- وتكەن تاريحتان بەلگىلى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى الدىندا قازاقتار مەن قالماقتار اراسىندا 1757 جىلدارى كەسكىلەسكەن شايقاس بولعان,-دەدى بەلگىلى قالامگەر, «اباي ەلى» اۋداندىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اسەت مىرزاقاسىم,-تاريحتا «شاعان شايقاسى» دەپ اتالعان بۇل وقيعا – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى», قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «دارابوز» اتتى كوركەم تۋىندىلارى مەن تاريحشى قۇربانعالي ءحاليدتىڭ «تاۋاريح حامسا» ەڭبەگىندە جاقسى باياندالعان.
اباي ەلىنە ساپارى بارىسىندا اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى مەن «الەم بارىسى», «قازاقستان بارىسى» تۋرنيرلەرىنىڭ بىرنەشە مارتە جەڭىمپازى ايبەك نۇعىماروۆتى اۋدان اكىمى جارقىنبەك بايسابىروۆ جىلى قابىلدادى. اكىم جارقىنبەك بايسابىروۆ ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قوسىپ جاتقان ۇلەسى ءۇشىن نەسىپبەك ايت ۇلىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. نەسىپبەك ايت ۇلى دا كەلۋ ماقساتىن ايتىپ, سوناۋ-قالماق-قازاق سوعىسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىك ءىزى قالعان, شاعان شايقاسىندا قازا بولعان قازاق باتىرلارىن ەسكە ساقتاۋ ماقساتىندا ءوز اتىنان بەلگى تاس قوياتىندىعىن جەتكىزدى.
بۇدان سوڭ جارقىنبەك بايسابىروۆ پەن قۇرمەتتى قوناقتار اراسىندا 2020 جىلعى ابايدىڭ 175 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە بايلانىستى اشىق-جارقىن اڭگىمە ءوربىدى.
-قوڭىر اۋليە باسىنا قازىرگى ۇرپاق ەل مەن جەرىن تانىسىن دەگەن ماقساتتاعى تاس بەلگى قويۋىڭىزدى تولىق قۇپتايمىن,-دەدى اباي اۋدانىنىڭ اكىمى جارقىنبەك بايسابىروۆ,-ءبىزدىڭ تالاپتى اقىن جاستارىمىز وزىڭىزدەي ايتۋلى اعالارىمىزدان ۇلگى الىپ وسسە ءبىز ءۇشىن زور عانيبەت.
قاراۋىلدان ارىعاراي قوڭىر اۋليە باسىنا جەتكەنشە ۇزاق جول. سونىمەن, اباي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان تاتتىبەكوۆ, اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلدار ورازالين, سوت جۇيەسىنىڭ ارداگەرى, ادۆوكات بەلگىباي ساحاريەۆ, اقىننىڭ دوسى تۇرسىنعازى عابيتوۆتەرمەن قاتار, بارلىق ساپارلاستاردى سەمەي قالاسىنان كۇتىپ الىپ, بىرگە جۇرگەن داڭقتى بالۋان ايبەك نۇعىماروۆ, «اباي ەلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى اسەت مىرزاقاسىمدار قوڭىر اۋليە جاققا اتتاندى.
توقتامىس اۋىلىندا تۇراتىن اقىننىڭ بالا كۇنگى دوسى ءارى تۋىسى ارداقتى ازامات سانيازبەك قۇرمانعاليننىڭ ۇيىنە ايالداعان نەسىپبەك ايت ۇلى قازاق سالتىمەن ءۇي يەسىنىڭ جۇبايى كۇلاشتىڭ قازاسىنا وراي كوڭىل ايتىپ, ۇيگە جۋىردا تۇسكەن كەلىنگە شاشۋ شاشىپ, باتاسىن بەردى.
-تالعات قۇرمانعالين باۋىرىمىز دا جولدان قوسىلىپ, اۋىر تاس بەلگى تيەگەن كولىكتى ورتاعا الىپ, قوڭىر اۋليە باسىنا كەلگەنىمىزدە وسى شارانى ەستىگەن اياگوز اۋدانىنان اۋدان اكىمى د.ورازباەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن اكىمنىڭ ورىنباسارى بولات سۇلەيمەنوۆ, «ويسانا» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى تانىمال جۋرناليست باقىت ءومىر شالعانباي سياقتى ازاماتتار قارسى العاندا ريزا بولدىق,-دەدى اسەت مىرزاقاسىم,-«ۇرىستا تۇرىس جوق» دەگەندەي, ايبەك نۇعىماروۆ باستاعان جىگىتتەر تاس بەلگىنى ءتۇسىرىپ, نەسىپبەك اعاسى كورسەتكەن بيىكتەۋ توبەگە ەسكەرتكىش بەلگىنى ورناتۋ قامىنا كىرىسە كەتتى. نەسكەڭ باستاعان بىرقاتار اتقا مىنەر ازاماتتار قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى الدىنداعى تاس قورىمدى ارى الىپ, قاراستىرعاندا, سول جەردەن شاعان شايقاسىندا قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ورنىن كورىپ, ولاردىڭ باستارىنا قويعان تاستارداعى ارعىن, نايمانداردىڭ رۋ تاڭبالارىن تاۋىپ, دابىرلاسىپ قالدى. راسىندا, بۇدان بۇرىن دا انىقتاپ بولجاۋىمىزشا بۇل جەردە ەڭ كەمى 300-دەي زيرات بار, سوعىستا جەكەلەي, كەيدە توپتاپ جەرلەۋ ورىن الدى دەسەك, بۇل قورىمدا ەڭ كەمى 100-دەن استام ادام جەرلەنگەن دەۋگە بولادى.
جينالعاندار قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ قۇپيالارى مەن شاعان شايقاسىنىڭ شىندىعىن اشۋعا تاريحشىلار مەن ارحەولوگ عالىمدارىمىزدان بەي-جايلىق, نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ وتىرعانىن نەسىپبەك ايت ۇلىنا ايتقان كەزدە, ول بۇل ماسەلە الدا ءتيىستى مەكەمەلەردە ءسوز بولاتىندىعىن, بورودينو شايقاسى ورىس حالقىنىڭ وتكەن تاريحىندا ەرەكشە ۋاقيعا بولسا, ابىلايدى تانۋ ءۇشىن, قازاق-قالماق سوعىسىنىڭ شىندىعىن اشۋ ءۇشىن شاعان شايقاسىنىڭ ورنى زور, بۇل جەردى تاريحي ورىن, ونى زەرتتەۋ كەرەك دەدى. وسىندا سۋى شيپالى دەپ ەمدەلۋگە كەلۋشى مىڭداعان, ميلليونداعان ادام قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە عانا تاڭقالماي, تاريحىمىزدى تانىپ, باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىنە باس ءيىپ, قۇرمەت جاساۋى كەرەك دەگەن ويىن دا ايتىپ ءوتتى.
ءسويتىپ, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى مىناداي جازۋى بار تاس بەلگى قويعىزدى: «بۇل جەردە XVIII عاسىردا قازاق-قالماق سوعىسىندا حان ابىلاي, قابانباي, بوگەنبەي, ولجاباي, بەردىقوجا, ماماي, توقتامىس, بايمۇرات, تاعى باسقا باتىرلار قاتىسقان شاعان شايقاسىندا قوڭىر اۋليە قورعانىندا مەرت بولعان قازاق ساربازدارى جەرلەنگەن. نايمان-ءتورتۋىل بۇتاعىنان تارايتىن جاۋعاش باتىر ۇلدارى سارىباي مەن تۇگەل ەكەۋى ءبىر قابىردە جاتىر. وتان ءۇشىن شەيىت بولعان ەرلەردىڭ رۋحى ماڭگى وشپەي, ۇرپاقتارى جاساي بەرسىن. بەلگى قويعان اقىن نەسىپبەك ايتوۆ. 2019 جىل, شىلدە».
تاسقا تۇسكەن تاڭباداي جازۋعا ەشقانداي انىقتاما بەرۋدىڭ قاجەتى بولماس. بەلگى تاس باسىندا تەبىرەنە سويلەگەن نەسىپبەك ايت ۇلى اعامىز وسىناۋ يگى شاراعا قاتىسقان اباي, اياگوز ەلىنىڭ باسشىلارىنا, ازاماتتارىنا, داڭقتى بالۋان ايبەك نۇعىماروۆ باستاعان جاستارعا, اس بەرۋگە اتسالىسقان سەمەي, ابايدان كەلگەن تۋىستارىنا ايرىقشا راقمەتىن جاۋدىردى. قورىمدا جەرلەنگەن قازاق باتىرلارىنىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ قۇربان شالىنىپ, اس بەرىلىپ, قۇران قاتىم ءتۇسىرىلدى. باتىرىن جوقتاپ, جىرلاعان اقىن باقىتتى بولادى دەۋشى ەدى, سونىڭ ءبىر كۋاسى بولعان ەل نەسىپبەك ايت ۇلىنا ەرەكشە ريزا بولدى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
«ەgemen Qazaqstan»
اباي اۋدانى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
