەك كورسەتۋگە نەگىزدەلگەن ءبىر جاڭالىعى تۋرالى ايتا كەتەيىك. ول – جىلجىمالى قاساپحانا.
بۇل جىلجىمالى قاساپحانا ءبىر اۋىسىمدا 25 باس ءىرى قارانى, 50 باس ۇساق مالدى سويىپ بەرە الادى. مۇنداي قوندىرعىلار گەرمانيادا, رەسەيدە بار. بىراق ولار وتە قىمبات, 60-70 مىڭ دوللار تۇرادى جانە مالدى باۋىزداپ, بۇتارلاۋمەن عانا شەكتەلەدى. يسماعۇلوۆتىڭ قاساپحاناسىنىڭ ولاردان باستى ارتىقشىلىعى – باعاسى بىرنەشە ەسە ارزان جانە مالدى حالال جولىمەن سويۋىمەن قاتار, ونى العاشقى وڭدەۋدەن وتكىزىپ, مال يەسىنىڭ قولايىنا قاراي بۇتارلاپ, سونان كەيىن ىشەك-قارنىن تازالاپ بەرەدى. مالدىڭ ءمۇيىزى مەن تۇياعىنا دەيىن جەكەلەپ الىناتىندىقتان, ولاردى دا كادەگە جاراتۋعا بولادى. قاساپحانا قالدىقسىز جۇمىس ىستەيدى.
قاساپحانا اۋىلدىق جەرلەردە پايدالانۋعا وتە قولايلى. بارلىق جۇمىستى كوتەرىپ-ءتۇسىرەتىن مەحانيكالاندىرىلعان قوندىرعىلارمەن اتقارادى. جىلجىمالى قاساپحانانى ەت كومبيناتىنىڭ, شۇجىق شىعاراتىن تسەحتاردىڭ قاسىنا قويىپ, پايدالانا بەرۋگە بولادى. قاساپحانانىڭ بۇكىل جابدىعى ءبىر ءتىركەمەگە سىيىپ كەتەدى. بارعان جەرىندە تەز قۇراستىرىلادى.
– ەلىمىز كۇنى ەرتەڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەندە نەمەسە كەدەن وداعىنا وراي ونىمدەرىمىزدى شەتكە شىعارعاندا, مالدى سويۋ مەن ونىڭ ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا قاتاڭ تالاپ قويىلاتىنى تۇسىنىكتى. ءبىز قاساپحانانى جاساعاندا وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋدى باستى ماقسات ەتتىك. مال سويىلماس بۇرىن راسولگە قامالىپ, جۋىلادى. بارلىق مۇسىلماندىق ءداستۇر ساقتالىپ بارىپ باۋىزدالىپ, تەرىسى ەشبىر ب ۇلىنبەستەن ارناۋلى قوندىرعى ارقىلى سىپىرىلادى. ءمۇيىز بەن تۇياق تا ب ۇلىنبەي الىنادى. زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى كوميتەتى بىزگە پاتەنت بەرگەندە وسى جاعدايدىڭ بارلىعىن, ياعني قاساپحانانىڭ حالىقارالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلۋىن قاتاڭ ەسكەردى, – دەيدى ونەرتابىس يەسى.
ارناۋلى تاپسىرىس نەگىزىندە مامانداندىرىلعان كاسىپورىندا مونتاجدالىپ, قۇراستىرىلاتىن جىلجىمالى قاساپحانا الداعى ۋاقىتتا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, سۇرانىسقا يە بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, قازىردىڭ وزىندە ونىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, تاپسىرىس بەرىپ جاتقان كاسىپكەرلەر بار ەكەن.
